Magma
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 17–18-b. — ziyouz.com
Magma (yun. magma — quyuq bötqa) — tarkibi, asosan, silikatdan iborat otaş-olovli suyuq massa, Yer pusti yoki yuqori mantiyada vujudga keladi va soviganda magmatik toğ jinslarini hosil qiladi. Kamdan-kam holda magmatik erigan jinslarda silikat bulmaydi (mas, Şarqiy Afrika vulkanlari). M. — özaro boğliqholda yuzaga kelgan kup sonli kimyoviy elementlarning murakkab eritmasi, ular orasida Si, A1, Fe, Mg, Ca, Na, K, O, S, CI, F asosiy urinda. Ba'zan M.da bir neça protsentgaça uçuvçi komponentlar, asosan, suv, ozroq uglerod oksidi, vodorod sulfid, ftor, xlor va b. böladi.
Vulkan otilgan joylarda M. yer ustiga çiqqaç, lava körinişida oqadi, vulkan böğzida ekstruziv uyum hosil qiladi yoki gaz aralaş kul kurinişida otiladi. Kul yondoş jinslar siniqlari va çukindi jinslar b-n aralaşib har xil tuflarni hosil qiladi. Çuqurlikda sovigan magmatik massalardan şakli va ölçami har xil (ba'zan gorizontal kesimi bir neça ming km2) bulgan intruziv jismlar vujudga keladi. Yer yuzasiga oqib çiqadigan vulkan toğ jinslarining aksari kismi bazaltdan, çuqur qismi esa granitdan iborat. Geolog olimlar turli magmik jinslarning Yer yuzida tarqalişini örganib, ularni tiplarga ajratişni taklif qildilar. Dastlab M. Yer qa'rida uzluksiz qobiq hosil qilgan deb hisoblanar edi. Lekin geofizik tadqiqotlar M. Yer pöstining har xil tarkibli va çuqurlikdagi qismida vaqt-vaqti b-n alohida öçoqlar hosil qilişini körsatadi. Granit va bazalt M.laridan taşqari kamyob, maqalliy M.lar xam mavjud deb taxmin qilinadi. M. tabiatini aniqlaşda Yer pösti va yuqori mantiyaning geofizik tadqiqotlaridan olingan ma'lumotlar muhim ahamiyatga ega.
Turli tarkibli M. xar xil fizik xususiyatlarga ega, bu t-ra va uçuvçi komponentlarga ham boğliq. Bazalt tarkibli M.ning yopişqrqligi kam, şu bois lava oqimining tezligi katta (soatiga 30 km gaça). Nordon tarkibli M. ança yopişqoq, şuning uçun portlab otiladi. M. t-rasi har xil (900—1250°) böladi. Granitli M. t-rasi 600° ga tuşgunça qotmaydi.
M. hosil bölgan şaroitdan boşqa şaroitga ötgaç, evolyutsiyaga uçrab öz tarkibini özgartirişi mumkin. M. differensiatsiyalanadi, bunda bir M. hisobiga bir neça M. vujudga keladi. M.ning evolyutsiya jarayonini aniqlaşda kristallanişda minerallarning ajraliş ketma-ketligi muhim. Amerikalik petrolog N. Bouen tadqiqotlariga köra, M. kristallanganda dastlab kamyob (aksessor) minerallar, söngra magnezialtomirli silikatlar va b., oxirgi jarayonda esa biotit, işqorli dala şpatlari va kvars ajraladi. Biroq M.ning kristallanişida bir xillik yöq.
