Madagaskar Madagaskar Respublikasi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 41–45-b. — ziyouz.com
Madagaskar Madagaskar Respublikasi MADAGASKAR (malagasiça Madagasikara, frans. Madagascar) Madagaskar Respublikasi (malagasiça Republika Malagasy, frans. Republique de Madagascar) — Hind okeanining ğarbida, Afrikaning jan.-şarqiy qirğoğidan 400 km şarqdagi Madagaskar o. va unga yondoş mayda orollarda joylaşgan davlat. .Mayd. 595,8 ming km2. Aholisi 16 mln. ga yaqin kişi (2001). Poytaxti—Antananarivu ş. Ma'muriy jihatdan 6 muxtor regionga bölinadi.
Davlat tuzumi. M. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1992 y. 12 sent.da qabul qilingan, 1998 y. 15 martda unga tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (2002 y.dan Mark Ravalomana). U töğri umumiy ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi va bir marta qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyat —2 palatali parlament (Millat majlisi va Senat). Ijroiya hokimiyatni prezident tayinlaydigan boş vazir va hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. Qirğoqlari bir oz egri-bugri. Şarqiy sohilida qumtepalar bor, ğarbiy qirğoğini marjon riflari örab olgan. Jan. va şim. qirğoqlari baland va tik. Orol şim.dan jan.ga tomon 800 km çözilgan. Baland plato deb atalgan yassitoglik paleozoy oxirida Afrika materigidan ajralgan. Aksar qismining bal. 800—1200 m, şarqiy çekkasi 1500 m. Orolning eng baland qismi uning şim.dagi Saratanana vulkanli massivida (2876 m). Söngan vulkan köp. Tez-tez zilzila bölib turadi, issiq buloklar bor. Grafit, xromit, kvars, slyuda, uran, oltin, qimmatbaho toş va h.k.larning yirik konlari bor. Temir rudasi, toşkömir, boksit zaxiralari mavjud.
Iqlimi tropik, şim.-ğarbida ekvatorial mussonli, şarqiy soxilida issiq va sernam. Örtaça oylik t-ra 13— 20° dan 27—33° gaça. Yillik yoğin 500— 3000 mm va undan ortiq. Daryo köp, noyab.—apr. da sersuv. Daryolarning quyi oqimida kema qatnaydi. Yirik daryolari: Sufia, Betsibuka, Maxavavi, Manguki, Unilaxi. Eng katta köli — Alautra. Baland platoning tuproği qizil ferralit, kam unum. Vulkan jinslari ustida unumdor qora tuproqlar, sohillarda qizilsariq va qizil ferralit, jigarrang-qizil lateritlaşgan, qizil-könğir tuproklar tarqalgan. Bu yerdagi ösimlik turlarining aksar qismi — mahalliy, jaydari ösimliklar (ravenala, angrekum orxideyasi). Sohilda palmazorlar, ğarbida tikanli daraxt va butazorlar bor. Hududining 10% ga yaqini örmon.
Hayvonlari: lemur va tenrek, yirtqiçlardan viverralar (mangusta, fossa) bor. Quşlardan yaşil töti, kök kaptar, sesarka, sultontovuq va h.k. yaşaydi. Xameleon, gekkon, böğma ilon, timsoh kabi sudraluvçilar bor. Noyob va nodir hayvonlarni saqlaş maqsadida Singi-dyu-Bemaraxa, Saratanana, Zaxamena, Anduxaxelu, Andringitra qöriqxonalari, Ambr, Isalu milliy boğlari taşkil etilgan.
Aholisining 99% ga yaqini malagasilar. Fransuzlar, qamarliklar, arablar, hindlar, pokistonliklar ham yaşaydi. Rasmiy tillari — malagasi va fransuz tillari. Aholining 45% mahalliy an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi; 50% xristian, qolgan qismi musulmon. Aholining 22% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Antananarivu, Tuamasina, Maxadzanga, Anseranana, Fianaransua, Tuliara, Ansirabe.
