Magnetizm
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 19–20-b. — ziyouz.com
Magnetizm (magnit sözidan) — elektr toklarning özaro ta'siri, toklar va magnitlar yoki magnit momentga ega bulgan jismlar orasidagi mavjud özaro ta'sir jarayonida sodir buladigan hodisalar. Bu ta'sir magnit maydonga boğliq. Magnit maydon esa mikrozarralar (elektron, proton, neytron) ning elementar magnit maydoni tufayli paydo böladi. Mikrozarralarning magnit maydoni ularning tuzilişiga va ma'lum yönalişidagi tartibli harakatiga boğliq.
Mil. av. 1-a.dagi xitoy yozma ma'lumotlarida M. haqidagi ba'zi tuşunçalar uçraydi. Magnitlarning özaro ta'siri, şuningdek, tabiiy magnit bölagi b-n temir qirindilarining magnitlanganligi qad. yunon olimlari asarlarida bor. Örta a.larda magnit kompasi keng işlatilganligi tufayli Yevropada magnit haqidagi tuşunçalar tajribalarda örganila boşladi. Keyinçalik M. haqidagi ma'lumotlarni. U. Gilbert umumlaştirdi va «Magnit, magnit jismlar va katta magnit — Yer haqida» degan kitob yezdi. Söngra M. ta'limoti R. Dekart, rus fizigi F. Epinus va Ş. Kulon işlarida birmunça rivojlantirildi. Elektr va magnit hodisalari orasidagi boğlanişni Epinus va Kulon aniqladilar. 1820 y.da X. Ersted elektr tokining magnit maydoni bölişligini topdi. Söngra A. Amper, K. Gauss, nemis olimi V. Veber bu sohada köp iş qildilar.
M. haqidagi yangi yönaliş, ya'ni M.ni elektromagnit maydon tasavvurlari asosida tuşuntiriş M. Faradey işlaridan boşlanadi. Bu sohaga, ayniqsa, ferromagnit va paramagnit xossalarini örganişdagi K. Maksvell, rus fizigi A. G. Stoletov, P. Kyuri va b.ning ilmiy işlari M.ning makroskopik nazariyasi poydevorini taşkil etadi. Atom tuzilişi kaşf qilinganidan keyin, kvant mexanikaning rivojlanişi tufayli M. ta'limotida mikroskopik yönaliş paydo böldi. Bu sohada, ayniqsa, V. Pauli, L. D. Landau, V. Geyzenberg, P. Dirak işlari muhimdir. M.ning mikroskopik yönalişida diamagnetizm, paramagnetizm, ferromagnetizm-pint: kvant nazariyalari yaratildi. M.ning rivojlanişi natijasida yangi magnit materiallar (mas, yuqori va öta yuqori çastota qurilmalarida işlatiladigan ferritlar, şaffof ferromagnitlar) vujudga keldi.
Har bir jism ma'lum mikdorda magnit xususiyatiga ega. Şuning uçun jismlarning magnit xususiyatlarini urganişda magnetiklar degan tuşunça kiritilgan. Yer, Quyoş va yulduzlar ham magnit xususiyatiga ega (q. Yer magnitizmi). Magnit maydon kosmik fazoda ham mavjudligini kosmik zaryadli zarralarning harakatida köriş mumkin. M. hodisalarining kosmik fazodan mikrozarralargaça taalluqli bölişi ularning fan va mexnikadagi ahamiyatining nihoyatda kattaligini bildiradi. Jismlarning magnit xususiyatlari M.ga ega atomlarning tabiati va ular örtasidagi özaro ta'sir xarakteri b-n aniqlanadi. Odatda, jismlar M.i elektron vayadro M.laridan farqqiladi. M. orbital va spin M.ga bölinadi. Kimyoviy elementlarning Mendeleyev davriy sistemasipa joylaşişidan ularning magnit xususiyatlarini aniqlaş mumkin. Mas, inert gazlarning atom elektron qobiqlarining magnit qismlari yöq, çunki elektron qobiqning orbital va spin magnit momentlarining yiğindisi nolga teng. Işqoriy metallarda atom, elektron orbital momenti nolga teng bölgani uçun, ularning magnit qiymati valent elektronning spin momenti qiymatiga teng. Jism M.i uning tarkibidagi mikrozarralar özaro ta'siri xarakteriga boğliq. Şu tufayli M. jismning holatiga (gaz, su-yuklik yoki kristall, katta yoki kiçik bosimli, t-rali bölişiga) qarab özgarişi mumkin. M. hodisasi elektronikada, asbobsozlikda, elektron-hisoblaş maşinalari, dengiz va kosmik kemalarni kuzatiş qurilmalarida, foydali qazilmalarni geofizik usullar b-n qidiriş işlarida, avtomatika, kinotexnika, telemexanika va b. sohalarda keng qöllaniladi.