M.dagi foydali komponentlar uning kristallaniş jarayonida ayrim joylarida töplanib endogen konlarni hosil qiladi. Ba'zi rudali minerallarning (xrom, titan, nikel, platina), şuningdek, apatitning kristallaniş jarayonida alohidalanişidan magmatik konlar vujudga keldi. M. tarkibidagi uçuvçi komponentlari hisobiga intruzivlar şakllanişining oxirgi bosqiçlarida rangli, kamyob va qimmatbaxr metallar hamda temirning gidrotermal, greyzenli, skarnli va b. konlari hosil böladi deb taxmin qilinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАГМА (юн. magma — қуюқ бўтқа) — таркиби, асосан, силикатдан иборат оташ-оловли суюқ масса, Ер пусти ёки юқори мантияда вужудга келади ва совиганда магматик тоғ жинсларини ҳосил қилади. Камдан-кам ҳолда магматик эриган жинсларда силикат булмайди (мас, Шарқий Африка вулканлари). М. — ўзаро боғлиқҳолда юзага келган куп сонли кимёвий элементларнинг мураккаб эритмаси, улар орасида Si, A1, Fe, Mg, Ca, Na, К, О, S, CI, F асосий уринда. Баъзан М.да бир неча процентгача учувчи компонентлар, асосан, сув, озроқ углерод оксиди, водород сульфид, фтор, хлор ва б. бўлади.
Вулкан отилган жойларда М. ер устига чиққач, лава кўринишида оқади, вулкан бўғзида экструзив уюм ҳосил қилади ёки газ аралаш кул куринишида отилади. Кул ёндош жинслар синиқлари ва чукинди жинслар б-н аралашиб ҳар хил туфларни ҳосил қилади. Чуқурликда совиган магматик массалардан шакли ва ўлчами ҳар хил (баъзан горизонтал кесими бир неча минг км2) булган интрузив жисмлар вужудга келади. Ер юзасига оқиб чиқадиган вулкан тоғ жинсларининг аксари кисми базальтдан, чуқур қисми эса гранитдан иборат. Геолог олимлар турли магмик жинсларнинг Ер юзида тарқалишини ўрганиб, уларни типларга ажратишни таклиф қилдилар. Дастлаб М. Ер қаърида узлуксиз қобиқ ҳосил қилган деб ҳисобланар эди. Лекин геофизик тадқиқотлар М. Ер пўстининг ҳар хил таркибли ва чуқурликдаги қисмида вақт-вақти б-н алоҳида ўчоқлар ҳосил қилишини кўрсатади. Гранит ва базальт М.ларидан ташқари камёб, мақаллий М.лар хам мавжуд деб тахмин қилинади. М. табиатини аниқлашда Ер пўсти ва юқори мантиянинг геофизик тадқиқотларидан олинган маълумотлар муҳим аҳамиятга эга.
Турли таркибли М. хар хил физик хусусиятларга эга, бу т-ра ва учувчи компонентларга ҳам боғлиқ. Базальт таркибли М.нинг ёпишқрқлиги кам, шу боис лава оқимининг тезлиги катта (соатига 30 км гача). Нордон таркибли М. анча ёпишқоқ, шунинг учун портлаб отилади. М. т-раси ҳар хил (900—1250°) бўлади. Гранитли М. т-раси 600° га тушгунча қотмайди.
М. ҳосил бўлган шароитдан бошқа шароитга ўтгач, эволюцияга учраб ўз таркибини ўзгартириши мумкин. М. дифференциацияланади, бунда бир М. ҳисобига бир неча М. вужудга келади. М.нинг эволюция жараёнини аниқлашда кристалланишда минералларнинг ажралиш кетма-кетлиги муҳим. Америкалик петролог Н. Боуэн тадқиқотларига кўра, М. кристалланганда дастлаб камёб (акцессор) минераллар, сўнгра магнезиалтомирли силикатлар ва б., охирги жараёнда эса биотит, ишқорли дала шпатлари ва кварц ажралади. Бироқ М.нинг кристалланишида бир хиллик йўқ.
М.даги фойдали компонентлар унинг кристалланиш жараёнида айрим жойларида тўпланиб эндоген конларни ҳосил қилади. Баъзи рудали минералларнинг (хром, титан, никель, платина), шунингдек, апатитнинг кристалланиш жараёнида алоҳидаланишидан магматик конлар вужудга келди. М. таркибидаги учувчи компонентлари ҳисобига интрузивлар шаклланишининг охирги босқичларида рангли, камёб ва қимматбахр металлар ҳамда темирнинг гидротермал, грейзенли, скарнли ва б. конлари ҳосил бўлади деб тахмин қилинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.