Tarixi. Mil. av. 10—6-a.larda orolga indonezlar, polinezlar, melanezlar, keyinçalik arablar va Afrikaning şarqiy sohilidan bantu xalqlari kelgan. 14-a.da M. markazida Imerina davlati taşkil topdi. 16—17-a.larda M.ning ğarbida sakalava, şarqida betsimisaraka va markazida betsileularning davlatlari bölgan. 19-a.da ular markazlaşgan Malagasi (yoki Madagaskar) qirolligi tarkibiga kirgan. 19-a.ning 40—70-y.larida iqtisodiyot va madaniyat rivojlandi. 1883 i. fransuz qöşinlari bostirib kirdi. Qonli uruşlardan söng M. hukumati Fransiya protektoratini tan olişga majbur böldi (1885). 1896 y.dan M. Fransiya mustamlakasiga aylangaç, mamlakat Fransiyaning agrar xom aşyo bazasi bölib qoldi. Biroq malagasi xalqi mustaqillik uçun kuraşni töxtatmadi, milliy ozodlik harakati, ayniqsa, 2-jahon uruşidan söng keng avj oldi. 1947 y.gi qurolli qözğolonni fransuz qöşinlari bostirdi, lekin vatanparvarlar b-n mustamlakaçilar örtasidagi töqnaşuv 2 yilgaça davom etdi. 1958 y. M. Fransiya hamjamiyati tarkibidagi muxtor Respublika deb e'lon qilindi. 1960 y. 26 iyunda M. mustaqillikka erişdi. 1975 y.dek. dan mamlakat M. Demokratik Respublikasi deb atala boşladi. Hukumat siyosiy mustaqillikni mustahkamlaş va iqtisodiy mustaqillikka erişiş, mehnatkaşlar ahvolini yaxşilaş yölini tutdi. 1992 y.dan M. Respublikasi deb ataldi. M. 1960 y.dan BMT a'zosi. 1992 y. 4 apr.da ÖzR suverenitetini tan oldi. Milliy bayrami — 26 iyun — Mustaqillik kuni (1960).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. M. mustaqilligi kongressi partiyasi, 1958 y. tuzilgan; M. mustaqilligi uçun milliy harakat partiyasi, 1958 y. asos solingan; M. taraqqiyoti uçun harakat partiyasi, 1972 y. taşkil topgan; Vundzi («Milliy birlik xalq şijoati») partiyasi, 1973 y. tuzilgan; Hayotbaxş kuçlar qömitasi, 1991 y. asos solingan; M. yangilaş avangardi, 1993 y. tuzilgan; Fixaonana partiyasi, 1993 y. taşkil topgan. Inqilobiy malagasi mehnatkaşlari kasaba uyuşmalari federatsiyasi, 1977 y. tuzilgan; M. mehnatkaşlari kasaba uyuşmalari federatsiyasi, 1956 y. asos solingan.
Xöjaligi. M. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x.ning uluşi 28,3%, sanoatning uluşi 14,6%.
Qişloq xöjaligi M. iqtisodiyotining asosini taşkil qiladi. Ekin maydonining 60% dan ortiq şemila şoli yetiştiriladi. Şuningdek, maniok, makkajöxori, paxta, batat, yer yonğoq, kartoşka va b. ekiladi. Eksport uçun kofe, vanil, qalampirmunçoq, şakarqamiş, tamaki yetiştiriladi. Çorvaçilikda, asosan, qoramol (zebu), qöy, eçki, çöçqa, tovuq boqiladi. Baliq ovlanadi.
Sanoati. Konçilik sanoati rivojlangan. Xromit, grafit, slyuda, kvars, temir, urantoriy rudalari, kam uçraydigan va suvda erimaydigan metallar qazib olinadi. Q.x. mahsulotlarini qayta işlaydigan (un tortiş, şoli oqlaş, göşt-konserva, qand-şakar, tamaki) korxonalar köp. Bir neça mayda issiklik elektr st-yalari va GESlar, ip gazlama f-kalari, sement z-di bor. Yiliga örtaça 430 mln. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Sanoat markazlari: Antananarivu, Tuamasina, Ansirabe, Maxadzanga.
Avtomobil — mamlakat transportining asosiy turi. Avtomobil yöllarininguz. —40 ming km, t.y. uz. —1 ming km. 18 dengiz porti bor; asosiylari Tuamasina va Maxadzanga. M. çetga kofe, qalampirmunçoq, vanil, şoli, qand, göşt va göşt-konserva, baliq, sizal, grafit, slyuda çikaradi. Çetdan maşina va qurilmalar, quriliş aşyolari, neft mahsulotlari, gazlama, oziq-ovqat oladi. Taşki savdoda Fransiya, Germaniya, AQŞ, Yaponiya, Italiya, JAR b-n hamkorlik qiladi. Pul birligi — malagasi franki.
Tibbiy xizmati. M.da davlat tibbiy xizmati tizimi mavjud. Poytaxt unti huzuridagi milliy tibbiyot maktabi 5 y. da vraçlar tayyorlaydi. Maxsus maktablarda örta malakali tibbiyot xodimlari ta'lim oladi.
