Madaniyat

Madaniyat — jamiyat, inson ijodiy kuç va qobiliyatlari tarixiy taraqqiyotining muayyan darajasi. Kişilar hayoti va faoliyatining turli körinişlarida, şuningdek, ular yaratadigan moddiy va ma'naviy boyliklarda ifodalanadi. «M.» tuşunçasi muayyan tarixiy davr (antik M.), konkret jamiyat, elat va millat (özbek M.i), şuningdek, inson faoliyati yoki turmuşining öziga xos sohalari (mas, mehnat M.i, badiiy M., turmuş M.i)ni izoxlaş uçun qöllaniladi. Tor ma'noda «M.» atamasi kişilarning faqat ma'naviy hayoti sohasiga nisbatan işlatiladi.

«M.» arabça madina (şahar) sözidan kelib çiqqan. Arablar kişilar hayotini ikki turga: birini badaviy yoki sahroiy turmuş; ikkinçisini madaniy turmuş deb ataganlar. Badaviylik — köçmançi holda daştu sahrolarda yaşovçi xalqlarga, madaniylik — şaharda ötroq holda yaşab, öziga xos turmuş tarziga ega bölgan xalqlarga nisbatan işlatilgan.

Örta asr madaniyatining buyuk namoyandalari Abu Ali ibn Sino, Beruniy va b. şahar turmuş tarzini jamoaning yetuklik şakli sifatida talqin qilganlar. Mac, Forobiy fikriça, har bir inson öz tabiatiga köra, «oliy darajadagi yetuklikka erişiş uçun intiladi», bunday yetuklikka faqat şahar jamoasi orqaligina erişiladi. Uning ta'kidlaşiça, «madaniy jamiyat va madaniy şahar (yoki mamlakat) şunday böladiki, bu mamlakatda har bir odam kasb-xunarda ozod, hamma babbaravardir, kişilar örtasida farq bölmaydi, har kim özi istagan yoki tanlagan kasb-hunar b-n şuğullanadi. Odamlar çin ma'nosi bilan ozod yaşaydilar». Alişer Navoiy yetuk axloq, ma'rifatli va adolatli jamiyat, jamoa masalasini qayd etiş b-n birga, ma'naviy yuksaklikka erişişning asosiy mezoni deb insonparvarlik ğoyalariga muvofiqlikni tuşundi.

19-asrning ikkinçi yarmida maydonga kelgan demokratikma'rifatparvarlik harakatining namoyandalari Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Ahmad Doniş, Avaz Ötar, Komil Xorazmiy va b. xalqni M.li qilişning omili ilmma'rifatni egallaşda deb bildilar. Ular örta asr jaholatiga qarşi xalq örtasida ilmmaorif va M.ni zör ehtiros b-n tarğib qildilar. Mas, Furqat fikriça, ilm-fan bir maş'-al bölib, insoniyatning baxt-saodat yölini yoritib turişi kerak.

19-a.ning oxiri va 20-a.ning boşida Turkistonda vujudga kelgan jadidçilik harakati namoyandalari, Munavvarqori Abduraşidxon öğli, Mahmudxöja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Abdurauf Fitrat, Sadriddin Ayniy va b. özlarining ma'rifatparvarlik işlari b-n M. rivojiga muhim hissa qöşdilar. Ular turli gaz. va jur.lar çiqardilar, naşriyot va bosmaxonalar taşkil etdilar, kutubxonalar, teatrlar, yangiça maktablar oçdilar, ötmiş madaniyatimizni, tariximizni tarğib qildilar, dunyoviy bilimlarni çuqur egallaşga da'vat etdilar. Ma'rifatçilikning keng quloç yoyişi samarasi ölaroq, xalqning umummadaniyati yuksala bordi.

