Magniy
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 22–23-b. — ziyouz.com
Magniy (Magnesium), Mg — Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element; işkoriy - yer metallarga kiradi. Tartib rakami 12, at. m. 24,305. Tabiiy M. 3 ta barqaror izotopdan iborat. 24Mg (78,60%), 25Mg (10,11%), 26Mg (11,29%). Uçta sun'iy radioaktiv izotopi (23Mg, 27Mg, 28Mg) olingan. M.ni 1808 i. dastlab ingliz fizigi A. Devi amalgama holida olgan. 1829 y.da fransuz kimyogari A. Byussi magniy xloridga kaliy buği ta'sir ettirib, M.ni metall holida ajratib olgan. M. massa jihatidan yer pöstining 2,35% ni taşkil qiladi. M.ning 100 dan ortiq minerallari bölib, ulardan dolomit, forsterit yoki olivin, magnezii, karnallit va b. ahamiyatlidir. Olivin jinslarining yuvilişidan ilonizi serpentin minerali hosil böladi. Uning tolasimon turi asbest deyiladi. Ilon-izisimonlar çuqur yer osti karbonat angidrid gazlarining ta'sirida parçalanişi natijasida talk jinslariga aylanadi. Tula parçalanganda esa magnezit (MgCO3)ra ötadi. Ohaktoşlar MgCl2 eritmalari ta'sirida dolomitga MgCa(CO3)2 aylanadi. Özbekistondagi dolomit konlarining eng kattasi Samarqand viloyatida joylaşgan.
Dengiz suvida 0,38%; ba'zi köllar suvida 30% magniy xlorid böladi. M. kumuşdek oq, yumşoq, çöziluvçan, yengil metall, havoda yupqa oksid parda b-n qoplanib, qoramtir tusga kiradi. Bu parda uni keyingi oksidlanişdan saqpaydi. M.ning ziçligi 1740 kg/ m3, suyuklaniş t-rasi 650°, kaynaş t-rasi 1105°. M. birikmalarida 2 valentli. Kimyoviy jihatdan juda faol metall. Havoda qizdirilganda közni qamaştiruvçi oq şu'la çiqarib yonadi va oq rangli magniy oksid MgO, qisman kökimtir magniy nitrit Mg3N2 hosil qiladi. Xona haroratida suv b-n reaksiyaga kirişmaydi. Qaynatilganda esa suvdan sekin-asta vodorodni ajratib çiqaradi. Suv buği b-n 400° da şiddatli reaksiyaga kirişadi. Qizdirilganda azot, oltingugurt, galogenlar va b. metallmaslar b-n birikadi. Suyultirilgan kislotalarda oson erib, vodorod ajratib çikaradi. Oddiy şaroitda işqorlarning suvdagi eritmasida erimaydi. Vodorodli muhitda 400—500° gaça qizdirilganda gidrid MgH2 hosil qiladi. M.ni 500—600° gaça oltingugurt yoki SO2 va H2S b-n qizdirilganda sulfid MgS hosil böladi. MgF2 himoya pardasini hosil qila olişi sababli ftorid kislotada erimaydi. Işqoriy bikarbonat va ammoniy tuzlari eritmalarida eriydi. M.ning barça tuzlari rangsiz, aççiq, suvda yaxşi eriydi. M. köpgina metallar b-n qotişmalar hosil qiladi.
M. ösimlik va hayvonlar organizmining ajralmas qismidir. Ba'zi suv ötlari, foraminiferalar, ohakli bulutlar M. konsentratlari hisoblanadi (ular tarkibida 3—4% gaça M. böladi). M. ösimliklarning yaşil pigmenti — xlorofill tarkibiga kiradi.
Barça ösimliklarning hujayra organellarida va barça tirik organizmlarning ribosomşritsa M. borligi aniqlangan. M. fosfat kislota tuzlari şaklida fitin tarkibida böladi. Odam va hayvonlar organizmi M.ni ovqatdan oladi. Odamning bir keça-kunduzda M.ga ehtiyoji 0,3—0,5 g. Ovqatda M. tuzlari yetarliça bölmasa, nerv sistemasining normal qözğaluvçanligi, muskullarning qisqarişi buziladi. Qoramollar yemida M. yetişmaganda muskullari tortişib, oyoqlari rivojlanmay qoladi.
Sanoatda M. elektrolitik, metallotermik va ugletermik usullar b-n, lekin, asosan, MgCl, KC1 va NaCl eritmalari aralaşmasini elektroliz qilib olinadi. Metallotermik usulda xom aşyo bölib dolomit, qaytargiç bölib ferrosilitsiy yoki silikoalyuminiy xizmat qiladi. Ugletermik usulda M. MgO b-n uglerod aralaşmasini 2100° dan yuqori haroratda germetik peçlarda qizdirib olinadi.
Pirotexnikada, metallurgiyada qotişmalar, qiyin qaytariladigan metallar (vanadiy, titan, uran, sirkoniy), mustahkam çöyan olişda, atom texnikasida, kino, fotografiya va yoritiş texnikasida işlatiladi.
Ad.: Eydenzon M. A., Magniy, M., 1969;Ivanov A. I., Lyandres M. B., Prokofyev O. V., Proizvodstvo magniya, M., 1979.