Maorifi va ilmiy muassasalari. Mustaqillikka erişilgandan keyin 1975 y.dan boşlab xalq maorifini tubdan qayta qurişga kirişildi. 4 y.lik töliqsiz örta maktab va töliq örta ma'lumot beradigan litseyni öz içiga oluvçi örta ta'lim joriy etilgan. Davlat maktablarida öqiş bepul. Xususiy maktablar ham bor. Quyi hunartexnika ta'limi boşlanğiç maktab negizida, örta texnika ta'limi 7 y. davomida boşlanğiç yoki 3 y. davomida töliqsiz örta maktab negizida amalga oşiriladi. Oliy öquv yurtlari: Antananarivuda un-t (1961), milliy aloqa va telekommunikatsiya in-ti, Milliy elektrotexnika in-ti, Ped. in-ti, Qişloq joylarda işlaş uçun kadrlar tayyorlaş in-ti, Anserananada Oliy politexnika maktabi, Maxadzangada savdo dengizçiligi milliy maktabi. Antananarivuda Malagasi akademiyasi (1902), Geol. xizmati, Madagaskar geogr. milliy in-ti (1945), Rasadxona, Agronomiya tadqiqoti in-ti, Tropik veterinariya tadqiqot in-ti va b. ilmiy muassasalar, Milliy kutubxona, un-t kutubxonasi, Munitsipal kutubxona, Milliy arxiv, Badiiy va arxeologiya muzeyi, Milliy tarix muzeyi bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. M. da bir qança gaz. va jur.lar naşr etiladi. Yiriklari: «Jurnal ofisyel de la Repyublik de Madagaskar» («Madagaskar Respublikasi rasmiy gazetasi», fransuz va malagasi tillarida çiqadigan xaftalik hukumat xabarnomasi, 1883 y.dan), «Imungu vauvau» («Yangi Imungu», malagasi va fransuz tillarida çiqadigan kundalik gaz., 1955 y.dan), «Maresaka» («Yangiliklar», malagasi tilida çiqadigan kundalik gaz., 1954 y.dan), «Saxi» («Mardona», malagasi tilida çikadigan kundalik gaz., 1958 y.dan), «Sosialisma mpiasa» («Sotsializm va işçi», malagasi tilida çiqadigan oylik gaz., 1980 y.dan), «Revyu de l'O-sean Endyen» («Hind okeani muammolari böyiça jurnal», fransuz tilida çikadigan oynoma, 1980 y.dan). «Taratra» milliy axborot agentligi, hukumat mahkamasi, 1977 y.da asos solingan. Malagasi milliy radioeşittirişi, hukumat mahkamasi, 1931 y. da taşkil etilgan. 1967 y.dan telekörsatuvlar beriladi; Malagasi milliy televideniyesi mavjud.
Adabiyoti 19-a.ning 2-yarmidan malagasi va fransuz tillarida rivojlana boşladi. Malagasilarning qad. oğzaki ijodiyoti turli şe'r va qöşiqlardan, afsona va ertaklardan iborat bölgan. Dastlabki yozma adabiy yodgorliklari 12-a.da malagasi tilida arab yozuvidagi tarixiy yilnomalardan iborat. Lotin alifbosi joriy etilganidan keyin (1823) adabiy til rivojlana boşladi. 1835 y.da Bibliya malagasi tiliga tarjima qilindi. 1870 va 1877 y.larda ertaklar töplamlari, 1870 y.da liniy madhiyalar töplami naşr etildi. 1860—80 y.larda paydo bölgan davriy matbuotda dastlabki nasr va nazm asarlari e'lon qilindi. 1872—83-y.larda F. Kallening «Qirollar tarixi» nomli köp jildli tari-xiy asari, A. Ravuadzanaxari va S. Radzaunaxning ilk romanlari bosilib çiqsi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida an'anaviy şe'r şakllari takomillaştirildi va yangiça şakllar işlab çiqildi. Köpgina şoir va yozuvçilar «Basivava» va «Lakulusi Vulamena» jur.lari tevaragida birlaşib, «Vi, vatu, sakelika» jamiyatiga kirdilar. 20-y.lar oxirida J. J. Rabearivelu, Ş. Radzuelisulu va Ni Avana kabi yozuvçilar millim madaniyatni saqlab qoliş harakatiga boşçilik qildilar. Adabiyotda öziga xos adabiy şakllar himoya qilindi, mamlakat tabiati, xalq urf-odatlari, ötmiş qahramonlarining jasorati madh etildi. 40-y.lar atoqli malagasi adibi E. D. Andriamalalaning ijodiy faoliyati barq urgan davr böldi, uning «Da'vat», «Suv parisi», «Gard», «Makr», «Mamnu ne'mat» romanlari paydo böldi.
Mustaqillik yillari adabiyoti, asosan, malagasi tilida rivojlandi, zamonaviy jamiyatdagi murakkab jarayonlarni tasvirlovçi asarlar yaratildi. 70—80-y.lar nasri va nazmida mustamlakaçilik qoldiklari, turli millat vakillarining özaro munosabatlari, xalqlarning teng huquqlilik, milliy mustaqillik yölidagi kuraşi aks etdi.
