Madiy

Madiy MADIY, Madiyes — saklar şohi (mil.av. 7-a.). Midiya şohi Fraort ossuriyaliklar b-n bölgan jangda yengilgaç, öğli Kiaksar qöşinni qayta tuzib, uruşga tayyorgarlik köra boşlaydi. Gerodottng yozişiça, Kiaksar otasi uçun qasos oliş maqsadida Nin ş.ga yuriş qilib, ossuriyaliklarni yengadi, Nin ş.ni qamal qilgan paytida uning mamlakati hududiga skiflar (saklar) ning ulkan qöşini bostirib kiradi. Köpçilik olimlar ularni saklar deb hisoblaydi. Saklarnint podşosi M. bölib, u Partatuy (Protofiyey)ning öğli bölgan. Ğarbiy Turkistondan massagetlar tomonidan siqib çiqarilgan (mil.av. taxm. 720), saklar kimmeriylarnk Yevropadan quvib çiqarib, Osiyoda ta'qibni davom ettirganlar va şu tariqa Midiya yerlariga bostirib kirganlar. M. midiyaliklarni jangda yengib, ularning qudratini sindirgan. Gerodotning xabar berişiça, skiflar butun Osiyo böylab öz hukmronliklarini tarqatganlar. Söngra M. Misrga yuriş qilgan. Fala-stinda Misr podşosi Psammetix M.ni sovğasalomlar b-n kutib olib, undan yurişni davom ettirmaslikni iltimos qilgan. Skiflar şu yerdan orqaga qaytişgan. Ular Osiyoda 28 yil hukmronlik qilganlar. Kiaksar M.ni jangda yenga olmaganidan söng hiyla işlatgan. M. b-n sulh tuzib, uning jangçilarini yaraşiş ziyofatiga taklif etadi. Ularni to mayet bölgunlarigaça içirişgan. Sarxuş bölib qolgan M. va uning askarlarini şu yerda tiğdan ötkazadilar. Ayrim tadqiqotçilar (A. Abdurahmonov) fikriça, Madi turkiyça ismdir. Maad qad. turkiy tildagi alp, bahodir sözining sinonimi şaklidir. Tuva tilida bu söz hozirgaça saqlanib qolgan bölib, Maadir şaklida qöllaniladi. Ya'ni Maadbotir, bahodir, — ir esa er demakdir. Maadirning yana bir turkiyça körinişi Alp Er hisoblanadi... Bu örinda Madi, Ma'di kabi nomlar hoz. turkiy, jumladan, özbekça ismlar orasida mavjuddir. Ba'zi olimlar (R. Girşman)ning fikriça, M. qabri Jan. Ozarbayjon (Eron)dagi qad. Ziviye tepaligida joylaşgan.

Ad.: Gerodot, Istoriya v 9 knigax, L., 1972.

Faxriddin Hasanov.