Magnit strukturasi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 32–33-b. — ziyouz.com
Magnit strukturasi - kri-stallarda atom (ion) magnit momentlarning tartibli joylaşişi. Atomli, domenli M. s. mavjud. Atomli M. s. kristallardagi atomlar (ionlar) magnit momentlarining özaro yönalişini körsatadi. Bu ham yiğindi magnit momentining qiymatiga qarab, öz navbatida yana ferromagnitli (yiğindi magnit moment noldan farkli) va anti-ferromagnitli (yiğindi magnit moment nolga teng) turlarga bölinadi (rasmga q.). Bundan taşqari, atom magnit momentining kristalldagi fazoviy taqsimlaniş xususiyatlariga qarab, ularni maxsus guruhlarga ajratiş mumkin: a) kollinear (magnit momentlari kristall panjaraning barça tugunlarida kristallning ma'lum bir öqi böylab yoki unga karama-qarşi yönalgan; b) kuçeiz nokolli-near (nokollinearlik kuçeiz magnit ta'siri natijasidir); v) kuçli no-kollinear (bu holda nokollinearlik almaşinuvi özaro ta'sirning kattaligi va simmetriklik xarakteriga asoslanadi); g) vintsimon kristallning ma'lum öqida joylaşgan atomlarning magnit momentlari bir-biriga nisbatan burilgan bölib, bu moment vektorlarining uçi şu öq atrofida vintsimon çiziqni tasvirlaydi.
Domenli M. s öz-özidan magnitlanadigan turliça yönalişdagi domenlarning jism hajmi böyiça taqsimlanişi b-n xarakterlanadi. Ma'lum t-rada ferromagnetikda domenlarning şakli, ularning kattaligi va namunaning qajmi böyiça taqsimlangan domenlarning yönalişi / jismning şakli va ölçamiga, kristall yuzasiga, kristall panjaraning nuqsoniga va içki kuçlanişlariga, yarim kristall jismlarda esa qöşni kristallarning M.s.ga boğliq.
Ferromagnetik magnit anizotro-piyasini özgartiruvçi taşqi ta'sirlar (elastik kuçlaniş, magnit maydoni, t-ra özgarişi) natijasida M.s. özgaradi va u metastabil (öta turğun) holatda turib qolişi mumkin. Taşqi ta'sirlardan söng M.s. asl holiga töla-tökis qaytmaydi; domenlarning şakli va ölçami özgaradi, ferromagnit (jism) qoldiq magnitlaniş holatiga ötib qoladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАГНИТ СТРУКТУРАСИ - кри-сталларда атом (ион) магнит моментларнинг тартибли жойлашиши. Атомли, доменли М. с. мавжуд. Атомли М. с. кристаллардаги атомлар (ионлар) магнит моментларининг ўзаро йўналишини кўрсатади. Бу ҳам йиғинди магнит моментининг қийматига қараб, ўз навбатида яна ферромагнитли (йиғинди магнит момент нолдан фаркли) ва анти-ферромагнитли (йиғинди магнит момент нолга тенг) турларга бўлинади (расмга қ.). Бундан ташқари, атом магнит моментининг кристаллдаги фазовий тақсимланиш хусусиятларига қараб, уларни махсус гуруҳларга ажратиш мумкин: а) коллинеар (магнит моментлари кристалл панжаранинг барча тугунларида кристаллнинг маълум бир ўқи бўйлаб ёки унга карама-қарши йўналган; б) кучеиз ноколли-неар (ноколлинеарлик кучеиз магнит таъсири натижасидир); в) кучли но-коллинеар (бу ҳолда ноколлинеарлик алмашинуви ўзаро таъсирнинг катталиги ва симметриклик характерига асосланади); г) винтсимон кристаллнинг маълум ўқида жойлашган атомларнинг магнит моментлари бир-бирига нисбатан бурилган бўлиб, бу момент векторларининг учи шу ўқ атрофида винтсимон чизиқни тасвирлайди.
Доменли М. с ўз-ўзидан магнитланадиган турлича йўналишдаги доменларнинг жисм ҳажми бўйича тақсимланиши б-н характерланади. Маълум т-рада ферромагнетикда доменларнинг шакли, уларнинг катталиги ва намунанинг қажми бўйича тақсимланган доменларнинг йўналиши / жисмнинг шакли ва ўлчамига, кристалл юзасига, кристалл панжаранинг нуқсонига ва ички кучланишларига, ярим кристалл жисмларда эса қўшни кристалларнинг М.с.га боғлиқ.
Ферромагнетик магнит анизотро-пиясини ўзгартирувчи ташқи таъсирлар (эластик кучланиш, магнит майдони, т-ра ўзгариши) натижасида М.с. ўзгаради ва у метастабил (ўта турғун) ҳолатда туриб қолиши мумкин. Ташқи таъсирлардан сўнг М.с. асл ҳолига тўла-тўкис қайтмайди; доменларнинг шакли ва ўлчами ўзгаради, ферромагнит (жисм) қолдиқ магнитланиш ҳолатига ўтиб қолади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.