Lutfixonim Sarimsoqova

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 190–191-b. — ziyouz.com

Sarimsoqova Lutfixonim (1896.8.5, Farğona viloyati Rişton tumani — 1991.14.1, Toşkent) — aktrisa, xonanda. Özbekiston xalq artisti (1937). Ijodiy faoliyatini 1924 y. Qöqon xotin-qizlar havaskorlik tögaragida boşlagan. Qöqon (1926—28), Andijon (1928—31), Marğilon (1931 — 34) teatrlarida, Özbek davlat musika teatrida (1934—39), Muqimiy teatrida (1940—73) işlagan. Özbekiston davlat filarmoniyasi qoşidagi dutorçi xotin-qizlar ansamblining taşkilotçisi va badiiy rahbari (1939—40). Xalq san'atiga xos bölgan soddalik va mukammallik, ötkir hajv va zakovat, samimiyat va qudrat, mazmundorlik va ta'sirçanlik kabi xislatlar S. ijodiy uslubining asosini taşkil kidali. S. ham lirik, ham fojiaviy, ham hajviy aktrisa bölib, xalq qöşiklarining mohir ijroçisi, hozirjavob askiyaçi, usta raqqosa va yaxşigina dutorçi sifatida ham tanilgan. Köqon teatrida sahnalaştirilgan «Arşinmololon» (U.Hojibekov) musiqali komediyasida dastlab Zebo, keyinroq Jahon xola, Gulçexra, «Layli va Majnun», «Farhod va Şirin» (Xurşid) spektakllarida Layli va Şirin obrazlarini yaratgan. Tuğma iste'dod, şijoat, öz kasbiga muhabbat, harakatçanlik natijasida Adelma (K. Gotssi, «Malikai Turandot»), Smeraldina (K.Goldoni, «Ikki boyga bir malay»), Tursun (V.Yan, Çölpon, «Hujum») kabi obrazlarni mahorat b-n yaratdi. Aktrisa ijodida, asosan, 2 yönaliş yetakçilik qildi: biri liroepik tarzdagi muştipar onalar obrazi bölsa, ikkinçisi salbiy va satirik rollardir. Ikkala yönalişda ham S. çinakam mahorat çöqqilarini egalladi. Oysara (K.Yaşin, «Gulsara»), Ona (Ğ. Zafariy, «Halima»), Yosuman (Xurşid, «Farhod va Şirin») rollari bunga misoddir. S, ayniksa Yosuman obrazini xalq san'ati vositalari yordamida yuksak badiiy umumlaşma darajasiga kötardi. Uni yovuzlik, razillik, makrhiyla timsoli sifatida gavdalantirdi. «Maysaraning işi» (Hamza) komediyasidagi Maysara obrazida öz imkoniyatlarini ayol erki va qadrqimmatini himoya qilişga qaratgan bölsa, «Paranji sirlari»dagi Mastura satang obrazida, aksinça, aklidroki va kuçqudratini ayollarning huquq va tuyğularini poymol qilişga sarflaydi. Xalça xoda («Kurbon Umarov»), Xayri xola («Oftobxon»), Jamol opa («Oltin köl»), Risolat çevar («Muqimiy»), Xadiça xola («Farğona tong otgunça») kabi muştipar, munis onalarning rangbarang obrazlari b-n özbek teatri va aktyorlik san'ati rivojiga katta hissa qöşgan. Ayniqsa, S. ijrosidagi Kimyo («Nurxon») obrazi öz jigarbandining erkin nafas olişi uçun har qanday qiyinçiliklarga bardoşli, oq köngil onalar obrazining mumtoz namunasi bölib, ijrosi soddaligi, gözalligi b-n ajralib turadi.

S. özbek kino san'ati taraqqiyotiga ulkan hissa qöşgan. Uning kino rollari sahna faoliyatining davomi bölib, bu yerda ham mehribon, munis, jafokaş özbek onalari obrazini yaratgan. Ona («Qasam»), Şarofat («Opasingil Rahmonovalar») va b. obrazlarda aktrisa öziga xos qiyofa kasb etdi. S. eng kiçik rolni ham nihoyatda mohirlik b-n ijro etib, unga ulkan mavzu va hayotiy haqiqatni mujassamlaştirgan, mustaqil va yirik obraz yarata oliş mumkinligini telba ayol («Farzandlar») roli b-n isbotladi. Aktrisaning kino san'atidagi haqiqiy iste'dodi va maxrrati Mexriniso («Maqallada duvduv ran»), Fotima opa («Sen yetim emassan») obrazlarida töla namoyon böldi. Mexriniso obrazi orqali oddiy onalarning fe'latvori va ruhiyatini tabiiy böyoklar b-n ifodalagan bölsa, Fotima opa obrazida 14 yetim bolani öz bağriga olib tarbiyalagan özbek ayolining oq köngil, kuyunçakligi, sahovati, odamiyligi va buyuk irodasini yuksak mahorat b-n yetkaza oldi. S. xonanda sifatida «Kuling», «Özgança», «Yoryor», «Hakkalakam öynasam man», «Jambilxon», «Yorginam», «Omon bölaylik», «Qilpillama» kabi özbek xotin-qizlarining xalq aşula, qöşiq va laparlarini mahorat b-n ijro etgan.

S. hayoti va ijodiga bağişlangan «Aya» (1976), «Lutfixon aya» hujjatli filmlari işlangan. Vafotidan söng «Buyuk xizmatlari uçun» ordeni b-n mukofotlangan (2001).