Me'morligi. M. xalq me'morligida umumiy tomonlar bölsa ham, lekin turli joylarda öziga xos xususiyatlarga ega: M. orolining şim.-ğarbidagina doirasimon kulbalar unda-bunda uçrab turadi. Sernam tropik viloyatlarda qoziq oyokli yoğoç uylar qurilib, tomi palma barglari b-n yopilgan, qurğoqçil joylarda kamiş uylar, orolning şim.- ğarbiy qismida poxol tomli bambuk uylar quriladi. Mamlakatning mö'tadil iqlimli markaziy qismida 1—2 qavatli uylar oq yoki kizil tuproqdan barpo etiladi, tomiga poxol yoki çerepitsa yopiladi. Şamoldan asraş uçun eşik va derazalar faqat ğarb va şim. tarafga örnatiladi. 19-a. oxiri —20-a. boşlarida şahar qurilişi rivojlandi. 20- y.larda fransuz me'mori G. Kasen Antananarivu, Tamatava, Ansirabe ş.larini qayta quriş loyihalarini tuzdi. Saroylar, çerkovlar, maqbaralar yevropaça eklektizm uslubida kurila boşladi. 60-y.lardan imoratlarni zamonaviy sodda şakllarda beton konstruksiyalardan foydalanib, oynavand qilib qurişga, ularga quyoş nurini tösuvçi moslamalar örnatişga ötildi.
Tasviriy san'ati. Hunarmandçilikda yoğoç öymakorligi, badiiy töqimaçilik keng tarqalgan. Tasviriy va bezak san'ati uslub jihatdan köproq Jan.-Şarqiy Osiyo va Okeaniya uslubiga öxşaydi. Sakalava va maxafali xalqlari qabristonlarda marhumlarning yoğoçdan öyib işlangan qiyofalarini, quş tasvirlari yoki 2—5 m balandlikdagi «alualu» ustunlarini örnatadilar. Yoğoçdan yasalgan rözğor asboblariga öyma naqşlar solinadi, buqa, quş va afsonaviy jonivorlar tasviri tuşirilib, rangbarang qilib böyaladi. Şakarqamiş va oddiy qamişdan töqilgan böyra, qalpoq, savatlarning, rafiya palmasi tolasidan töqilgan ziynatli gazmollarning gullari ham uslub jihatdan öşalarga öxşab ketadi. Zamonaviy rangtasvir esa xalq san'ati an'analari ruhida rivojlanib borayotir. V. Ravelunanuşi - Razafimbelu, E. Rabeşaxala, L. Radzunuş, Ranivuşun kabi rassomlar yetişib çiqqan.
Musiqasi. M. musiqiy madaniyati ildizlari qad. malagasi-polinez madaniyati b-n boğliq. Zamonaviy musiqasi Hind okeani orollari, avvalo Indoneziya xalqlarining musiqiy an'analari, şuningdek, Afrika, Arabiston, Yevropa (asosan, Fransiya) madaniyatining öziga xos tarzdagi birikuvidan iborat. Çolğu asboblari juda xilma-xil. Köpgina qöşiqohanglari çöziq va mayin. Bir neça asrlardan beri davom etib kelayotgan «xiragasi» deb atalgan raqs-qöşiq tomoşalari, ayniqsa, ommalaşgan. Antananarivudagi M. drama va xalq san'ati in-tida boşqa fanlar qatori an'anaviy qöşiq va raqs darsi ham joriy etilgan. P. Ralaiarimanana rahbarligidagi M. aşula va raqs ansambli maşhur. 20- a. boşlarida kompozitorlik ijodiyoti şakllanib, J. D. Rambemanatara, B. Rabaridzauna kabi mahalliy mualliflar tanildi.
Kinosi. Birinçi malagasi filmi — «Gitram Balafotssi» 1957 y.da yaratilgan. Haqiqiy milliy kinematografiya 1972 y.dan keyin vujudga keldi. 1973 y.da «Ğaroyib voqea» nomli badiiy film (rej. B. Ramanpi), 1975 y.da töla metrajli «Qaytiş» (rej. S. Randrasina) filmi ekranga çiqdi. 1976 y.da Malagasi kino boşqarmasi tuzilib, uning huzurida öquv filmlari markazi taşkil etildi. Bu markaz soğliqni saklaş va tabiatni asraş muammolari haqida kartinalar yarata boşladi. Keyingi yillarda M. kinoçilari sakalava xalqining milliy bayramiga bağişlab «Fitampoa» (rej. J. K. Raaga), yoşlarning diniy aqidalarga qarşi kuraşi haqida «Madagaskar yoşlari» (rej. Randrinarisun) töla metrajli filmlarini çiqarişdi. Mamlakatda 50 ta kinoteatr bor, çet ellardan yiliga 200 ta film sotib olinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАДАГАСКАР (малагасича Madagasikara, франц. Madagascar) Мадагаскар Республикаси (малагасича Republika Malagasy, франц. Republique de Madagascar) — Ҳинд океанининг ғарбида, Африканинг жан.-шарқий қирғоғидан 400 км шарқдаги Мадагаскар о. ва унга ёндош майда оролларда жойлашган давлат. .Майд. 595,8 минг км2. Аҳолиси 16 млн. га яқин киши (2001). Пойтахти—Антананариву ш. Маъмурий жиҳатдан 6 мухтор регионга бўлинади.
