Magnitomexanik hodisalar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 37–38-b. — ziyouz.com
Magnitomexanik hodisalar I K HODISALAR — magnitli mikrozarralarning magnit momenti b-n mexanik momenti orasidagi boğlanişga doyr hodisalar. Atom yadrosi atrofida zarralar (elektron, proton, neytron)ning harakati tufayli atomda magnit momenti hosil bölişi b-n birga mexanik moment ham yuzaga keladi. Ferromagnit jismlarni magnit maydonta joylaştirilsa, atomlar magnit moment yönalişini maydon yönalişi böyiça özgartiradi. Bunday özgariş esa, öz navbatida, atomlarning mexanik momenti özgarişiga olib keladi. Lekin jismning töliq mexanik momenti (harakat miqdori) özgarmaydi, jism atomlarining mexanik momenti yönalişiga teskari harakat mikdori momenti hosil böladi, u holda jism aylanma harakatlanadi. Buni solenoidda elastik ipga osilgan metall sterjenda kuzatiş mumkin. Agar solenoiddan elektr toki ötkazilsa, metall sterjen magnitlanadi va aylanma harakatlanadi. Bunda harakat miqdorini ipning buralişidan aniqlanadi (tajribani 1915 y.da A. Eynşteyn va golland fizigi V. de Xaaz amalga oşirgan). Bu tajribada metall sterjen öz öqi atrofida tez aylantirilsa taşki magnit maydon bölmaganda ham (ya'ni solenoidda elektr toki bölmasa xam) sterjen magnitlanişini kuzatiş mumkin. Bu effektni amerikalik olim S. Barnett 1909 y.da kuzatgan. M. h., ayniqsa, atom tuzilişini örganişda muhim. M. h. har xil jismlarning magnit xossalarini aniqlaşga imkon beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
М А Г Н И Т О М Е Х А Н И К ҲОДИСАЛАР — магнитли микрозарраларнинг магнит моменти б-н механик моменти орасидаги боғланишга дойр ҳодисалар. Атом ядроси атрофида зарралар (электрон, протон, нейтрон)нинг ҳаракати туфайли атомда магнит моменти ҳосил бўлиши б-н бирга механик момент ҳам юзага келади. Ферромагнит жисмларни магнит майдонта жойлаштирилса, атомлар магнит момент йўналишини майдон йўналиши бўйича ўзгартиради. Бундай ўзгариш эса, ўз навбатида, атомларнинг механик моменти ўзгаришига олиб келади. Лекин жисмнинг тўлиқ механик моменти (ҳаракат миқдори) ўзгармайди, жисм атомларининг механик моменти йўналишига тескари ҳаракат микдори моменти ҳосил бўлади, у ҳолда жисм айланма ҳаракатланади. Буни соленоидда эластик ипга осилган металл стерженда кузатиш мумкин. Агар соленоиддан электр токи ўтказилса, металл стержень магнитланади ва айланма ҳаракатланади. Бунда ҳаракат миқдорини ипнинг буралишидан аниқланади (тажрибани 1915 й.да А. Эйнштейн ва голланд физиги В. де Хааз амалга оширган). Бу тажрибада металл стержень ўз ўқи атрофида тез айлантирилса ташки магнит майдон бўлмаганда ҳам (яъни соленоидда электр токи бўлмаса хам) стержень магнитланишини кузатиш мумкин. Бу эффектни америкалик олим С. Барнетт 1909 й.да кузатган. М. ҳ., айниқса, атом тузилишини ўрганишда муҳим. М. ҳ. ҳар хил жисмларнинг магнит хоссаларини аниқлашга имкон беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.