Yevropada «M.» deyilganda dastlab insonning tabiatga körsatadigan maqsadga muvofiq ta'siri, şuningdek, insonga ta'limtarbiya beriş tuşunilgan (lot. cultura — yerni işlaş, parvarişlaş; rusçadagi «kultura» sözi ham şundan olingan). M. faqat mavjud norma va urf-odatlarga rioya qiliş qobiliyatini rivojlantirişni emas, balki ularga rioya qiliş istagini rağbatlantirişni ham öz içiga olgan. M.ga bunday ikki yoqlama yondaşuv har qanday jamiyatga xos (mas, Qad. Xitoyda jen, Hindistonda dxarma). Ellinlar «madaniyatsiz» varvarlardan özlarining asosiy farqini «paydey», ya'ni «tarbiyalanganlik»da deb bilganlar. Qad. Rimning sönggi davrlarida «M.» tuşunçasi ijtimoiy hayotning şahar turmuş tarzini ifodalovçi mazmunlar b-n ham boyigan va örta asrlarga kelib keng tarqalgan. Bu tuşunça keyinçalik kelib çiqqan sivilizatsiya tuşunçasiga yaqin turadi.

Yevropada Ma'rifatçilik davrida M. va sivilizatsiyaning «tanqidi» vujudga keldi (J.J.Russo). Bunda «madaniy» millatlarning buzilganligi va axloqiy tubanlaşganligiga taraqqiyotning patriarxal bosqiçida bölgan xalqlar axloqining soddaligi va sofligi qarşi qöyildi. Nemis faylasuflari bu ziddiyatli holatdan çiqişning yölini «ruh» doirasidan, axloqiy (I. Kant), estetik (F. Şiller, romantiklar) yoki falsafiy (G. Gegel) ong doirasidan qidirdilar. Ular bu ong sohalarini haqiqiy M. va inson taraqqiyotining omillari deb bildilar. 19-a. oxiridan boşlab «lokal sivilizatsiya» (O. Şpengler) degan qaraş yuzaga keldi. Bu ğoya sivilizatsiyani muayyan jamiyat taraqqiyotining sönggi bosqiçi sifatida olib qaradi.

Fan-texnika taraqqiy topgan şaro-itda köpgina sotsiologlar va madaniyatşunoslar M.ning yagona ğoyasini izçil amalga oşiriş mumkin emas, degan qoidani ilgari surdilar. Bu politsentrizm, Ğarb b-n Şarqning azaldan qarama-qarşiligi va ijtimoiy taraqqiyotning boşqa umumiy qonuniyatlarini inkor etuvçi nazariyalarida öz ifodasini topdi.

M.ning ilmiy, tarixiy konsepsiyalariga qarama-qarşi ölaroq, marksistik nazariya ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyalar haqidagi, işlab çiqaruvçi kuçlar b-n işlab çiqariş munosabatlarining özaro munosabati haqidagi qoidalardan kelib çiqib, antagonistik jamiyatlarda M.ning sinfiy xarakteri haqidagi qoidalarni ilgari surdi. Antagonistik formatsiyalarda har bir milliy M.da ikki M. borligi haqidagi leninça qaraş «hukmron ekspluatatorlik» M.iga «progressiv demokratik» va «sotsialistik» M. elementlarini qarama-qarşi qöydi. Ana şu qoidadan kelib çiqib, mustabid sovet tuzumi davrida amalga oşirilgan «madaniy inqilob» natijasida köpgina xalqlar M.ining ajoyib durdonalari yöq qilinib, madaniy merosning milliy ildizlari barbod etildi.

M. — umuminsoniy hodisa, faqat bir xalqqa tegişli, faqat bir xalqning özigina yaratgan sof M. bölmaydi va bölişi ham mumkin emas. Har bir milliy M.ning asosiy qismini şu millat özi yaratgan bölsada, unda ja-hon xalqlari yaratgan umuminsoniy M.ning uluşi va ta'siri böladi, albatta. M. heç qaçon sinfiy hodisa böla olmaydi. U barçaga baravar xizmat qiladi. Mas, san'at va adabiyot durdonalari, me'morlik obidalari, maqomlar, fan yutuqlari va b. barçaga tegişlidir.