Давлат тузуми. М. — республика. Амалдаги конституцияси 1992 й. 12 сент.да қабул қилинган, 1998 й. 15 мартда унга тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент (2002 й.дан Марк Раваломана). У тўғри умумий овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади ва бир марта қайта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимият —2 палатали парламент (Миллат мажлиси ва Сенат). Ижроия ҳокимиятни президент тайинлайдиган бош вазир ва ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Қирғоқлари бир оз эгри-бугри. Шарқий соҳилида қумтепалар бор, ғарбий қирғоғини маржон рифлари ўраб олган. Жан. ва шим. қирғоқлари баланд ва тик. Орол шим.дан жан.га томон 800 км чўзилган. Баланд плато деб аталган ясситоглик палеозой охирида Африка материгидан ажралган. Аксар қисмининг бал. 800—1200 м, шарқий чеккаси 1500 м. Оролнинг энг баланд қисми унинг шим.даги Царатанана вулканли массивида (2876 м). Сўнган вулкан кўп. Тез-тез зилзила бўлиб туради, иссиқ булоклар бор. Графит, хромит, кварц, слюда, уран, олтин, қимматбаҳо тош ва ҳ.к.ларнинг йирик конлари бор. Темир рудаси, тошкўмир, боксит захиралари мавжуд.
Иқлими тропик, шим.-ғарбида экваториал муссонли, шарқий сохилида иссиқ ва сернам. Ўртача ойлик т-ра 13— 20° дан 27—33° гача. Йиллик ёғин 500— 3000 мм ва ундан ортиқ. Дарё кўп, нояб.—апр. да серсув. Дарёларнинг қуйи оқимида кема қатнайди. Йирик дарёлари: Суфиа, Бецибука, Махавави, Мангуки, Унилахи. Энг катта кўли — Алаутра. Баланд платонинг тупроғи қизил ферралит, кам унум. Вулкан жинслари устида унумдор қора тупроқлар, соҳилларда қизилсариқ ва қизил ферралит, жигарранг-қизил латеритлашган, қизил-кўнғир тупроклар тарқалган. Бу ердаги ўсимлик турларининг аксар қисми — маҳаллий, жайдари ўсимликлар (равенала, ангрекум орхидеяси). Соҳилда пальмазорлар, ғарбида тиканли дарахт ва бутазорлар бор. Ҳудудининг 10% га яқини ўрмон.
Ҳайвонлари: лемур ва тенрек, йиртқичлардан виверралар (мангуста, фосса) бор. Қушлардан яшил тўти, кўк каптар, цесарка, султонтовуқ ва ҳ.к. яшайди. Хамелеон, геккон, бўғма илон, тимсоҳ каби судралувчилар бор. Ноёб ва нодир ҳайвонларни сақлаш мақсадида Цинги-дю-Бемараха, Царатанана, Захамена, Андухахелу, Андрингитра қўриқхоналари, Амбр, Исалу миллий боғлари ташкил этилган.
Аҳолисининг 99% га яқини малагасилар. Французлар, қамарликлар, араблар, ҳиндлар, покистонликлар ҳам яшайди. Расмий тиллари — малагаси ва француз тиллари. Аҳолининг 45% маҳаллий анъанавий динларга эътиқод қилади; 50% христиан, қолган қисми мусулмон. Аҳолининг 22% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Антананариву, Туамасина, Махадзанга, Анцеранана, Фианаранцуа, Тулиара, Анцирабе.
