Lyumines sinsiya

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 220–221-b. — ziyouz.com

Lyumines sinsiya (lot. lumen - yoruğlik, esccnt — kuçsiz, sust ta'sirni ifodalovçi qöşimça) — ba'zi moddalariing muayyan t-rada ularning issiklik nurlanişiga nisbatan kuç-liroq bölgan, yoruğlik tebranişlari davridan ança ortiq vaqt davom etadigan (doimiy issiklik nurlanişidan farqli) nurlanişi. Issiqlik nurlanişi juda past t-ralar (uy t-rasi) da ham L. şiddat b-n hosil bölişi mumkin. Şu sababli uni, odatda, «sovuq» nurlaniş deb ham yuritiladi. Bu nurlaniş yoruğlik, radioaktiv nurlanişlar, rentgen nurlaniş, elektr maydon uyğotadigan, şuningdek, kimyoviy jarayonlar va mexanik ta'sirlar natijasida hosil böladi. L. nurlaniş spektri közga körinadigan nurlaniş, infraqizil va ultrabinafşa nurlanişning yaqin diapazonlarida mavjud böladi.

Şimol yoğdusi, çiriyotgan daraxt, ba'zi haşarotlar (biolyuminessensiya), minerallarning L.lanişi qadimdan ma'lum bölgan. Lekin L. hodisasi 19- a. oxirlarida örganila boşlandi. V. K. Rentgeniing turli moddalarning şu'lalanişini örganiş yuzasidan ötkazgan tajribalari rentgen nurlari kaşfiyotiga, A. Bekkerelntg 1890 y.da lyuminoforlarni tadqiq qiliş sohasidagi işlari radioaktivlik hodisasini aniklaşga sabab böldi. L. qonuniyatlarini örganiş va uni turli sohalarda işlatişda S. I. Vavilov taşkil qilgan fiziklar maktabi muhim hissa qöşdi. Odatda, lyuminessent nurlaniş uçta asosiy jarayon tufayli vujudga keladi (rasmga k,.). 1) elektron, atom va molekula taşki energiya ta'sirida asosiy holat 1 dan uyğoniş holati 3 ga ötadi; 2) elektron, atom va molekula uyğoniş holati 5dan nurlanmasdan metastabil holat 2 ga tuşadi; 3) elektron, atom va molekula metastabil holati 2 dan asosiy holat 1 ga kuçli nur çiqarib ötadi. Bulardan taşqari, L.ni hosil qiluvçi bir neçta kvant ötiş yöllari mavjud. Mac, zarralar uyğoniş holati 3 ga ötmasdan unga yaqin holatlarga ötib, bir butun yölak (polosa) hosil qilişi mumkin; zarralar töğridan-töğri holat 3 dan asosiy holat 1 ga qaytib tuşişi mumkin (rezonans nurlaniş). Köpinça, zarralar metastabil holat 2 dan 1 ga emas, qöşimça holat /' ga ötişi va keyinçalik nurlaniş çiqarmay /'dan 1 holat (/'-» 1) ga utişi mumkin. Agar energiya uzatişning yakunida rekombinatsiya jarayoni (ya'ni elektron va ion, elektron va kovak birlaşuvi) mavjud bölsa, bunday nurlanişni rekombinatsion L. deyi-ladi. Şu'lalanişning davom etiş vaqtiga qarab, L.ni fluoressensiya (qisqa vaqtli şu'lalaniş) va fosforessensiya (uzok, vaqtli şu'lalaniş) xillariga bölinadi. Lyuminessent nurlanişga olib keluvçi elementar ja-rayonlarga qarab, L.ning spontan, majburiy (metastabil) va rekombinatsion turlari bor.

