Madrasa
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 60–62-b. — ziyouz.com
Madrasa (arab, darasa—örganmoq) — musulmonlarning örta va oliy öquv yurti. Ulamolar va maktabdorlar, Yaqin va Örta Şarq mamlakatlarida davlat organlari xizmatçilarini ham tayyorlaydi. 7—8-a.larda islom dini ulamolari musulmon ilohiyoti masalalarini şarhlab berib turadigan markaz sifatida arab davlatlarida paydo bölgan. 9—13-a.larda islom diniga e'tiqod qilinadigan mamlakatlarda, jumladan, Örta Osiyoda tarqaldi. M.larda milliy ziyolilar tayyorlangan. Abu Bakr Muhammad Narşaxiyning «Buxoro tarixi» asarida aytib ötilgan 937 y.gi yonğinda zarar körgan «Forjak» M.si Örta Osiyodagi dastlabki M.lardandir. M.larning xon M.lari, eşon M.lari, xususiy M.lar kabi turlari bölgan. M. muassislari M.ni ta'minlaş uçun maxsus mulk — vaqf ajratişgan va bu mulkni boşqaruvçi mutavvalini tayinlaşgan. M.larning vaqf daromadlaridan bir qismi vaqf mulkini saklab turiş, M. binosini ta'mirlaş uçun ajratilgan, ma'lum qismi mutavvali, mudarrislar, talabalar, masjid imomi, muazzini, sartaroşi, farroşi va b. xizmatçilarga berilgan.
M.ga maktabxonann tugatganlar qabul qilingan. Talabalar yoşi 10 dan 40 yoşgaça bölgan. Ular M. yotoqxonalarida yaşaş huquqiga ega bölgan kunduzgi bölim va darslarga erkin qatnovçi sirtqi bölim talabalari toifalariga ajratilgan. M. öquv dasturining umumiy jihatlari 10—12-a.larda işlab çiqilgan va keyinçalik takomillaşib borgan. Maşğulotlar, odatda, sent.da boşlanib, may oyigaça davom etgan. Yoz oylari va ramazon oyida ta'tilga çiqilgan. M.da hafta kunlari tahsil (şanba, yakşanba, duşanba, seşanba) — maşğulot kunlari va ta'til (çorşanba, payşanba, juma) — ötilganlarni takrorlaş hamda dam oliş kunlariga bölingan. Darslar quyoş çiqiş payti (bomdod nomozidan keyinoq) boşlangan. M.da ta'lim 3 bosqiçda: boşlanğiç (adno), örta (avsat) va yuqori (a'lo) guruhlarda olib borilgan. Adno bosqiçi «Aqoid» kitobini öqişga ötgunça davom etgan, avsat bosqiçi «Aqoid» kitobini öqişdan boşlanib, «Şarhi mulla» kitobini örgangunça bölgan va undan keyingi murakkab qöllanmalarni örganuvçilar a'lo bosqiçi talabalari hisoblangan. M.da öqiş talabalar iqtidoriga qarab, 7—12 y. davom etgan. Örta Osiyodagi M.larda arab va fors tilida yozilgan kitoblar öqitilgan, ular talabalarga mudarris tomonidan turkiy tilda şarxlab berilgan. M. öquv kursi, odatda, «Avvali ilm» deb nomlangan fors tilidagi öquv qöllanmasini özlaştiriş b-n boşlangan. Keyin örta asrlarning ilmiy tili hisoblangan arab tili grammatikasi (arab tili morfologiyasi — sarfi va sintaksisi—nahvi «Bidon», «Kofiya» kabi darsliklar asosida) öqitilgan. Arab tili grammatikasidan söng öquv kursi 2 bölimga: umumta'lim kursi — muşkulot va fiqh kursi — masala bölimlariga ajratilgan. M.larda fiqh kursining faroiz — meros huquqi qismi b-n birga mat. fani ham majburiy öquv kursiga