Тарихи. Мил. ав. 10—6-а.ларда оролга индонезлар, полинезлар, меланезлар, кейинчалик араблар ва Африканинг шарқий соҳилидан банту халқлари келган. 14-а.да М. марказида Имерина давлати ташкил топди. 16—17-а.ларда М.нинг ғарбида сакалава, шарқида бецимисарака ва марказида бецилеуларнинг давлатлари бўлган. 19-а.да улар марказлашган Малагаси (ёки Мадагаскар) қироллиги таркибига кирган. 19-а.нинг 40—70-й.ларида иқтисодиёт ва маданият ривожланди. 1883 и. француз қўшинлари бостириб кирди. Қонли урушлардан сўнг М. ҳукумати Франция протекторатини тан олишга мажбур бўлди (1885). 1896 й.дан М. Франция мустамлакасига айлангач, мамлакат Франциянинг аграр хом ашё базаси бўлиб қолди. Бироқ малагаси халқи мустақиллик учун курашни тўхтатмади, миллий озодлик ҳаракати, айниқса, 2-жаҳон урушидан сўнг кенг авж олди. 1947 й.ги қуролли қўзғолонни француз қўшинлари бостирди, лекин ватанпарварлар б-н мустамлакачилар ўртасидаги тўқнашув 2 йилгача давом этди. 1958 й. М. Франция ҳамжамияти таркибидаги мухтор Республика деб эълон қилинди. 1960 й. 26 июнда М. мустақилликка эришди. 1975 й.дек. дан мамлакат М. Демократик Республикаси деб атала бошлади. Ҳукумат сиёсий мустақилликни мустаҳкамлаш ва иқтисодий мустақилликка эришиш, меҳнаткашлар аҳволини яхшилаш йўлини тутди. 1992 й.дан М. Республикаси деб аталди. М. 1960 й.дан БМТ аъзоси. 1992 й. 4 апр.да ЎзР суверенитетини тан олди. Миллий байрами — 26 июнь — Мустақиллик куни (1960).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. М. мустақиллиги конгресси партияси, 1958 й. тузилган; М. мустақиллиги учун миллий ҳаракат партияси, 1958 й. асос солинган; М. тараққиёти учун ҳаракат партияси, 1972 й. ташкил топган; Вундзи («Миллий бирлик халқ шижоати») партияси, 1973 й. тузилган; Ҳаётбахш кучлар қўмитаси, 1991 й. асос солинган; М. янгилаш авангарди, 1993 й. тузилган; Фихаонана партияси, 1993 й. ташкил топган. Инқилобий малагаси меҳнаткашлари касаба уюшмалари федерацияси, 1977 й. тузилган; М. меҳнаткашлари касаба уюшмалари федерацияси, 1956 й. асос солинган.
Хўжалиги. М. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.х.нинг улуши 28,3%, саноатнинг улуши 14,6%.
Қишлоқ хўжалиги М. иқтисодиётининг асосини ташкил қилади. Экин майдонининг 60% дан ортиқ щемила шоли етиштирилади. Шунингдек, маниок, маккажўхори, пахта, батат, ер ёнғоқ, картошка ва б. экилади. Экспорт учун кофе, ваниль, қалампирмунчоқ, шакарқамиш, тамаки етиштирилади. Чорвачиликда, асосан, қорамол (зебу), қўй, эчки, чўчқа, товуқ боқилади. Балиқ овланади.
Саноати. Кончилик саноати ривожланган. Хромит, графит, слюда, кварц, темир, уранторий рудалари, кам учрайдиган ва сувда эримайдиган металлар қазиб олинади. Қ.х. маҳсулотларини қайта ишлайдиган (ун тортиш, шоли оқлаш, гўшт-консерва, қанд-шакар, тамаки) корхоналар кўп. Бир неча майда иссиклик электр ст-ялари ва ГЭСлар, ип газлама ф-калари, цемент з-ди бор. Йилига ўртача 430 млн. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Саноат марказлари: Антананариву, Туамасина, Анцирабе, Махадзанга.
Автомобиль — мамлакат транспортининг асосий тури. Автомобиль йўлларинингуз. —40 минг км, т.й. уз. —1 минг км. 18 денгиз порти бор; асосийлари Туамасина ва Махадзанга. М. четга кофе, қалампирмунчоқ, ваниль, шоли, қанд, гўшт ва гўшт-консерва, балиқ, сизаль, графит, слюда чикаради. Четдан машина ва қурилмалар, қурилиш ашёлари, нефть маҳсулотлари, газлама, озиқ-овқат олади. Ташки савдода Франция, Германия, АҚШ, Япония, Италия, ЖАР б-н ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — малагаси франки.
Тиббий хизмати. М.да давлат тиббий хизмати тизими мавжуд. Пойтахт унти ҳузуридаги миллий тиббиёт мактаби 5 й. да врачлар тайёрлайди. Махсус мактабларда ўрта малакали тиббиёт ходимлари таълим олади.