Ld.:Prinsgeym P., Fluoressensiya i fosforessensiya, [per. s angl.], M, 1951; Vavilov S. I., Sobr. soç.,t. 1—2, M, 1952; Fok M. V., Vvedeniye v kinetiku lyuminessensii kristallofosforov, M. 1964; Lan-lsberg G. S, Optika, M., 1976.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛЮМИНЕС ЦИНЦИЯ (лот. lumen - ёруғлик, esccnt — кучсиз, суст таъсирни ифодаловчи қўшимча) — баъзи моддалариинг муайян т-рада уларнинг иссиклик нурланишига нисбатан куч-лироқ бўлган, ёруғлик тебранишлари давридан анча ортиқ вақт давом этадиган (доимий иссиклик нурланишидан фарқли) нурланиши. Иссиқлик нурланиши жуда паст т-ралар (уй т-раси) да ҳам Л. шиддат б-н ҳосил бўлиши мумкин. Шу сабабли уни, одатда, «совуқ» нурланиш деб ҳам юритилади. Бу нурланиш ёруғлик, радиоактив нурланишлар, рентген нурланиш, электр майдон уйғотадиган, шунингдек, кимёвий жараёнлар ва механик таъсирлар натижасида ҳосил бўлади. Л. нурланиш спектри кўзга кўринадиган нурланиш, инфрақизил ва ультрабинафша нурланишнинг яқин диапазонларида мавжуд бўлади.

Шимол ёғдуси, чириётган дарахт, баъзи ҳашаротлар (биолюминесценция), минералларнинг Л.ланиши қадимдан маълум бўлган. Лекин Л. ҳодисаси 19- а. охирларида ўрганила бошланди. В. К. Рентгениинг турли моддаларнинг шуълаланишини ўрганиш юзасидан ўтказган тажрибалари рентген нурлари кашфиётига, А. Беккерелнтг 1890 й.да люминофорларни тадқиқ қилиш соҳасидаги ишлари радиоактивлик ҳодисасини аниклашга сабаб бўлди. Л. қонуниятларини ўрганиш ва уни турли соҳаларда ишлатишда С. И. Вавилов ташкил қилган физиклар мактаби муҳим ҳисса қўшди. Одатда, люминесцент нурланиш учта асосий жараён туфайли вужудга келади (расмга к,.). 1) электрон, атом ва молекула ташки энергия таъсирида асосий ҳолат 1 дан уйғониш ҳолати 3 га ўтади; 2) электрон, атом ва молекула уйғониш ҳолати 5дан нурланмасдан метастабил ҳолат 2 га тушади; 3) электрон, атом ва молекула метастабил ҳолати 2 дан асосий ҳолат 1 га кучли нур чиқариб ўтади. Булардан ташқари, Л.ни ҳосил қилувчи бир нечта квант ўтиш йўллари мавжуд. Mac, зарралар уйғониш ҳолати 3 га ўтмасдан унга яқин ҳолатларга ўтиб, бир бутун йўлак (полоса) ҳосил қилиши мумкин; зарралар тўғридан-тўғри ҳолат 3 дан асосий ҳолат 1 га қайтиб тушиши мумкин (резонанс нурланиш). Кўпинча, зарралар метастабил ҳолат 2 дан 1 га эмас, қўшимча ҳолат /’ га ўтиши ва кейинчалик нурланиш чиқармай /’дан 1 ҳолат (/’-» 1) га утиши мумкин. Агар энергия узатишнинг якунида рекомбинация жараёни (яъни электрон ва ион, электрон ва ковак бирлашуви) мавжуд бўлса, бундай нурланишни рекомбинацион Л. дейи-лади. Шуълаланишнинг давом этиш вақтига қараб, Л.ни флуоресценция (қисқа вақтли шуълаланиш) ва фосфоресценция (узок, вақтли шуълаланиш) хилларига бўлинади. Люминесцент нурланишга олиб келувчи элементар жа-раёнларга қараб, Л.нинг спонтан, мажбурий (метастабил) ва рекомбинацион турлари бор.

Лд.:Принсгейм П., Флуоресценция и фосфоресценция, [пер. с англ.], М, 1951; Вавилов С. И., Собр. соч.,т. 1—2, М, 1952; Фок М. В., Введение в кинетику люминесценции кристаллофосфоров, М. 1964; Лан-лсберг Г. С, Оптика, М., 1976.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.