kiritilgan. Talabalar öz xo-hiş-istaklari va qobiliyatlariga qarab muşkulot yoki masala bölimlaridan birini, agar istasalar har ikki bölimni öqib tamomlaşlari mumkin bölgan. M.larda töliq kureni öqib tamomlaş uçun talabalardan falsafa va huquq fanlariga oid taxm. 137 darelik — qöllanmani özlaştiriş talab etilgan. Bu dareliklarning aksariyatini örtaosiyolik allomalarning asarlari, jumladan, Imom Buxoriy va Abu Iso Muhammad ibn Iso Termiziylarning hadis töplamlari, Abu Mansur Moturidiy Samarqandiyning «Kitob attavhid», Burhoniddin Marğinoniynçng «al-Hidoya fi şarh albidoya», Najmiddin Ali ibn Umar Qazviniyning «arrisola aş-şamsiya fi-l qavoid almantiqiya», Abdurahmon Jomiyştg «al-Favoid addiyoiya», Mahmud ibn Ahmad Mahbubiyning «Viqoyat arrivoya fi masoil», Ubaydulloh ibn Mas'-ud Mahbubiyning «an-Nuqoya» («Muxtasar alviqoya») kabi asarlari taşkil etgan. M.larda talabalarning qiziqişlari va mudarrislarning mavjudligiga qarab, falakiyot, handasa, tibbiyot, kimyo, juğrofiya, tarix, adabiyot, aruz ilmi, me'morlik asoslari, xattotlik, musiqa, axloq, notiqlik kabi fanlar ham öqitilgan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida Örta Osiyo M.lari öquv dasturi birmunça isloh etilib, ularda öqitiladigan fanlar tarkibiga turk, rus, fransuz, ingliz tillari, fizika, ziroatçilik, hisob, gigiyena, psixologiya, metodika, trigonometriya, siyosiy iqtisod, tijorat kabi fanlar kirib kela boşlagan. 19-a. oxiri — 20- a. boşlarida Buxoro amirligida 336, Xiva xonligida 132, Turkiston generalgubernatorligida 348 M. bölgan. 20-a. ning 2-çoragi boşlarida sovet hukumati tomonidan M.lar diniy muassasalar qatorida davlatdan ajratilgan va «xurofot öçoqlari» tamğasi b-n tugatib yuborilgan. ÖzRda Özbekiston musulmonlari idorasi ixtiyorida qolgan bir neçta M. esa endilikda faqat ruhoniylar tayyorlaydigan örta va oliy diniy öquv yurtlariga aylantirilgan.
M.lar musulmon olamida me'morlik inşooti sifatida 10— 11-a.larda vujudga kelgan. Ilk M.lar bir qavatli, örtasi hovli va uning atrofi hujralardan iborat bölgan. Ba'zan gumbazli görxona qurilib, M.ga homiylik qilgan kişining sağanasi qöyilgan. 14—16-a.lardan boşlabhaşamatli M. binolari quriş avj oddi. Ular 2—3 qavatli qurilib, odatda, katta va gözal peştokli, atrofi hujralar b-n öralgan hovlisi, darsxona, kutubxona va mayejidi bölgan. Keyinrok, katta M.lar yoniga minora quriş rasm bölgan. Kiriş peştoqining röparasida, peşayvon bölib, u yozgi darsxona vazifasini bajargan hamda hovliga salobat bergan. Ba'zan M.larda hujralarning hovli tomoni ravoqli ayvonlar b-n öralib, hovli örtasida hovuz qilingan. M.larning taşqi va içki qismi har xil rangli koşinkori va gançkori bezaklar b-n pardozlangan. Qur'ondan oyatlar va hadislar köçirib yozilgan. Mas, Buxorodagi Uluğbek M.si eşiklariga «Bilim olmoq har bir musulmon erkak va ayolning burçidir» degan hadisi-şarif bitilgan.
