Lyoss
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 95-b. — ziyouz.com
Lyoss (nem. Loss — yumşoq), soz tuproq — kontinental iqlimda hosil bölgan mayda zarrali ğovaksimon, çökindi toğ jinsi. Rangi sarğiş yoki oç kulrang, ğovakligi 40—60%. Kalsiy va magniy karbonat tuzlari L. mikdorining 5% dan köproğini taş-kil qiladi. L. qatlamida mayda toş va qum bölmaydi. L.ning 60%dan ortiqroği 0,05—0,001 mm keladigan çangsimon zarralardan, 10% çasi 0,001 mm dan kiçik gil zarralaridan iborat. Suv ötkazuvçanligi bir xil emas. Tarkibidagi tuzlar sementlaş xususiyatiga ega bölgani uçun quruq holda qattiq, namda ivuvçan. L. tarkibida suvda tez eriydigan tuz köp.
L.ning mineralogik tarkibi kvars, bir oz dala şpatlari, gil minerallari (kaolinit, montmorillonit), kalsiy, slyudalar va b. dan taşkil topgan. L.ning paydo bölişi haqida bir qança fikrlar mavjud. V. A. Obruçev, F. O. Mavlonov va A. R. Pavlovlar Özbekiston va Örta Osiyoda tarqalgan L.larni örganiş natijasida prolyuvial yöl b-n, ya'ni toğ jinslarining nuraşidan paydo bölgan mayda (0,05— 0,001 mm va undan kiçik) zarralarning oqar suvlar (yomğir suvlari) ta'sirida yuvilib, toğ etaklarining pastki tekislik qismlariga oqib kelib yotişidan, şamol vositasida olib ke-lingan zarralarning yiğindisidan paydo böladi deb tuşuntiradilar. Ç. Layel va Yu. A. Skvorsovlar L. allyuvial yöl b-n, ya'ni mayda jins zarralarining oqar suvlar (soy, dare) yorda-mida dare qirğoqlariga yotqizilişidan, L. S. Berg va b. L.lar tuproq paydo böliş jarayonlari natijasida turli mayda zarrali jinslarning yiğilişidan, yana bir guruh olimlar esa L. mikroorganizmlar yordamida hosil böladi deb yozadilar.
L. Xitoy, Örta Osiyo, Ğarbiy Sibir, Şim. Kavkaz,. Şim. Qozoğiston, Ukraina va Şim. Amerikada köp tarqalgan. Şahar va qişloq xöjaliklarida, ekinzorlarning meliorativ holatini yaxşilaşda, metropoliten, irrigatsiya va energetika inşootlari va h.k.ni qurişda, t.y. va avtomobil yöllarini ötkazişda muayyan hududdagi mavjud L. qatlamlarining muhandislik-geologik xususiyatlarini mukammal örganiş muhimdir.
L.ning qalinligi bir neça m dan bir neça yuz m gaça yetadi. Eng kalin L. Xitoy va Örta Osiyoda tarqalgan (150— 200 m atrofida). Özbekistonda L. qalinligi Bobotoğning şim.-ğarbiy yon bağrida 150 m, Qarşi va Mirzaçölda 130 m, Çirçiq vodiysida 60— 100 m, Zarafşon va Sangzor daryolari oraligidagi maydonlarda 60—80 m, Toşkent, Piskent massivlarida 40— 80 m, Samarqand atrofida 80—100 m, Tojikistonning Yovon vodiysida 160 m ga yetadi.
