Lub tolalari
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 193-b. — ziyouz.com
Lub tolalari — tolali ösimliklar (ziğir, kanop, jut, rami, kendir, naşa ösimligi va b.) poyasidan ajratib olinadigan töqimaçilik tolalari. Bu ösimliklar (lub ekinlari) poyalarida kambiy va peritsikl orasida joylaşgan töqimalar L.t.ni taşkil qiladi. Ular usimlik poyasidan biologik va fizik-kimyoviy usullar b-n ajratib olinadi. Buning uçun uruğlari va barglaridan tozalanib va quritilib, boğ-boğ qilib tayyorlangan poyalar baklar, tabiiy yoki sun'iy suv havzalari va hovuzlarda ivitiladi. Poyalarni ivitişda tolalarni bir-biriga va pöstloqqa yopiştirib turgan pektin moddalari eriydi. Suv havzalari va hovuzlarida sovuq suvda ivitiş har xil mikroorganizmlarning faoliyatiga asoslangan (bunda suvning harorati 20—25° dan oşmasligi kerak). Suvning ustidagi poyalarda moğor zamburuğlari, suv içiga botgan qismlarida anaerob bakteriyalar rivojlanadi. Baklarda poyalar issiq (36—38°) suvda ivitiladi. Bunda avval aerob, söngra anaerob bakteriyalarning iş faoliyatidan foydalaniladi. Ivitişning kimyoviy va buğlaş usullari ham bor. Kimyoviy usulda turli moddalar (tuzlar, kislotalar, işqorlar) eritmalari qöllaniladi. Buğlaşda poyalar oldin suvda ivitilib, keyin buğla-nadi. Ivigan poyalar maxsus tola ajratiş maşinalaridan utkaziladi. Ajratib olingan höl tolalar titiş-savaş maşinalaridan ötkazilib tozalanadi, quritiş maşinalarida quritiladi, söngra yumşatiş maşinalaridan ötkazilib mayinlaştiriladi va pardozlaş sexida pardozlanib, yaltiroq holatga keltiriladi, saralaş (sortlarga ajratiş) sexida tola rangi, uzunligi, pişikligi va tovlanuvçanligi böyiça xillanadi.
L.t.ni kök lub (floema)dan ham oliş mumkin (bunda tola ajratib oliş texnologiyasi yuqoridagidan deyarli farq qilmaydi). Lubni titiş-yuviş jarayonida çiqqan çiqindilardan kalta L.t. olinadi.
L.t. qanday ösimlik poyasidan olinganligiga qarab, ingiçka, kayişqoq (ziğir va rama tolasi), dağal (kanop, jut, penka tolasi), qattiq (abaka, ya'ni penkaning bir turi) bölişi mumkin. Ulardan kanop, arqon, baliq tutiş töri, brezent, har xil matolar tayyorlanadi, ular gilam töqişda ham işlatiladi. Özbekistonda, asosan, kanop ösimligi ekilganligi uçun kanop z-dlarida kanopdan tolalar olinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛУБ ТОЛАЛАРИ — толали ўсимликлар (зиғир, каноп, жут, рами, кендир, наша ўсимлиги ва б.) поясидан ажратиб олинадиган тўқимачилик толалари. Бу ўсимликлар (луб экинлари) пояларида камбий ва перицикл орасида жойлашган тўқималар Л.т.ни ташкил қилади. Улар усимлик поясидан биологик ва физик-кимёвий усуллар б-н ажратиб олинади. Бунинг учун уруғлари ва баргларидан тозаланиб ва қуритилиб, боғ-боғ қилиб тайёрланган поялар баклар, табиий ёки сунъий сув ҳавзалари ва ҳовузларда ивитилади. Пояларни ивитишда толаларни бир-бирига ва пўстлоққа ёпиштириб турган пектин моддалари эрийди. Сув ҳавзалари ва ҳовузларида совуқ сувда ивитиш ҳар хил микроорганизмларнинг фаолиятига асосланган (бунда сувнинг ҳарорати 20—25° дан ошмаслиги керак). Сувнинг устидаги пояларда моғор замбуруғлари, сув ичига ботган қисмларида анаэроб бактериялар ривожланади. Бакларда поялар иссиқ (36—38°) сувда ивитилади. Бунда аввал аэроб, сўнгра анаэроб бактерияларнинг иш фаолиятидан фойдаланилади. Ивитишнинг кимёвий ва буғлаш усуллари ҳам бор. Кимёвий усулда турли моддалар (тузлар, кислоталар, ишқорлар) эритмалари қўлланилади. Буғлашда поялар олдин сувда ивитилиб, кейин буғла-нади. Ивиган поялар махсус тола ажратиш машиналаридан утказилади. Ажратиб олинган ҳўл толалар титиш-саваш машиналаридан ўтказилиб тозаланади, қуритиш машиналарида қуритилади, сўнгра юмшатиш машиналаридан ўтказилиб майинлаштирилади ва пардозлаш цехида пардозланиб, ялтироқ ҳолатга келтирилади, саралаш (сортларга ажратиш) цехида тола ранги, узунлиги, пишиклиги ва товланувчанлиги бўйича хилланади.
Л.т.ни кўк луб (флоэма)дан ҳам олиш мумкин (бунда тола ажратиб олиш технологияси юқоридагидан деярли фарқ қилмайди). Лубни титиш-ювиш жараёнида чиққан чиқиндилардан калта Л.т. олинади.
Л.т. қандай ўсимлик поясидан олинганлигига қараб, ингичка, кайишқоқ (зиғир ва рама толаси), дағал (каноп, жут, пенька толаси), қаттиқ (абака, яъни пеньканинг бир тури) бўлиши мумкин. Улардан каноп, арқон, балиқ тутиш тўри, брезент, ҳар хил матолар тайёрланади, улар гилам тўқишда ҳам ишлатилади. Ўзбекистонда, асосан, каноп ўсимлиги экилганлиги учун каноп з-дларида канопдан толалар олинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.