M. umumiy quriliş tipologiyasi (tasnifi) loyihasi va qurilmasiga köra, ajralib turadi. Örta Osiyo me'morligida masjid va darsxona qoidaga köra, peştoqning ikki yon qanotida joylaşgan. Suriya va Misrda ular kiraverişda hovlining törida köndalangiga ayvonli qilib qurilgan. Turkiyada hovli tepasi ham gumbaz b-n qoplangan. Örta Osiyo va Ğarbiy Osiyoda odatdagidek ravokli qilib yopiş uslubi qöllangan. Şim. Afrikada tösinli tomlar bölgan. Arab mamlakatlaridadastlabki M. vazir Nizomulmulk tomonidan Bağdodda (11-a.ning 2-yarmida) qurilgan. Örta Osiyoda M. maxsus me'morlik inşooti sifatida qurilgani haqida tarixiy ma'lumotlar saqlangan. Şohizinda tarkibida Samarqand hokimi Tamğoç Buğroxon Ibro-him qurdirgan (11-a.) M. qoldiklari topilgan. Buxorodagi Mir Arab madrasasi, Abdullaxon madrasasi, Abdulazizxon madrasasi, Samarqanddagi Uluğbek madrasasi, Şerdor Madrasa, Timakori madrasasi, Xivadagi Muhammad Rahimxon madrasasi, Muhammad Amin inots madrasasi, Toşkentdagi Kökaldoş madrasasi, Baroqxon madrasasi, Abulqosim madrasasi, Qöqondagi Kamol qozi madrasasi, Andijondagi gumbaz M. va b. me'moriy yodgorliklar sifatida maşhur.
Ad.: Kerenskiy O. M., Medrese Turkestanskogo kraya-SPb., 1892; Abdullayev Yu., Oçerki po metodike obuçeniya gramote v özbekskoy şkole, T., 1966; Abu Bakr Muhammad Narşaxiy, Buxoro tarixi, T., 1991; Şamsutdinov R. T., Rasulov B., Turkiston maktab va madrasalari tarixi (XIX asr oxiri va XX asr boşlari), Andijon, 1995.
Gulnora Solijonova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАДРАСА (араб, дараса—ўрганмоқ) — мусулмонларнинг ўрта ва олий ўқув юрти. Уламолар ва мактабдорлар, Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатларида давлат органлари хизматчиларини ҳам тайёрлайди. 7—8-а.ларда ислом дини уламолари мусулмон илоҳиёти масалаларини шарҳлаб бериб турадиган марказ сифатида араб давлатларида пайдо бўлган. 9—13-а.ларда ислом динига эътиқод қилинадиган мамлакатларда, жумладан, Ўрта Осиёда тарқалди. М.ларда миллий зиёлилар тайёрланган. Абу Бакр Муҳаммад Наршахийнинг «Бухоро тарихи» асарида айтиб ўтилган 937 й.ги ёнғинда зарар кўрган «Форжак» М.си Ўрта Осиёдаги дастлабки М.лардандир. М.ларнинг хон М.лари, эшон М.лари, хусусий М.лар каби турлари бўлган. М. муассислари М.ни таъминлаш учун махсус мулк — вақф ажратишган ва бу мулкни бошқарувчи мутаввалини тайинлашган. М.ларнинг вақф даромадларидан бир қисми вақф мулкини саклаб туриш, М. биносини таъмирлаш учун ажратилган, маълум қисми мутаввали, мударрислар, талабалар, масжид имоми, муаззини, сартароши, фарроши ва б. хизматчиларга берилган.