M. kişilar faoliyatining faqat moddiy natijalari (maşinalar, texnik inşootlar, san'at asarlari, huquq, axloq normalari va h.k.)ni emas, şu b-n birga, kişilarning mehnat jarayonida voqe böladigan subyektiv kuç-quvvatlari va qobiliyatlari (bilim va könikmalari, i. ç. va professional malakalari, intellektual, estetik va axloqiy kamoloti, dunyoqaraşi, ularning jamoa va jamiyat doirasidagi özaro muomalalari)ni ham öz içiga oladi.

I.ç.ning 2 asosiy turi — moddiy va ma'naviy i.ç.ga qarab M.moddiy va ma'naviy M.ga bölinadi. Moddiy M. moddiy faoliyatning barça sohalarini hamda uning natijalari (mehnat qurollari, turar joy, kundalik turmuş buyumlari, kiyim-keçak, transport, aloqa vositalari va b.)ni öz içiga oladi. Ma'naviy madaniyatga ong, ma'naviyat sohalari kiradi (bilim, axloq, ta'limtarbiya, huquq, falsafa, etika, estetika, fan, san'at, adabiyot, mifologiya, din va b.).

Har bir jamiyat öz M. tipiga ega. Jamiyatlarning almaşinişi b-n M. tipi ham özgaradi, biroq bu hol M. taraqqiyoti uzilib qolganini, eski M. yöq bölib madaniy meros, ötmiş qadriyatlardan voz keçilganini anglatmaydi. Zotan, har bir yangi jamiyat özidan ilgarigi jamiyatning madaniy yutuklarini zaruriy ravişda meros qilib oladi va ularni ijtimoiy munosabatlarning yangi tizimiga kiritadi.

Özbekiston mustaqillikka erişgaç, ijtimoiy hayotning barça sohalarida bölganidek, M. sohasida ham tub özgarişlar yuz berdi. Şaklan ham, mazmunan ham M.ning rivojlanişi uçun keng imkoniyatlar yaratildi. Özbekistonning mustaqil rivojlanişga utişi milliy M.ga sinfiy yondaşişdan, uni sun'iy tarzda «yagona umummadaniyat»ga aylanişdan saqlab qoldi. Şuni ham ta'kidlaş lozimki, mustaqillikkaça bölgan sönggi yetmiş yil davomida M. hukmron mafkura, mustabid tuzum tazyiqida Ğarb M.iga taqlid ruhida rivojlandi. Ikkinçidan, milliy M.ning boy ötmişi bir yoklama örganilib, uning köpgina bebaho durdonalaridan xalqimiz bebahra bölib keldi. Özbekiston Respublikasida mustaqillik yillarida jamiyatni yangilaş sohasida olib borilayotgan islohotlar b-n bir qatorda M.ni yuksaltirişga ham alohida e'tibor berilmoqda. Xalqimizning ma'naviy qadriyatlariga hurmat b-n munosabatda böliş, ularni asrab-avaylaş va rivojlantiriş, muqaddas dinimiz, urfodatlarimizni, tarixiy, ilmiy, madaniy merosimizni tiklaş davlat siyosati darajasiga kötarildi. «Davlat tili töğrisida»gi (1989 y. 21 okt.) qonun, «Kadrlar tayyorlaş milliy da-sturi» (1997 y. 29 avg.)ning qabul qilinişi, Özbekiston Badiiy Akademiyasi (1997 y.), Özbekiston davlat kon-servatoriyasi (2002 y.), Özbek milliy akademik drama teatri (2002 y.), estrada musiqasini rivojlantiriş töğrisidagi va b. bir qança qaror va farmonlarning qabul qilinişi, bir qança mutafakkir va allomalarimizning muqaddas nomlari tiklanib, yubileylari xalqaro miqyosda keng ni-şonlanayotgani davlatimiz tomonidan M.ni rivojlantirişga körsatilayotgan ğamxörlikning amaliy ifodasidir.

Ad.: Karimov I. A., Özbekiston: milliy istiklol, iqtisod, siyosat, mafkura, 1-j., T., 1996; Ma'naviy yuksaliş yölida, T.,1998; Xayrullayev M. M., Şorahmedov D.A., Madaniyat va meros. T., 1973.

Davron Şorahmedov.