Işlatiliş sohasiga köra magnit materiallar ma'lum fizik xossalarga (mas, transformator yoki generator yasaşda işlatiladigan bölsa, gisterezista kam energiya yöqotiladigan va yuqori magnit kirituvçanlik xossasiga, doimiy magnit sifatda işlatiladigan bölsa, yuqori koersitiv kuçta va qoldiq magnitlanganlik xususiyatiga) ega bölişi kerak. Yuksak çastotali uskunalarda ferromagnit yarimötkazgiçlar keng qöllaniladi. Bulardan elektr qarşiligi katta bölgan ferritlar uyurma /ioklarda kam energiya yöqotadi. Magnit materiallarning kimyoviy tarkibini özgartiriş, termik va mexanik işlov beriş yöli va b. usullar b-n magnit materiallariga zarur xususiyatlarni beriş mumkin. Jism strukturasini aniqlaşda yoki molekulalar sturukturasi va kimyoviy boğlanişlarni urganişda M. hodisasidan foydalaniladi. Gaz, suyuklik va qattiq jismlarning magnit xususiyatlarini çuqurroq örganiş kimyoviy reaksiya jarayonlarida bölayotgan hodisalarni mukammal yoritiş imkoniyatini beradi. Texnikada magnit usullari b-n nazorat qiliş, jismlardagi içki nuqsonlarni aniqlaş (magnit defektoskopiyasi) va b. keng rivojlanmoqda.
Ad.: Vonsovskiy S. V., Magnetizm, Magnitniye svoystva dia-, para-, ferri-, antiferro-, ferromagnetikov, M., 1971; Uvayt M ., Kvantovaya teoriya magnetizma [per s angl.], M., 1972.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАГНЕТИЗМ (магнит сўзидан) — электр токларнинг ўзаро таъсири, токлар ва магнитлар ёки магнит моментга эга булган жисмлар орасидаги мавжуд ўзаро таъсир жараёнида содир буладиган ҳодисалар. Бу таъсир магнит майдонга боғлиқ. Магнит майдон эса микрозарралар (электрон, протон, нейтрон) нинг элементар магнит майдони туфайли пайдо бўлади. Микрозарраларнинг магнит майдони уларнинг тузилишига ва маълум йўналишидаги тартибли ҳаракатига боғлиқ.
Мил. ав. 1-а.даги хитой ёзма маълумотларида М. ҳақидаги баъзи тушунчалар учрайди. Магнитларнинг ўзаро таъсири, шунингдек, табиий магнит бўлаги б-н темир қириндиларининг магнитланганлиги қад. юнон олимлари асарларида бор. Ўрта а.ларда магнит компаси кенг ишлатилганлиги туфайли Европада магнит ҳақидаги тушунчалар тажрибаларда ўрганила бошлади. Кейинчалик М. ҳақидаги маълумотларни. У. Гильберт умумлаштирди ва «Магнит, магнит жисмлар ва катта магнит — Ер ҳақида» деган китоб езди. Сўнгра М. таълимоти Р. Декарт, рус физиги Ф. Эпинус ва Ш. Кулон ишларида бирмунча ривожлантирилди. Электр ва магнит ҳодисалари орасидаги боғланишни Эпинус ва Кулон аниқладилар. 1820 й.да X. Эрстед электр токининг магнит майдони бўлишлигини топди. Сўнгра А. Ампер, К. Гаусс, немис олими В. Вебер бу соҳада кўп иш қилдилар.
