Madaniy ğözalar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 51-b. — ziyouz.com
Madaniy ğözalar - ekib kelinayotgan, qimmatli xöjalik belgilariga ega ğöza turlari. Tabiatda ma'lum bölgan 50 tur ğözadan 4 tasi madaniylaştirilgan: hindixitoy ğözasi (G.arboreum L.), afrika-osiyo ğözasi (G. herbaceum L.), Meksika ğözasi (G. hirsutum L.), peru ğözasi (G. barbadense L.). Ğözaning madaniy şakllari yovvoyi turlardan tabiiy tanlaniş va sun'iy tanlaş, qulay yaşaş şaroiti hamda evolyutsiya jarayonida odam mehnati va ongli faoliyati tufayli paydo bölgan. Bitta turning özi (mas, peru ğözasi yoki Meksika ğözasi) yovvoyi va madaniy şakllarda uçraydi. Ğözaning qadimiy yovvoyi şakllarini madaniylaştiriş, paxtaçilikning paydo bölişi va rivojlanişi dunyoning turli mintaqalarida yaşovçi xalqlarning har qaysisida mustaqil ravişda boşlangan. Eng avval Hindistonning şim.-ğarbida tarqalgan daraxtsimon ğözalar — gossipium arboreum madaniylaştirildi. Afrikaning jan,-şarqiy qismida ötsimon ğöza — gossipium xerbatseum madaniylaştirildi. Keyinçalik u Afrika va Osiyoning köp mamlakatlariga tarqaldi (afrika-osiyo ğözasi deb atalişi şundan). Meksikaning jan.da qadimiy indeys qabilalarining dehqonlari oddiy ğöza — gossipium xirzitumni madaniylaştirdi (şuning uçun Meksika ğözasi deb yuritiladi, uni markaziy amerika ğözasi deb ham ataşadi). Ğözaning bu turi ğöza ekiladigan barça mamlakatlarda juda keng tarqalgan. Peruda gossipium barbadenze madaniylaştirildi. Şuning uçun peru ğözasi deb yuritiladi (uni Jan. Amerika ğözasi deb ham ataşadi). Hoz. tarqaliş darajasi böyiça peru ğözasi Meksika ğözasidan keyin 2-örinda turadi.
M.ğ. polimorfizmining kengligi, kattaligi b-n ajralib turadi. Ular katta hududlarda tarqalib, turli xil yangi şakllar paydo qildi va natijada juda murakkab ekotip, nav tipi hamda navlar majmuini taşkil etdi. Madaniy va madaniy-tropik şakllarning yovvoyi holda ösadigan avlod-ajdodlaridan asosiy farqi şundaki, ular ösiş şaroitida, ayniqsa, suv ta'minotiga nihoyatda talabçan, şoxlari simpodial tipda, kösaklari va ularning qismlari yirik, tolasi oq.
Ad.: Jukovskiy P.M., Kulturniye rasteniya i ix sorodiçi, 3-ye izd. 1971 ; Ğöza, T., 1957; Ter. Avanesyan D. V., Xlopçatnik, L., 1973; Abdullayev A. A., Omelçenko M. V., Ğöza turlari. T., 1977.
Abdumavlon Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАДАНИЙ ҒЎЗАЛАР - экиб келинаётган, қимматли хўжалик белгиларига эга ғўза турлари. Табиатда маълум бўлган 50 тур ғўзадан 4 таси маданийлаштирилган: ҳиндихитой ғўзаси (G.arboreum L.), африка-осиё ғўзаси (G. herbaceum L.), Мексика ғўзаси (G. hirsutum L.), перу ғўзаси (G. barbadense L.). Ғўзанинг маданий шакллари ёввойи турлардан табиий танланиш ва сунъий танлаш, қулай яшаш шароити ҳамда эволюция жараёнида одам меҳнати ва онгли фаолияти туфайли пайдо бўлган. Битта турнинг ўзи (мас, перу ғўзаси ёки Мексика ғўзаси) ёввойи ва маданий шаклларда учрайди. Ғўзанинг қадимий ёввойи шаклларини маданийлаштириш, пахтачиликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиши дунёнинг турли минтақаларида яшовчи халқларнинг ҳар қайсисида мустақил равишда бошланган. Энг аввал Ҳиндистоннинг шим.-ғарбида тарқалган дарахтсимон ғўзалар — госсипиум арбореум маданийлаштирилди. Африканинг жан,-шарқий қисмида ўтсимон ғўза — госсипиум хербацеум маданийлаштирилди. Кейинчалик у Африка ва Осиёнинг кўп мамлакатларига тарқалди (африка-осиё ғўзаси деб аталиши шундан). Мексиканинг жан.да қадимий индейс қабилаларининг деҳқонлари оддий ғўза — госсипиум хирзитумни маданийлаштирди (шунинг учун Мексика ғўзаси деб юритилади, уни марказий америка ғўзаси деб ҳам аташади). Ғўзанинг бу тури ғўза экиладиган барча мамлакатларда жуда кенг тарқалган. Перуда госсипиум барбадензе маданийлаштирилди. Шунинг учун перу ғўзаси деб юритилади (уни Жан. Америка ғўзаси деб ҳам аташади). Ҳоз. тарқалиш даражаси бўйича перу ғўзаси Мексика ғўзасидан кейин 2-ўринда туради.
М.ғ. полиморфизмининг кенглиги, катталиги б-н ажралиб туради. Улар катта ҳудудларда тарқалиб, турли хил янги шакллар пайдо қилди ва натижада жуда мураккаб экотип, нав типи ҳамда навлар мажмуини ташкил этди. Маданий ва маданий-тропик шаклларнинг ёввойи ҳолда ўсадиган авлод-аждодларидан асосий фарқи шундаки, улар ўсиш шароитида, айниқса, сув таъминотига ниҳоятда талабчан, шохлари симподиал типда, кўсаклари ва уларнинг қисмлари йирик, толаси оқ.
Ад.: Жуковский П.М., Культурные растения и их сородичи, 3-е изд. 1971 ; Ғўза, Т., 1957; Тер. Аванесян Д. В., Хлопчатник, Л., 1973; Абдуллаев А. А., Омельченко М. В., Ғўза турлари. Т., 1977.
Абдумавлон Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.