L. jinslari toğ yon bağrida, toğ oraliği botiği, toğ oldi egilmalari va pasttekisliklarida uçraydi. Maye, Alp, Karpat toglarida 4000—5000 m balandlikda, Pomirda 3000—3200 m, Ğarbiy Pomirda 4400—4500 m, Şim. Kavkazda 1300—1500 m., Çatqol-Qurama toğlarida 1000—1800 m, Bobotoğda 1200—1900 m, Farğona toğlarining jan.-ğarbida 1700—2200 m da uçraydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛЁСС (нем. Loss — юмшоқ), соз тупроқ — континентал иқлимда ҳосил бўлган майда заррали ғоваксимон, чўкинди тоғ жинси. Ранги сарғиш ёки оч кулранг, ғоваклиги 40—60%. Кальций ва магний карбонат тузлари Л. микдорининг 5% дан кўпроғини таш-кил қилади. Л. қатламида майда тош ва қум бўлмайди. Л.нинг 60%дан ортиқроғи 0,05—0,001 мм келадиган чангсимон зарралардан, 10% часи 0,001 мм дан кичик гил зарраларидан иборат. Сув ўтказувчанлиги бир хил эмас. Таркибидаги тузлар цементлаш хусусиятига эга бўлгани учун қуруқ ҳолда қаттиқ, намда ивувчан. Л. таркибида сувда тез эрийдиган туз кўп.
Л.нинг минералогик таркиби кварц, бир оз дала шпатлари, гил минераллари (каолинит, монтмориллонит), кальций, слюдалар ва б. дан ташкил топган. Л.нинг пайдо бўлиши ҳақида бир қанча фикрлар мавжуд. В. А. Обручев, F. О. Мавлонов ва А. Р. Павловлар Ўзбекистон ва Ўрта Осиёда тарқалган Л.ларни ўрганиш натижасида пролювиал йўл б-н, яъни тоғ жинсларининг нурашидан пайдо бўлган майда (0,05— 0,001 мм ва ундан кичик) зарраларнинг оқар сувлар (ёмғир сувлари) таъсирида ювилиб, тоғ этакларининг пастки текислик қисмларига оқиб келиб ётишидан, шамол воситасида олиб ке-линган зарраларнинг йиғиндисидан пайдо бўлади деб тушунтирадилар. Ч. Лайел ва Ю. А. Скворцовлар Л. аллювиал йўл б-н, яъни майда жинс зарраларининг оқар сувлар (сой, даре) ёрда-мида даре қирғоқларига ётқизилишидан, Л. С. Берг ва б. Л.лар тупроқ пайдо бўлиш жараёнлари натижасида турли майда заррали жинсларнинг йиғилишидан, яна бир гуруҳ олимлар эса Л. микроорганизмлар ёрдамида ҳосил бўлади деб ёзадилар.
Л. Хитой, Ўрта Осиё, Ғарбий Сибирь, Шим. Кавказ,. Шим. Қозоғистон, Украина ва Шим. Америкада кўп тapқалган. Шаҳар ва қишлоқ хўжаликларида, экинзорларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилашда, метрополитен, ирригация ва энергетика иншоотлари ва ҳ.к.ни қуришда, т.й. ва автомобиль йўлларини ўтказишда муайян ҳудуддаги мавжуд Л. қатламларининг муҳандислик-геологик хусусиятларини мукаммал ўрганиш муҳимдир.
Л.нинг қалинлиги бир неча м дан бир неча юз м гача етади. Энг калин Л. Хитой ва Ўрта Осиёда тарқалган (150— 200 м атрофида). Ўзбекистонда Л. қалинлиги Боботоғнинг шим.-ғарбий ён бағрида 150 м, Қарши ва Мирзачўлда 130 м, Чирчиқ водийсида 60— 100 м, Зарафшон ва Сангзор дарёлари оралигидаги майдонларда 60—80 м, Тошкент, Пискент массивларида 40— 80 м, Самарқанд атрофида 80—100 м, Тожикистоннинг Ёвон водийсида 160 м га етади.
Л. жинслари тоғ ён бағрида, тоғ оралиғи ботиғи, тоғ олди эгилмалари ва пасттекисликларида учрайди. Мае, Альп, Карпат тогларида 4000—5000 м баландликда, Помирда 3000—3200 м, Ғарбий Помирда 4400—4500 м, Шим. Кавказда 1300—1500 м., Чатқол-Қурама тоғларида 1000—1800 м, Боботоғда 1200—1900 м, Фарғона тоғларининг жан.-ғарбида 1700—2200 м да учрайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.