Temir Otaqöziyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАГНИЙ (Magnesium), Mg — Менделеев даврий системасининг II гуруҳига мансуб кимёвий элемент; ишкорий - ер металларга киради. Тартиб раками 12, ат. м. 24,305. Табиий М. 3 та барқарор изотопдан иборат. 24Mg (78,60%), 25Mg (10,11%), 26Mg (11,29%). Учта сунъий радиоактив изотопи (23Mg, 27Mg, 28Mg) олинган. М.ни 1808 и. дастлаб инглиз физиги А. Дэви амальгама ҳолида олган. 1829 й.да француз кимёгари А. Бюсси магний хлоридга калий буғи таъсир эттириб, М.ни металл ҳолида ажратиб олган. М. масса жиҳатидан ер пўстининг 2,35% ни ташкил қилади. М.нинг 100 дан ортиқ минераллари бўлиб, улардан доломит, форстерит ёки оливин, магнезии, карналлит ва б. аҳамиятлидир. Оливин жинсларининг ювилишидан илонизи серпентин минерали ҳосил бўлади. Унинг толасимон тури асбест дейилади. Илон-изисимонлар чуқур ер ости карбонат ангидрид газларининг таъсирида парчаланиши натижасида тальк жинсларига айланади. Тула парчаланганда эса магнезит (MgCO3)ra ўтади. Оҳактошлар MgCl2 эритмалари таъсирида доломитга MgCa(CO3)2 айланади. Ўзбекистондаги доломит конларининг энг каттаси Самарқанд вилоятида жойлашган.
Денгиз сувида 0,38%; баъзи кўллар сувида 30% магний хлорид бўлади. М. кумушдек оқ, юмшоқ, чўзилувчан, енгил металл, ҳавода юпқа оксид парда б-н қопланиб, қорамтир тусга киради. Бу парда уни кейинги оксидланишдан сақпайди. М.нинг зичлиги 1740 кг/ м3, суюкланиш т-раси 650°, кайнаш т-раси 1105°. М. бирикмаларида 2 валентли. Кимёвий жиҳатдан жуда фаол металл. Ҳавода қиздирилганда кўзни қамаштирувчи оқ шуъла чиқариб ёнади ва оқ рангли магний оксид MgO, қисман кўкимтир магний нитрит Mg3N2 ҳосил қилади. Хона ҳароратида сув б-н реакцияга киришмайди. Қайнатилганда эса сувдан секин-аста водородни ажратиб чиқаради. Сув буғи б-н 400° да шиддатли реакцияга киришади. Қиздирилганда азот, олтингугурт, галогенлар ва б. металлмаслар б-н бирикади. Суюлтирилган кислоталарда осон эриб, водород ажратиб чикаради. Оддий шароитда ишқорларнинг сувдаги эритмасида эримайди. Водородли муҳитда 400—500° гача қиздирилганда гидрид MgH2 ҳосил қилади. М.ни 500—600° гача олтингугурт ёки SO2 ва H2S б-н қиздирилганда сульфид MgS ҳосил бўлади. MgF2 ҳимоя пардасини ҳосил қила олиши сабабли фторид кислотада эримайди. Ишқорий бикарбонат ва аммоний тузлари эритмаларида эрийди. М.нинг барча тузлари рангсиз, аччиқ, сувда яхши эрийди. М. кўпгина металлар б-н қотишмалар ҳосил қилади.
М. ўсимлик ва ҳайвонлар организмининг ажралмас қисмидир. Баъзи сув ўтлари, фораминифералар, оҳакли булутлар М. концентратлари ҳисобланади (улар таркибида 3—4% гача М. бўлади). М. ўсимликларнинг яшил пигменти — хлорофилл таркибига киради.
Барча ўсимликларнинг ҳужайра органелларида ва барча тирик организмларнинг рибосомшрица М. борлиги аниқланган. М. фосфат кислота тузлари шаклида фитин таркибида бўлади. Одам ва ҳайвонлар организми М.ни овқатдан олади. Одамнинг бир кеча-кундузда М.га эҳтиёжи 0,3—0,5 г. Овқатда М. тузлари етарлича бўлмаса, нерв системасининг нормал қўзғалувчанлиги, мускулларнинг қисқариши бузилади. Қорамоллар емида М. етишмаганда мускуллари тортишиб, оёқлари ривожланмай қолади.
Саноатда М. электролитик, металлотермик ва углетермик усуллар б-н, лекин, асосан, MgCl, KC1 ва NaCl эритмалари аралашмасини электролиз қилиб олинади. Металлотермик усулда хом ашё бўлиб доломит, қайтаргич бўлиб ферросилиций ёки силикоалюминий хизмат қилади. Углетермик усулда М. MgO б-н углерод аралашмасини 2100° дан юқори ҳароратда герметик печларда қиздириб олинади.
Пиротехникада, металлургияда қотишмалар, қийин қайтариладиган металлар (ванадий, титан, уран, цирконий), мустаҳкам чўян олишда, атом техникасида, кино, фотография ва ёритиш техникасида ишлатилади.
Ад.: Эйдензон М. А., Магний, М., 1969;Иванов А. И., Ляндрес М. Б., Прокофьев О. В., Производство магния, М., 1979.
Темир Отақўзиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.