Маорифи ва илмий муассасалари. Мустақилликка эришилгандан кейин 1975 й.дан бошлаб халқ маорифини тубдан қайта қуришга киришилди. 4 й.лик тўлиқсиз ўрта мактаб ва тўлиқ ўрта маълумот берадиган лицейни ўз ичига олувчи ўрта таълим жорий этилган. Давлат мактабларида ўқиш бепул. Хусусий мактаблар ҳам бор. Қуйи ҳунартехника таълими бошланғич мактаб негизида, ўрта техника таълими 7 й. давомида бошланғич ёки 3 й. давомида тўлиқсиз ўрта мактаб негизида амалга оширилади. Олий ўқув юртлари: Антананаривуда ун-т (1961), миллий алоқа ва телекоммуникация ин-ти, Миллий электротехника ин-ти, Пед. ин-ти, Қишлоқ жойларда ишлаш учун кадрлар тайёрлаш ин-ти, Анцерананада Олий политехника мактаби, Махадзангада савдо денгизчилиги миллий мактаби. Антананаривуда Малагаси академияси (1902), Геол. хизмати, Мадагаскар геогр. миллий ин-ти (1945), Расадхона, Агрономия тадқиқоти ин-ти, Тропик ветеринария тадқиқот ин-ти ва б. илмий муассасалар, Миллий кутубхона, ун-т кутубхонаси, Муниципал кутубхона, Миллий архив, Бадиий ва археология музейи, Миллий тарих музейи бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. М. да бир қанча газ. ва жур.лар нашр этилади. Йириклари: «Журналь офисьель де ла Репюблик де Мадагаскар» («Мадагаскар Республикаси расмий газетаси», француз ва малагаси тилларида чиқадиган хафталик ҳукумат хабарномаси, 1883 й.дан), «Имунгу ваувау» («Янги Имунгу», малагаси ва француз тилларида чиқадиган кундалик газ., 1955 й.дан), «Маресака» («Янгиликлар», малагаси тилида чиқадиган кундалик газ., 1954 й.дан), «Сахи» («Мардона», малагаси тилида чикадиган кундалик газ., 1958 й.дан), «Сосиалисма мпиаса» («Социализм ва ишчи», малагаси тилида чиқадиган ойлик газ., 1980 й.дан), «Ревю де л’О-сеан Эндьен» («Ҳинд океани муаммолари бўйича журнал», француз тилида чикадиган ойнома, 1980 й.дан). «Таратра» миллий ахборот агентлиги, ҳукумат маҳкамаси, 1977 й.да асос солинган. Малагаси миллий радиоэшиттириши, ҳукумат маҳкамаси, 1931 й. да ташкил этилган. 1967 й.дан телекўрсатувлар берилади; Малагаси миллий телевидениеси мавжуд.
Адабиёти 19-а.нинг 2-ярмидан малагаси ва француз тилларида ривожлана бошлади. Малагасиларнинг қад. оғзаки ижодиёти турли шеър ва қўшиқлардан, афсона ва эртаклардан иборат бўлган. Дастлабки ёзма адабий ёдгорликлари 12-а.да малагаси тилида араб ёзувидаги тарихий йилномалардан иборат. Лотин алифбоси жорий этилганидан кейин (1823) адабий тил ривожлана бошлади. 1835 й.да Библия малагаси тилига таржима қилинди. 1870 ва 1877 й.ларда эртаклар тўпламлари, 1870 й.да линий мадҳиялар тўплами нашр этилди. 1860—80 й.ларда пайдо бўлган даврий матбуотда дастлабки наср ва назм асарлари эълон қилинди. 1872—83-й.ларда Ф. Калленинг «Қироллар тарихи» номли кўп жилдли тари-хий асари, А. Равуадзанахари ва Ц. Радзаунахнинг илк романлари босилиб чиқци. 19-а. охири — 20-а. бошларида анъанавий шеър шакллари такомиллаштирилди ва янгича шакллар ишлаб чиқилди. Кўпгина шоир ва ёзувчилар «Басивава» ва «Лакулуси Вуламена» жур.лари теварагида бирлашиб, «Ви, вату, сакелика» жамиятига кирдилар. 20-й.лар охирида Ж. Ж. Рабеаривелу, Ш. Радзуэлисулу ва Ни Авана каби ёзувчилар миллим маданиятни сақлаб қолиш ҳаракатига бошчилик қилдилар. Адабиётда ўзига хос адабий шакллар ҳимоя қилинди, мамлакат табиати, халқ урф-одатлари, ўтмиш қаҳрамонларининг жасорати мадҳ этилди. 40-й.лар атоқли малагаси адиби Э. Д. Андриамалаланинг ижодий фаолияти барқ урган давр бўлди, унинг «Даъват», «Сув париси», «Гард», «Макр», «Мамну неъмат» романлари пайдо бўлди.
Мустақиллик йиллари адабиёти, асосан, малагаси тилида ривожланди, замонавий жамиятдаги мураккаб жараёнларни тасвирловчи асарлар яратилди. 70—80-й.лар насри ва назмида мустамлакачилик қолдиклари, турли миллат вакилларининг ўзаро муносабатлари, халқларнинг тенг ҳуқуқлилик, миллий мустақиллик йўлидаги кураши акс этди.