М.га мактабхонанн тугатганлар қабул қилинган. Талабалар ёши 10 дан 40 ёшгача бўлган. Улар М. ётоқхоналарида яшаш ҳуқуқига эга бўлган кундузги бўлим ва дарсларга эркин қатновчи сиртқи бўлим талабалари тоифаларига ажратилган. М. ўқув дастурининг умумий жиҳатлари 10—12-а.ларда ишлаб чиқилган ва кейинчалик такомиллашиб борган. Машғулотлар, одатда, сент.да бошланиб, май ойигача давом этган. Ёз ойлари ва рамазон ойида таътилга чиқилган. М.да ҳафта кунлари таҳсил (шанба, якшанба, душанба, сешанба) — машғулот кунлари ва таътил (чоршанба, пайшанба, жума) — ўтилганларни такрорлаш ҳамда дам олиш кунларига бўлинган. Дарслар қуёш чиқиш пайти (бомдод номозидан кейиноқ) бошланган. М.да таълим 3 босқичда: бошланғич (адно), ўрта (авсат) ва юқори (аъло) гуруҳларда олиб борилган. Адно босқичи «Ақоид» китобини ўқишга ўтгунча давом этган, авсат босқичи «Ақоид» китобини ўқишдан бошланиб, «Шарҳи мулла» китобини ўргангунча бўлган ва ундан кейинги мураккаб қўлланмаларни ўрганувчилар аъло босқичи талабалари ҳисобланган. М.да ўқиш талабалар иқтидорига қараб, 7—12 й. давом этган. Ўрта Осиёдаги М.ларда араб ва форс тилида ёзилган китоблар ўқитилган, улар талабаларга мударрис томонидан туркий тилда шархлаб берилган. М. ўқув курси, одатда, «Аввали илм» деб номланган форс тилидаги ўқув қўлланмасини ўзлаштириш б-н бошланган. Кейин ўрта асрларнинг илмий тили ҳисобланган араб тили грамматикаси (араб тили морфологияси — сарфи ва синтаксиси—наҳви «Бидон», «Кофия» каби дарсликлар асосида) ўқитилган. Араб тили грамматикасидан сўнг ўқув курси 2 бўлимга: умумтаълим курси — мушкулот ва фиқҳ курси — масала бўлимларига ажратилган. М.ларда фиқҳ курсининг фароиз — мерос ҳуқуқи қисми б-н бирга мат. фани ҳам мажбурий ўқув курсига киритилган. Талабалар ўз хо-ҳиш-истаклари ва қобилиятларига қараб мушкулот ёки масала бўлимларидан бирини, агар истасалар ҳар икки бўлимни ўқиб тамомлашлари мумкин бўлган. М.ларда тўлиқ курени ўқиб тамомлаш учун талабалардан фалсафа ва ҳуқуқ фанларига оид тахм. 137 дарелик — қўлланмани ўзлаштириш талаб этилган. Бу дареликларнинг аксариятини ўртаосиёлик алломаларнинг асарлари, жумладан, Имом Бухорий ва Абу Исо Муҳаммад ибн Исо Термизийларнинг ҳадис тўпламлари, Абу Мансур Мотуридий Самарқандийнинг «Китоб аттавҳид», Бурҳониддин Марғинонийнчнг «ал-Ҳидоя фи шарҳ албидоя», Нажмиддин Али ибн Умар Қазвинийнинг «аррисола аш-шамсия фи-л қавоид алмантиқия», Абдураҳмон Жомийштг «ал-Фавоид аддиёия», Маҳмуд ибн Аҳмад Маҳбубийнинг «Виқоят арривоя фи масоил», Убайдуллоҳ ибн Масъ-уд Маҳбубийнинг «ан-Нуқоя» («Мухтасар алвиқоя») каби асарлари ташкил этган. М.ларда талабаларнинг қизиқишлари ва мударрисларнинг мавжудлигига қараб, фалакиёт, ҳандаса, тиббиёт, кимё, жуғрофия, тарих, адабиёт, аруз илми, меъморлик асослари, хаттотлик, мусиқа, ахлоқ, нотиқлик каби фанлар ҳам ўқитилган. 19-а. охири — 20-а. бошларида Ўрта Осиё М.лари ўқув дастури бирмунча ислоҳ этилиб, уларда ўқитиладиган фанлар таркибига турк, рус, француз, инглиз тиллари, физика, зироатчилик, ҳисоб, гигиена, психология, методика, тригонометрия, сиёсий иқтисод, тижорат каби фанлар кириб кела бошлаган. 19-а. охири — 20- а. бошларида Бухоро амирлигида 336, Хива хонлигида 132, Туркистон генералгубернаторлигида 348 М. бўлган. 20-а. нинг 2-чораги бошларида совет ҳукумати томонидан М.лар диний муассасалар қаторида давлатдан ажратилган ва «хурофот ўчоқлари» тамғаси б-н тугатиб юборилган. ЎзРда Ўзбекистон мусулмонлари идораси ихтиёрида қолган бир нечта М. эса эндиликда фақат руҳонийлар тайёрлайдиган ўрта ва олий диний ўқув юртларига айлантирилган.
