Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Magnit materiallar

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 29–30-b. — ziyouz.com

    Magnit materiallar - kuçsiz magnit maydonlarda magnitlanadigan va bu maydonlarning qiymatini jiddiy özgartiradigan materiallar. Tabiiy magnitlangan mineral — magnetit (magnit temirtoş) qadimdan ma'lum bölgan. Xitoyda 2 ming y.lar ilgariyoq undan magnit kompasining mili (strelkasi) yasalgan. Magnetit — kuçsiz magnetik. 19-a.daX. K. Ersted, M. Faradey, E. X. Leni, elektr magnetizm qonunlarini oçişdi, B. S. Yakobi özgarmas tok maşinalarini, P. N. Yabloçkov özgaruvçan tok generatori va transformatorini yaratişdi, M. O. Dolivo-Dobrovol-skiy uç fazali tokni kaşf etdi. Şundan söng ança kuçli magnetik — temir amadda M. m. sifatida işlatila boşladi. 1990-y. dan telektrotexnikada temir silitsiyli pölat, aloqa texnikasida temirnikelli qotişmalar keng tarqaldi. Ferromagnetizm nazariyasining taraqqiyoti yangidan-yangi M. m. işlab çiqarişni ança tezlaştirdi. 20-a. örtalarida oksid M. m. — ferritlar paydo böldi. Magnitlaniş va qayta magnitlaniş xossalariga qarab M.m. ferromag-netiklar, ferritlar, magnit jihatdan yumşoq va magnit jihatdan qattiq materiallarga bölinadi. Magnit jihatdan yumşoq materi allarning boşlanğiç va maksimal magnit kirituvçanligi yuqori; töyiniş magnit in-duksiyasi — 0,2 — 2,4 T, koersitiv kuçi — 0,5 — 10 A/m, soliştirma elektr qarşiligi 10~7 — 10~8 Om-m. Bularga molibden b-n legirlangan temir, temirnikelli qotişmalar, vanadiy qöşilmali temir-kobaltli qotişmalar, temirnikel-kobaltli qotişmalar, marganetsruxli, nikelruxli ferritlar, elektrotexnika pölati, şuningdek, magnit dielektriklar, magnitostriksion materiallar va b. kiradi. Ulardan magnit ötkazgiçlar, drossellar, elektromagnit rele, transformator özaklari, ferritlardan magnit antennalar va b. tayyorlanadi. Magnit jihatdan qattiq material l arning koersitiv kuçi (5-Yu3 — 1 ■ 105 A/m), qoldiq magnit induksiyasi (0,2—1,2 T) va magnit energiyasi (103—105 T A/m) ning kattaligi b-n farq qiladi. Bularga magnitli pölat, temir-kobaltmolibdenvolfram, temirnikel-alyuminiykobalt asosidagi qotişmalar, platina-kobalt, berilliyli, stronsiyli va kobaltli ferritlar, magnit jihatdan qattiq dielektriklar kiradi. Magnit jihatdan qattiq materiallardan, asosan, ölçaş asboblarida, mikrodvigatel va gisterezis elektr dvigatellarda, soat mexanizmlarida işlatiladigan doimiy magnit tayyorlanadi.

    Elektrotexnika pölatiga oltingururt b-n legirlangan temir asosidagi krtişmalar kiradi. Tarkibida 0,1—0,3% marganets ham böladi. Bulardan elektr toki generatorlari, transformatorlar, elektr dvigatellar va b. işlab çiqariladi. Maxsus M.m.ga termomagnit qotişmalar va magnitostriksion materiallar kiradi. Termomagnit qotişmalar t-ra ta'sirida asboblarning magnit tizimlarida magnit oqimlari özgarişlarini sezdirmaslik uçun işlatiladi. Magnitostriksion materiallar yordamida elektromagnit energiya mexanik energiyaga aylantiriladi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    МАГНИТ МАТЕРИАЛЛАР - кучсиз магнит майдонларда магнитланадиган ва бу майдонларнинг қийматини жиддий ўзгартирадиган материаллар. Табиий магнитланган минерал — магнетит (магнит темиртош) қадимдан маълум бўлган. Хитойда 2 минг й.лар илгариёқ ундан магнит компасининг мили (стрелкаси) ясалган. Магнетит — кучсиз магнетик. 19-а.даХ. К. Эрстед, М. Фарадей, Э. X. Лени, электр магнетизм қонунларини очишди, Б. С. Якоби ўзгармас ток машиналарини, П. Н. Яблочков ўзгарувчан ток генератори ва трансформаторини яратишди, М. О. Доливо-Доброволь-ский уч фазали токни кашф этди. Шундан сўнг анча кучли магнетик — темир амадда М. м. сифатида ишлатила бошлади. 1990-й. дан тэлектротехникада темир силицийли пўлат, алоқа техникасида темирникелли қотишмалар кенг тарқалди. Ферромагнетизм назариясининг тараққиёти янгидан-янги М. м. ишлаб чиқаришни анча тезлаштирди. 20-а. ўрталарида оксид М. м. — ферритлар пайдо бўлди. Магнитланиш ва қайта магнитланиш хоссаларига қараб М.м. ферромаг-нетиклар, ферритлар, магнит жиҳатдан юмшоқ ва магнит жиҳатдан қаттиқ материалларга бўлинади. Магнит жиҳатдан юмшоқ матери алларнинг бошланғич ва максимал магнит киритувчанлиги юқори; тўйиниш магнит ин-дукцияси — 0,2 — 2,4 Т, коэрцитив кучи — 0,5 — 10 А/м, солиштирма электр қаршилиги 10~7 — 10~8 Ом-м. Буларга молибден б-н легирланган темир, темирникелли қотишмалар, ванадий қўшилмали темир-кобальтли қотишмалар, темирникель-кобальтли қотишмалар, марганецрухли, никельрухли ферритлар, электротехника пўлати, шунингдек, магнит диэлектриклар, магнитострикцион материаллар ва б. киради. Улардан магнит ўтказгичлар, дросселлар, электромагнит реле, трансформатор ўзаклари, ферритлардан магнит антенналар ва б. тайёрланади. Магнит жиҳатдан қаттиқ материал л арнинг коэрцитив кучи (5-Ю3 — 1 ■ 105 А/м), қолдиқ магнит индукцияси (0,2—1,2 Т) ва магнит энергияси (103—105 Т А/м) нинг катталиги б-н фарқ қилади. Буларга магнитли пўлат, темир-кобальтмолибденвольфрам, темирникель-алюминийкобальт асосидаги қотишмалар, платина-кобальт, бериллийли, стронцийли ва кобальтли ферритлар, магнит жиҳатдан қаттиқ диэлектриклар киради. Магнит жиҳатдан қаттиқ материаллардан, асосан, ўлчаш асбобларида, микродвигатель ва гистерезис электр двигателларда, соат механизмларида ишлатиладиган доимий магнит тайёрланади.

    Электротехника пўлатига олтингурурт б-н легирланган темир асосидаги кртишмалар киради. Таркибида 0,1—0,3% марганец ҳам бўлади. Булардан электр токи генераторлари, трансформаторлар, электр двигателлар ва б. ишлаб чиқарилади. Махсус М.м.га термомагнит қотишмалар ва магнитострикцион материаллар киради. Термомагнит қотишмалар т-ра таъсирида асбобларнинг магнит тизимларида магнит оқимлари ўзгаришларини сездирмаслик учун ишлатилади. Магнитострикцион материаллар ёрдамида электромагнит энергия механик энергияга айлантирилади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.