Mohina Aşirova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САРИМСОҚОВА Лутфихоним (1896.8.5, Фарғона вилояти Риштон тумани — 1991.14.1, Тошкент) — актриса, хонанда. Ўзбекистон халқ артисти (1937). Ижодий фаолиятини 1924 й. Қўқон хотин-қизлар ҳаваскорлик тўгарагида бошлаган. Қўқон (1926—28), Андижон (1928—31), Марғилон (1931 — 34) театрларида, Ўзбек давлат мусика театрида (1934—39), Муқимий театрида (1940—73) ишлаган. Ўзбекистон давлат филармонияси қошидаги дуторчи хотин-қизлар ансамблининг ташкилотчиси ва бадиий раҳбари (1939—40). Халқ санъатига хос бўлган соддалик ва мукаммаллик, ўткир ҳажв ва заковат, самимият ва қудрат, мазмундорлик ва таъсирчанлик каби хислатлар С. ижодий услубининг асосини ташкил кидали. С. ҳам лирик, ҳам фожиавий, ҳам ҳажвий актриса бўлиб, халқ қўшикларининг моҳир ижрочиси, ҳозиржавоб аскиячи, уста раққоса ва яхшигина дуторчи сифатида ҳам танилган. Кўқон театрида саҳналаштирилган «Аршинмололон» (У.Ҳожибеков) мусиқали комедиясида дастлаб Зебо, кейинроқ Жаҳон хола, Гулчехра, «Лайли ва Мажнун», «Фарҳод ва Ширин» (Хуршид) спектаклларида Лайли ва Ширин образларини яратган. Туғма истеъдод, шижоат, ўз касбига муҳаббат, ҳаракатчанлик натижасида Адельма (К. Гоцци, «Маликаи Турандот»), Смеральдина (К.Гольдони, «Икки бойга бир малай»), Турсун (В.Ян, Чўлпон, «Ҳужум») каби образларни маҳорат б-н яратди. Актриса ижодида, асосан, 2 йўналиш етакчилик қилди: бири лироэпик тарздаги муштипар оналар образи бўлса, иккинчиси салбий ва сатирик роллардир. Иккала йўналишда ҳам С. чинакам маҳорат чўққиларини эгаллади. Ойсара (К.Яшин, «Гулсара»), Она (Ғ. Зафарий, «Ҳалима»), Ёсуман (Хуршид, «Фарҳод ва Ширин») роллари бунга мисоддир. С, айникса Ёсуман образини халқ санъати воситалари ёрдамида юксак бадиий умумлашма даражасига кўтарди. Уни ёвузлик, разиллик, макрҳийла тимсоли сифатида гавдалантирди. «Майсаранинг иши» (Ҳамза) комедиясидаги Майсаpa образида ўз имкониятларини аёл эрки ва қадрқимматини ҳимоя қилишга қаратган бўлса, «Паранжи сирлари»даги Мастура сатанг образида, аксинча, аклидроки ва кучқудратини аёлларнинг ҳуқуқ ва туйғуларини поймол қилишга сарфлайди. Халча хода («Курбон Умаров»), Хайри хола («Офтобхон»), Жамол опа («Олтин кўл»), Рисолат чевар («Муқимий»), Хадича хола («Фарғона тонг отгунча») каби муштипар, мунис оналарнинг рангбаранг образлари б-н ўзбек театри ва актёрлик санъати ривожига катта ҳисса қўшган. Айниқса, С. ижросидаги Кимё («Нурхон») образи ўз жигарбандининг эркин нафас олиши учун ҳар қандай қийинчиликларга бардошли, оқ кўнгил оналар образининг мумтоз намунаси бўлиб, ижроси соддалиги, гўзаллиги б-н ажралиб туради.

С. ўзбек кино санъати тараққиётига улкан ҳисса қўшган. Унинг кино роллари саҳна фаолиятининг давоми бўлиб, бу ерда ҳам меҳрибон, мунис, жафокаш ўзбек оналари образини яратган. Она («Қасам»), Шарофат («Опасингил Раҳмоновалар») ва б. образларда актриса ўзига хос қиёфа касб этди. С. энг кичик ролни ҳам ниҳоятда моҳирлик б-н ижро этиб, унга улкан мавзу ва ҳаётий ҳақиқатни мужассамлаштирган, мустақил ва йирик образ ярата олиш мумкинлигини телба аёл («Фарзандлар») роли б-н исботлади. Актрисанинг кино санъатидаги ҳақиқий истеъдоди ва махррати Мехринисо («Мақаллада дувдув ran»), Фотима опа («Сен етим эмассан») образларида тўла намоён бўлди. Мехринисо образи орқали оддий оналарнинг феълатвори ва руҳиятини табиий бўёклар б-н ифодалаган бўлса, Фотима опа образида 14 етим болани ўз бағрига олиб тарбиялаган ўзбек аёлининг оқ кўнгил, куюнчаклиги, саҳовати, одамийлиги ва буюк иродасини юксак маҳорат б-н етказа олди. С. хонанда сифатида «Кулинг», «Ўзганча», «Ёрёр», «Ҳаккалакам ўйнасам ман», «Жамбилхон», «Ёргинам», «Омон бўлайлик», «Қилпиллама» каби ўзбек хотин-қизларининг халқ ашула, қўшиқ ва лапарларини маҳорат б-н ижро этган.

С. ҳаёти ва ижодига бағишланган «Ая» (1976), «Лутфихон ая» ҳужжатли фильмлари ишланган. Вафотидан сўнг «Буюк хизматлари учун» ордени б-н мукофотланган (2001).

Моҳина Аширова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.