М.лар мусулмон оламида меъморлик иншооти сифатида 10— 11-а.ларда вужудга келган. Илк М.лар бир қаватли, ўртаси ҳовли ва унинг атрофи ҳужралардан иборат бўлган. Баъзан гумбазли гўрхона қурилиб, М.га ҳомийлик қилган кишининг сағанаси қўйилган. 14—16-а.лардан бошлабҳашаматли М. бинолари қуриш авж одди. Улар 2—3 қаватли қурилиб, одатда, катта ва гўзал пештокли, атрофи ҳужралар б-н ўралган ҳовлиси, дарсхона, кутубхона ва маежиди бўлган. Кейинрок, катта М.лар ёнига минора қуриш расм бўлган. Кириш пештоқининг рўпарасида, пешайвон бўлиб, у ёзги дарсхона вазифасини бажарган ҳамда ҳовлига салобат берган. Баъзан М.ларда ҳужраларнинг ҳовли томони равоқли айвонлар б-н ўралиб, ҳовли ўртасида ҳовуз қилинган. М.ларнинг ташқи ва ички қисми ҳар хил рангли кошинкори ва ганчкори безаклар б-н пардозланган. Қуръондан оятлар ва ҳадислар кўчириб ёзилган. Мас, Бухородаги Улуғбек М.си эшикларига «Билим олмоқ ҳар бир мусулмон эркак ва аёлнинг бурчидир» деган ҳадиси-шариф битилган.
М. умумий қурилиш типологияси (таснифи) лойиҳаси ва қурилмасига кўра, ажралиб туради. Ўрта Осиё меъморлигида масжид ва дарсхона қоидага кўра, пештоқнинг икки ён қанотида жойлашган. Сурия ва Мисрда улар кираверишда ҳовлининг тўрида кўндалангига айвонли қилиб қурилган. Туркияда ҳовли тепаси ҳам гумбаз б-н қопланган. Ўрта Осиё ва Ғарбий Осиёда одатдагидек равокли қилиб ёпиш услуби қўлланган. Шим. Африкада тўсинли томлар бўлган. Араб мамлакатларидадастлабки М. вазир Низомулмулк томонидан Бағдодда (11-а.нинг 2-ярмида) қурилган. Ўрта Осиёда М. махсус меъморлик иншооти сифатида қурилгани ҳақида тарихий маълумотлар сақланган. Шоҳизинда таркибида Самарқанд ҳокими Тамғоч Буғрохон Ибро-ҳим қурдирган (11-а.) М. қолдиклари топилган. Бухородаги Мир Араб мадрасаси, Абдуллахон мадрасаси, Абдулазизхон мадрасаси, Самарқанддаги Улуғбек мадрасаси, Шердор Мадраса, Тимакори мадрасаси, Хивадаги Муҳаммад Раҳимхон мадрасаси, Муҳаммад Амин иноц мадрасаси, Тошкентдаги Кўкалдош мадрасаси, Бароқхон мадрасаси, Абулқосим мадрасаси, Қўқондаги Камол қози мадрасаси, Андижондаги гумбаз М. ва б. меъморий ёдгорликлар сифатида машҳур.
Ад.: Керенский О. М., Медресе Туркестанского края-СПб., 1892; Абдуллаев Ю., Очерки по методике обучения грамоте в ўзбекской школе, Т., 1966; Абу Бакр Муҳаммад Наршахий, Бухоро тарихи, Т., 1991; Шамсутдинов Р. Т., Расулов Б., Туркистон мактаб ва мадрасалари тарихи (XIX аср охири ва XX аср бошлари), Андижон, 1995.
Гулнора Солижонова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.