М. ҳақидаги янги йўналиш, яъни М.ни электромагнит майдон тасаввурлари асосида тушунтириш М. Фарадей ишларидан бошланади. Бу соҳага, айниқса, ферромагнит ва парамагнит хоссаларини ўрганишдаги К. Максвелл, рус физиги А. Г. Столетов, П. Кюри ва б.нинг илмий ишлари М.нинг макроскопик назарияси пойдеворини ташкил этади. Атом тузилиши кашф қилинганидан кейин, квант механиканинг ривожланиши туфайли М. таълимотида микроскопик йўналиш пайдо бўлди. Бу соҳада, айниқса, В. Паули, Л. Д. Ландау, В. Гейзенберг, П. Дирак ишлари муҳимдир. М.нинг микроскопик йўналишида диамагнетизм, парамагнетизм, ферромагнетизм-пинт: квант назариялари яратилди. М.нинг ривожланиши натижасида янги магнит материаллар (мас, юқори ва ўта юқори частота қурилмаларида ишлатиладиган ферритлар, шаффоф ферромагнитлар) вужудга келди.
Ҳар бир жисм маълум микдорда магнит хусусиятига эга. Шунинг учун жисмларнинг магнит хусусиятларини урганишда магнетиклар деган тушунча киритилган. Ер, Қуёш ва юлдузлар ҳам магнит хусусиятига эга (қ. Ер магнитизми). Магнит майдон космик фазода ҳам мавжудлигини космик зарядли зарраларнинг ҳаракатида кўриш мумкин. М. ҳодисаларининг космик фазодан микрозарраларгача тааллуқли бўлиши уларнинг фан ва мехникадаги аҳамиятининг ниҳоятда катталигини билдиради. Жисмларнинг магнит хусусиятлари М.га эга атомларнинг табиати ва улар ўртасидаги ўзаро таъсир характери б-н аниқланади. Одатда, жисмлар М.и электрон ваядро М.ларидан фарққилади. М. орбитал ва спин М.га бўлинади. Кимёвий элементларнинг Менделеев даврий системасипа жойлашишидан уларнинг магнит хусусиятларини аниқлаш мумкин. Мас, инерт газларнинг атом электрон қобиқларининг магнит қисмлари йўқ, чунки электрон қобиқнинг орбитал ва спин магнит моментларининг йиғиндиси нолга тенг. Ишқорий металларда атом, электрон орбитал моменти нолга тенг бўлгани учун, уларнинг магнит қиймати валент электроннинг спин моменти қийматига тенг. Жисм М.и унинг таркибидаги микрозарралар ўзаро таъсири характерига боғлиқ. Шу туфайли М. жисмнинг ҳолатига (газ, су-юклик ёки кристалл, катта ёки кичик босимли, т-рали бўлишига) қараб ўзгариши мумкин. М. ҳодисаси электроникада, асбобсозликда, электрон-ҳисоблаш машиналари, денгиз ва космик кемаларни кузатиш қурилмаларида, фойдали қазилмаларни геофизик усуллар б-н қидириш ишларида, автоматика, кинотехника, телемеханика ва б. соҳаларда кенг қўлланилади.
Ишлатилиш соҳасига кўра магнит материаллар маълум физик хоссаларга (мас, трансформатор ёки генератор ясашда ишлатиладиган бўлса, гистерезиста кам энергия йўқотиладиган ва юқори магнит киритувчанлик хоссасига, доимий магнит сифатда ишлатиладиган бўлса, юқори коэрцитив кучта ва қолдиқ магнитланганлик хусусиятига) эга бўлиши керак. Юксак частотали ускуналарда ферромагнит яримўтказгичлар кенг қўлланилади. Булардан электр қаршилиги катта бўлган ферритлар уюрма /иокларда кам энергия йўқотади. Магнит материалларнинг кимёвий таркибини ўзгартириш, термик ва механик ишлов бериш йўли ва б. усуллар б-н магнит материалларига зарур хусусиятларни бериш мумкин. Жисм структурасини аниқлашда ёки молекулалар стуруктураси ва кимёвий боғланишларни урганишда М. ҳодисасидан фойдаланилади. Газ, суюклик ва қаттиқ жисмларнинг магнит хусусиятларини чуқурроқ ўрганиш кимёвий реакция жараёнларида бўлаётган ҳодисаларни мукаммал ёритиш имкониятини беради. Техникада магнит усуллари б-н назорат қилиш, жисмлардаги ички нуқсонларни аниқлаш (магнит дефектоскопияси) ва б. кенг ривожланмоқда.
Ад.: Вонсовский С. В., Магнетизм, Магнитные свойства диа-, пара-, ферри-, антиферро-, ферромагнетиков, М., 1971; Увайт М ., Квантовая теория магнетизма [пер с англ.], М., 1972.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.