Magnit gidrodinamika
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 26–27-b. — ziyouz.com
Magnit gidrodinamika - elektr ötkazuvçan suyuklik, gaz, plazma va suyuq metallarning magnit maydondagi harakati haqidagi fan; gidrodinamika va klassik elektrodinamikaning birlaşuvidan rivojlangan fizika bölimi. Plazma (ba'zan M.g. ga plazma fizikasining bölimi sifatida qaraladi), suyuq metallar va elektrolitlar M.g. uçun xos bölgan obyektlardir.
M.g. böyiça birinçi tadqiqotlar M. Faradey zamoniga oid; fanning mustaqil sohasi sifatida esa M.g. astrofizika va geofizika talablari b-n boğliq ravişda 20-a.da rivojlana boşladi. Köplab kosmik obyektlar (mas, Quyoş, pulsarlar) kuçli magnit maydonlarga (bir neça ming E va undan köp) ega ekanligi aniqlandi. Magnit maydon energiyasining ziçligi plazma zarralari kinetik energiyasining ziçligi b-n taqqoslanarli bölib qolganligi (yoki undan oşişi) sababli, bunday maydonlarda joylaşgan plazmaning dinamik tabiati radikal özgaradi. Aynan uşbu mezon kuçlanganligi Yu-3 — 10~5E (yulduzlararo fazo, Yer maydonining atmosferaning yukrri qismida va undan taşqarida) bölgan magnit maydonlar uçun ham (agar zarralar konsentratsiyasi ular egallagan sohalarda kiçik bölsa) örinlidir.
M.g.ning asosiy holatlarini X. Alven ifodalagan. U ötkazgiç muhitning magnit maydondagi alven tölqinlari deb nom olgan, öziga xos tölqinsimon harakatlari mavjud bölişini başorat qilgan. Kosmik plazmaning tabiati haqidagi fan sifatida şakllana boşlagan M.g. usullari yer şaroitidagi ötkazgiç muhitlarga ham yönaltirildi. 20-a.ning 50-y.lari boşida M. g. va plazma fizikasining rivojlanişi boşqariluvçi termoyadro sintez muammolari böyiça milliy dasturlar tadqiqotlarining (Rossiya, AQŞ, Buyuk Britaniya) rivojlanişiga kuçli turtki berdi. Bu muammodagi muhim masala plazma tokining magnit maydon b-n ta'sirlaşişi asosida plazmani idiş devoriga tegişidan saqlaşdir. Magnitogidrodinamik generatorlar, plazma tezlatkiçlar, plazma dvigatellar (yuritkiçlar) va b. M.g.ning texnikada keng qöllanilişiga misoldir.
Ad.Alven G., Fel txam mar K. G., Kosmiçeskaya elektrodinamika [per. s angl.], 2 izd., M., 1967.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАГНИТ ГИДРОДИНАМИКА - электр ўтказувчан суюклик, газ, плазма ва суюқ металларнинг магнит майдондаги ҳаракати ҳақидаги фан; гидродинамика ва классик электродинамиканинг бирлашувидан ривожланган физика бўлими. Плазма (баъзан М.г. га плазма физикасининг бўлими сифатида қаралади), суюқ металлар ва электролитлар М.г. учун хос бўлган объектлардир.
М.г. бўйича биринчи тадқиқотлар М. Фарадей замонига оид; фаннинг мустақил соҳаси сифатида эса М.г. астрофизика ва геофизика талаблари б-н боғлиқ равишда 20-а.да ривожлана бошлади. Кўплаб космик объектлар (мас, Қуёш, пульсарлар) кучли магнит майдонларга (бир неча минг Э ва ундан кўп) эга эканлиги аниқланди. Магнит майдон энергиясининг зичлиги плазма зарралари кинетик энергиясининг зичлиги б-н таққосланарли бўлиб қолганлиги (ёки ундан ошиши) сабабли, бундай майдонларда жойлашган плазманинг динамик табиати радикал ўзгаради. Айнан ушбу мезон кучланганлиги Ю-3 — 10~5Э (юлдузлараро фазо, Ер майдонининг атмосферанинг юкрри қисмида ва ундан ташқарида) бўлган магнит майдонлар учун ҳам (агар зарралар концентрацияси улар эгаллаган соҳаларда кичик бўлса) ўринлидир.
М.г.нинг асосий ҳолатларини X. Альвен ифодалаган. У ўтказгич муҳитнинг магнит майдондаги альвен тўлқинлари деб ном олган, ўзига хос тўлқинсимон ҳаракатлари мавжуд бўлишини башорат қилган. Космик плазманинг табиати ҳақидаги фан сифатида шакллана бошлаган М.г. усуллари ер шароитидаги ўтказгич муҳитларга ҳам йўналтирилди. 20-а.нинг 50-й.лари бошида М. г. ва плазма физикасининг ривожланиши бошқарилувчи термоядро синтез муаммолари бўйича миллий дастурлар тадқиқотларининг (Россия, АҚШ, Буюк Британия) ривожланишига кучли туртки берди. Бу муаммодаги муҳим масала плазма токининг магнит майдон б-н таъсирлашиши асосида плазмани идиш деворига тегишидан сақлашдир. Магнитогидродинамик генераторлар, плазма тезлаткичлар, плазма двигателлар (юриткичлар) ва б. М.г.нинг техникада кенг қўлланилишига мисолдир.
Ад.Альвен Г., Фел ьтхам мар К. Г., Космическая электродинамика [пер. с англ.], 2 изд., М., 1967.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.