Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    «Lunoxod»

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 201–202-b. — ziyouz.com

    «Lunoxod» — Oy sirtida harakatlanadigan SSSR apparatlari nomi. 1970 y. 10 noyabrda Yerdan Oy tomon uçirilgan «Luna-17» avtomatik st-ya 17 noyabrda Oyning ğarbidagi «Yomğirlar dengizi» deb nom olgan qismiga ohista qöndirildi (q. «Luna»). Şu kunning özida undan maxsus moslama orqali Oy sirtiga «L.-1» tuşib, öz harakatini boşladi. Unga yuklatilgan asosiy vazifa Oy sirtini kuzatiş va kompleks ravişda tekşirişdan iborat edi. U bu işlarni 1970 y. 17 noyabrdan 1971 y. 4 okt.gaça davom ettirib, şu davr içida 10,5 km yöl bosdi, Oy sirtining 80 000 m2 qismini tekşirdi, 200 ga yaqin atrof manzara va 20 000 dan ortiq alohida fotosuratlarni Yerga uzatdi. «L.-1» germetik yopilgan ilmiy-kuzatuv asboblar va har biri elektr dvigatellar yordamida mustaqil harakatlanadigan 8 ta gildirakli aravaçadan iborat. «L.-l» Yerdan turib boşqarildi, uning içiga Oy sirtidagi tuproqning kimyoviy tarkibini tekşiriş apparatlari, radiometrik moslamalar, rentgen teleskop va lazer qaytargiç örnatilgan. Oy sirtining tekşirilgan qismi, asosan, bazalt jinslaridan iboratligi ma'lum böldi. Bu ötmişda Oy zaminida kuçli vulqonlar röy berganligidan dalolat beradi. 1973 y. 13 yanv.da «Luna-21» avtomatik st-yasi Oy sirtiga yana bir özi yurar avtomatik apparat «L.-2»ni olib çikdi. Yanada mukammallaştirilgan bu apparat Oydagi Lemonye deb ataluvçi kraterga tuşirildi. Keng kölamda kuzatiş va tekşiriş olib bora oladigan ilmiy asboblar örnatilgan «L.-2» 4 oy içida 37 km yöl bosib, Yerga Oy sirtining 86 manzarasini va 80 000 dan ortiq fotosuratlarini yetkazdi. Astrofotometr yordamida «L.- 2» Oy osmonining yoruğligini kuzatib, Yer osmoni yoruğligidan bir neça marta kuçli ekanligini anikladi. Bundan Oy atrofini çang zarralari qurşab olgan, şu sababli ular Quyoş nurlari va Yerdan qaytgan nurlarni atrofga kuçli tarkatib turadi, degan muhim as-tronomik xulosa kelib çiqadi. Oyga 3 marta «Apollon» kosmik kemasida parvoz etgan amerikalik astronavtlar 2 örinli «Rover» «L.»dan foydalanib, köniş joyi atrofidan 27— 35 km gaça uzoklaşgan. «L.»lar «Planetoxod» larning oddiy bir köri-nişidir.

    Ad.; Zigel F. Yu., Kometalar nima? T., 1956; Fizika kosmosa, [2-oye izdaniye], M., 1985.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    «ЛУНОХОД» — Ой сиртида ҳаракатланадиган СССР аппаратлари номи. 1970 й. 10 ноябрда Ердан Ой томон учирилган «Луна-17» автоматик ст-я 17 ноябрда Ойнинг ғарбидаги «Ёмғирлар денгизи» деб ном олган қисмига оҳиста қўндирилди (қ. «Луна»). Шу куннинг ўзида ундан махсус мослама орқали Ой сиртига «Л.-1» тушиб, ўз ҳаракатини бошлади. Унга юклатилган асосий вазифа Ой сиртини кузатиш ва комплекс равишда текширишдан иборат эди. У бу ишларни 1970 й. 17 ноябрдан 1971 й. 4 окт.гача давом эттириб, шу давр ичида 10,5 км йўл босди, Ой сиртининг 80 000 м2 қисмини текширди, 200 га яқин атроф манзара ва 20 000 дан ортиқ алоҳида фотосуратларни Ерга узатди. «Л.-1» герметик ёпилган илмий-кузатув асбоблар ва ҳар бири электр двигателлар ёрдамида мустақил ҳаракатланадиган 8 та гилдиракли аравачадан иборат. «Л.-l» Ердан туриб бошқарилди, унинг ичига Ой сиртидаги тупроқнинг кимёвий таркибини текшириш аппаратлари, радиометрик мосламалар, рентген телескоп ва лазер қайтаргич ўрнатилган. Ой сиртининг текширилган қисми, асосан, базальт жинсларидан иборатлиги маълум бўлди. Бу ўтмишда Ой заминида кучли вулқонлар рўй берганлигидан далолат беради. 1973 й. 13 янв.да «Луна-21» автоматик ст-яси Ой сиртига яна бир ўзи юрар автоматик аппарат «Л.-2»ни олиб чикди. Янада мукаммаллаштирилган бу аппарат Ойдаги Лемонье деб аталувчи кратерга туширилди. Кенг кўламда кузатиш ва текшириш олиб бора оладиган илмий асбоблар ўрнатилган «Л.-2» 4 ой ичида 37 км йўл босиб, Ерга Ой сиртининг 86 манзарасини ва 80 000 дан ортиқ фотосуратларини етказди. Астрофотометр ёрдамида «Л.- 2» Ой осмонининг ёруғлигини кузатиб, Ер осмони ёруғлигидан бир неча марта кучли эканлигини аниклади. Бундан Ой атрофини чанг зарралари қуршаб олган, шу сабабли улар Қуёш нурлари ва Ердан қайтган нурларни атрофга кучли таркатиб туради, деган муҳим ас-трономик хулоса келиб чиқади. Ойга 3 марта «Аполлон» космик кемасида парвоз этган америкалик астронавтлар 2 ўринли «Ровер» «Л.»дан фойдаланиб, кўниш жойи атрофидан 27— 35 км гача узоклашган. «Л.»лар «Планетоход» ларнинг оддий бир кўри-нишидир.

    Ад.; Зигель Ф. Ю., Кометалар нима? Т., 1956; Физика космоса, [2-ое издание], М., 1985.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.