Меъморлиги. М. халқ меъморлигида умумий томонлар бўлса ҳам, лекин турли жойларда ўзига хос хусусиятларга эга: М. оролининг шим.-ғарбидагина доирасимон кулбалар унда-бунда учраб туради. Сернам тропик вилоятларда қозиқ оёкли ёғоч уйлар қурилиб, томи пальма барглари б-н ёпилган, қурғоқчил жойларда камиш уйлар, оролнинг шим.- ғарбий қисмида похол томли бамбук уйлар қурилади. Мамлакатнинг мўътадил иқлимли марказий қисмида 1—2 қаватли уйлар оқ ёки кизил тупроқдан барпо этилади, томига похол ёки черепица ёпилади. Шамолдан асраш учун эшик ва деразалар фақат ғарб ва шим. тарафга ўрнатилади. 19-а. охири —20-а. бошларида шаҳар қурилиши ривожланди. 20- й.ларда француз меъмори Г. Касень Антананариву, Таматава, Анцирабе ш.ларини қайта қуриш лойиҳаларини тузди. Саройлар, черковлар, мақбаралар европача эклектизм услубида курила бошлади. 60-й.лардан иморатларни замонавий содда шаклларда бетон конструкциялардан фойдаланиб, ойнаванд қилиб қуришга, уларга қуёш нурини тўсувчи мосламалар ўрнатишга ўтилди.
Тасвирий санъати. Ҳунармандчиликда ёғоч ўймакорлиги, бадиий тўқимачилик кенг тарқалган. Тасвирий ва безак санъати услуб жиҳатдан кўпроқ Жан.-Шарқий Осиё ва Океания услубига ўхшайди. Сакалава ва махафали халқлари қабристонларда марҳумларнинг ёғочдан ўйиб ишланган қиёфаларини, қуш тасвирлари ёки 2—5 м баландликдаги «алуалу» устунларини ўрнатадилар. Ёғочдан ясалган рўзғор асбобларига ўйма нақшлар солинади, буқа, қуш ва афсонавий жониворлар тасвири туширилиб, рангбаранг қилиб бўялади. Шакарқамиш ва оддий қамишдан тўқилган бўйра, қалпоқ, саватларнинг, рафия пальмаси толасидан тўқилган зийнатли газмолларнинг гуллари ҳам услуб жиҳатдан ўшаларга ўхшаб кетади. Замонавий рангтасвир эса халқ санъати анъаналари руҳида ривожланиб бораётир. В. Равелунануши - Разафимбелу, Э. Рабешахала, Л. Радзунуш, Ранивушун каби рассомлар етишиб чиққан.
Мусиқаси. М. мусиқий маданияти илдизлари қад. малагаси-полинез маданияти б-н боғлиқ. Замонавий мусиқаси Ҳинд океани ороллари, аввало Индонезия халқларининг мусиқий анъаналари, шунингдек, Африка, Арабистон, Европа (асосан, Франция) маданиятининг ўзига хос тарздаги бирикувидан иборат. Чолғу асбоблари жуда хилма-хил. Кўпгина қўшиқоҳанглари чўзиқ ва майин. Бир неча асрлардан бери давом этиб келаётган «хирагаси» деб аталган рақс-қўшиқ томошалари, айниқса, оммалашган. Антананаривудаги М. драма ва халқ санъати ин-тида бошқа фанлар қатори анъанавий қўшиқ ва рақс дарси ҳам жорий этилган. П. Ралаиариманана раҳбарлигидаги М. ашула ва рақс ансамбли машҳур. 20- а. бошларида композиторлик ижодиёти шаклланиб, Ж. Д. Рамбеманатара, Б. Рабаридзауна каби маҳаллий муаллифлар танилди.
Киноси. Биринчи малагаси фильми — «Гитрам Балафоцци» 1957 й.да яратилган. Ҳақиқий миллий кинематография 1972 й.дан кейин вужудга келди. 1973 й.да «Ғаройиб воқеа» номли бадиий фильм (реж. Б. Раманпи), 1975 й.да тўла метражли «Қайтиш» (реж. С. Рандрасина) фильми экранга чиқди. 1976 й.да Малагаси кино бошқармаси тузилиб, унинг ҳузурида ўқув фильмлари маркази ташкил этилди. Бу марказ соғлиқни саклаш ва табиатни асраш муаммолари ҳақида картиналар ярата бошлади. Кейинги йилларда М. киночилари сакалава халқининг миллий байрамига бағишлаб «Фитампоа» (реж. Ж. К. Раага), ёшларнинг диний ақидаларга қарши кураши ҳақида «Мадагаскар ёшлари» (реж. Рандринарисун) тўла метражли фильмларини чиқаришди. Мамлакатда 50 та кинотеатр бор, чет эллардан йилига 200 та фильм сотиб олинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.