Lyupin

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 221–222-b. — ziyouz.com

Lyupin (Lupinus), lupin, böri dukkagi — dukkakdoşlar oilasiga mansub bir yillik va köp yillik ötsimon usimliklar turkumi, yem-xaşak, siderat va manzarali ekin. Şim. va Jan. yarim şarning mö'tadil poyaslarida 100 ga yaqin (ayrim ma'lumotlarga kura, 200 dan ortiq) turi usadi. Deh-qonçilikda 10 dan ortiqturi ma'lum. L.ning vatani — Örta Yer dengizi sohillari va Şim. Amerika. 4 turi — bir yillik turlaridan — ingiçka bargli yoki kuk L. (L. angustifolius), sariq L. (L.luteus), oq L. (L. albus), şuningdek, kup yillik turidan serbarg n.(L.polyphyllus) ekiladi. Bu turlar barg şakli, gullarining rangi va kat-ta-kiçikligi hamda uruğlarining mayda yoki yirikligi b-n bir-biridan farq qiladi. Ingiçka bargli L. Yevropaning Şim. mintaqalarida, sariq va oq L. Markaziy Rossiyada, tukli L. (L. pilosus) Gruziyada ekiladi. Özbekistonda kolleksiya ekinzorlarida ustiri-ladi. Ildizi öqildiz. Poyasi utsimon, şoxlanadi, bal. 1,5 m gaça boradi. Bar-gi panjasimon, yirik, bandli. Töpguli şingil. Sariq L. guli xuşböy. Turlariga qarab gulining rangi har xil. Mevasi köp uruğli dukkak. Ösuv davri 80—155 kun. Issiklikka talabçan. Ingiçka bargli. L. maysasi —6° sovuqqa çidamli. Hamma turlari namsevar, uzun kunli. Şonalaş davrida tez usadi. L. doni tarkibida, turlariga karab, 30— 40% oqsil va 5—20% yog, A, V, S, vitaminlari, bargida, poyasida va donida 1—2% zaharli alkaloidlar (lyupi-nin, lyupinidin, spartein, lyupanin) bor. L.ning alka loidi kam bölgan ozuqabop navlari 20-a. ning 30-y.larida yaratilgan.

Kişilar qadimdan (mil.dan 2000 y. oldin) L.dan foydalanib keladilar. Dastlabki davrda L. ovqatga işlatiladigan va mollarga beriladigan doni uçun ekilgan. Keyinçalik undan kökat öğit tarzida foydalanilgan. Bir yillik L. kökat uçun oddiy qatorlab, uruğ oliş uçun keng qatorlab (qator orasi 45 sm) ekiladi. Hosildorligi kökpoya böyiça 100—120 t/ga, doni böyiça 34— 35s/ga.

Köp yillik va bir yillik L.ning ayrim navlari manzarali ösimlik sifatida östiriladi.

Halima Otaboyeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛЮПИН (Lupinus), лупин, бўри дуккаги — дуккакдошлар оиласига мансуб бир йиллик ва кўп йиллик ўтсимон усимликлар туркуми, ем-хашак, сидерат ва манзарали экин. Шим. ва Жан. ярим шарнинг мўътадил поясларида 100 га яқин (айрим маълумотларга кура, 200 дан ортиқ) тури усади. Деҳ-қончиликда 10 дан ортиқтури маълум. Л.нинг ватани — Ўрта Ер денгизи соҳиллари ва Шим. Америка. 4 тури — бир йиллик турларидан — ингичка баргли ёки кук Л. (L. angustifolius), сариқ Л. (L.luteus), оқ Л. (L. albus), шунингдек, куп йиллик туридан сербарг n.(L.polyphyllus) экилади. Бу турлар барг шакли, гулларининг ранги ва кат-та-кичиклиги ҳамда уруғларининг майда ёки йириклиги б-н бир-биридан фарқ қилади. Ингичка баргли Л. Европанинг Шим. минтақаларида, сариқ ва оқ Л. Марказий Россияда, тукли Л. (L. pilosus) Грузияда экилади. Ўзбекистонда коллекция экинзорларида устири-лади. Илдизи ўқилдиз. Пояси утсимон, шохланади, бал. 1,5 м гача боради. Бар-ги панжасимон, йирик, бандли. Тўпгули шингил. Сариқ Л. гули хушбўй. Турларига қараб гулининг ранги ҳар хил. Меваси кўп уруғли дуккак. Ўсув даври 80—155 кун. Иссикликка талабчан. Ингичка баргли. Л. майсаси —6° совуққа чидамли. Ҳамма турлари намсевар, узун кунли. Шоналаш даврида тез усади. Л. дони таркибида, турларига караб, 30— 40% оқсил ва 5—20% ёг, А, В, С, витаминлари, баргида, поясида ва донида 1—2% заҳарли алкалоидлар (люпи-нин, люпинидин, спартеин, люпанин) бор. Л.нинг алка лоиди кам бўлган озуқабоп навлари 20-а. нинг 30-й.ларида яратилган.

Кишилар қадимдан (мил.дан 2000 й. олдин) Л.дан фойдаланиб келадилар. Дастлабки даврда Л. овқатга ишлатиладиган ва молларга бериладиган дони учун экилган. Кейинчалик ундан кўкат ўғит тарзида фойдаланилган. Бир йиллик Л. кўкат учун оддий қаторлаб, уруғ олиш учун кенг қаторлаб (қатор ораси 45 см) экилади. Ҳосилдорлиги кўкпоя бўйича 100—120 т/га, дони бўйича 34— 35ц/га.

Кўп йиллик ва бир йиллик Л.нинг айрим навлари манзарали ўсимлик сифатида ўстирилади.

Ҳалима Отабоева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.