Magniyli qotişmalar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 24–25-b. — ziyouz.com
Magniyli qotişmalar - asosini magniy taşkil qiladigan qotişmalar. Magniyli qotişmalarda 12% gaça A1, Zn, Mn, Zr, Th, Sa, Se va b. elementlar böladi. Sof holdagi magniyli buyumlar i.ç.da material sifatida işlatib bölmaydi, çunki ularning fizik-mexanik mustahkamligi past. Eng mustaxkam va olovbardoş M.q. magniy-metall tizimlari asosida işlab çiqilgan. Qotişmaning asosini qattiq eritmalar taşkil etadi.
Dastlabki M.q. 20-a. boşlarida paydo bölgan («Elektron» nomi b-n atalardi). 20—30-y.larga kelib sanoatda ularning ahamiyati oşdi. 40-y.largaça, asosan, Mg—Al—Zn va Mg—Mn tizimi asosidagi, 50-y.lardan boşlab esa Mg— Zn—Zr Mg — noyob metall — Zr (yoki Mn), Mg—Th tizimidagi qotişmalar, şuningdek, Mg—Li tizimidagi juda yengil qotişmalar işlatila boşladi. Oxirgi yillarda M.q. mustaqkamligini, ayniqsa, yuqori t-rada oşiriş uçun oz mikdordagi Th, Nd, La, Y va b. elementlar b-n legirlanadi.
M.q. quyma va deformatsiyalanadigan guruhlarga bölinadi. Quyma M.q. şakldor quymalar tayyorlaş uçun işlatiladi. Mg—Al—Zn, Mg—Zn—Zr, Mg— Nd—Zr tizimidagi M.q. köp qöllanadi. Deformatsiyalanadigan M. q. presslaş, prokatlaş, bolğalaş va ştamplaş yöli b-n yarim fabrikatlar i.ç. uçun işlatiladi. M.q.ning xona haroratida plastikligi nisbatan oz bölganligi uçun ularga bosim ostida 250° haroratda işlov beriladi. M.q. suyultirilganda juda kuçli oksidlaniş va yoniş xususiyatiga ega. Oksidlaniş va yonişdan himoyalaş uçun su-yuqlanma saqlanayotgan idiş flyus (mas, 75% suyuqlangan karnallit, 17,5% SaĞ2 va 7,5% MgO) b-n yopiladi.
M.q.ning termik kengayiş koeffitsiyenta alyuminiy qotişmalarnikidan örtaça 10—15% katta.
Past t-rada M.q.ning elastiklik moduli, oquvçanlik va mustahkam çegarasi ortadi, nisbiy uzayişi va zarbiy krvuşokligi kamayadi, plastikligi esa keskin kamayadi. M.q.ning kamçiligi ular çuçuk va dengiz suvi korroziyasiga çidamsizligidir. M.q. organik va mineral kislotalarda (xromat va ftorid kislotalar bundan mustasno) hamda tuzlarda korroziyalanadi (yemiriladi). Xlor ionlari M.q. korroziyasini suvda kuçaytiradi. Sutoltirilgan işkrrlarda kuçeiz korroziyalanadi. M.q.ning asosiy afzalligi — ular ziçligining pastligi. M.q. yaxşi bolğalanadi, ularni kesiş, şliflaş va silliklaş jarayonlari yengil ötadi.
M.q. avtomobil, traktor sanoatida (dvigatellarning kraterlari, uzatmalar qutisi, ğildirak barabani va b. tayyorlaşda), elektrotexnika, radiotexnika, optikada, töqimaçilik sano-atida, aviatsiya, raketa texnikasida va b. köp tarmoqlarda işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАГНИЙЛИ ҚОТИШМАЛАР - асосини магний ташкил қиладиган қотишмалар. Магнийли қотишмаларда 12% гача А1, Zn, Mn, Zr, Th, Са, Се ва б. элементлар бўлади. Соф ҳолдаги магнийли буюмлар и.ч.да материал сифатида ишлатиб бўлмайди, чунки уларнинг физик-механик мустаҳкамлиги паст. Энг мустахкам ва оловбардош М.қ. магний-металл тизимлари асосида ишлаб чиқилган. Қотишманинг асосини қаттиқ эритмалар ташкил этади.
Дастлабки М.қ. 20-а. бошларида пайдо бўлган («Электрон» номи б-н аталарди). 20—30-й.ларга келиб саноатда уларнинг аҳамияти ошди. 40-й.ларгача, асосан, Mg—Al—Zn ва Mg—Mn тизими асосидаги, 50-й.лардан бошлаб эса Mg— Zn—Zr Mg — ноёб металл — Zr (ёки Mn), Mg—Th тизимидаги қотишмалар, шунингдек, Mg—Li тизимидаги жуда енгил қотишмалар ишлатила бошлади. Охирги йилларда М.қ. мустақкамлигини, айниқса, юқори т-рада ошириш учун оз микдордаги Th, Nd, La, Y ва б. элементлар б-н легирланади.
М.қ. қуйма ва деформацияланадиган гуруҳларга бўлинади. Қуйма М.қ. шаклдор қуймалар тайёрлаш учун ишлатилади. Mg—Al—Zn, Mg—Zn—Zr, Mg— Nd—Zr тизимидаги М.қ. кўп қўлланади. Деформацияланадиган М. қ. пресслаш, прокатлаш, болғалаш ва штамплаш йўли б-н ярим фабрикатлар и.ч. учун ишлатилади. М.қ.нинг хона ҳароратида пластиклиги нисбатан оз бўлганлиги учун уларга босим остида 250° ҳароратда ишлов берилади. М.қ. суюлтирилганда жуда кучли оксидланиш ва ёниш хусусиятига эга. Оксидланиш ва ёнишдан ҳимоялаш учун су-юқланма сақланаётган идиш флюс (мас, 75% суюқланган карналлит, 17,5% СаҒ2 ва 7,5% MgO) б-н ёпилади.
М.қ.нинг термик кенгайиш коэффициента алюминий қотишмаларникидан ўртача 10—15% катта.
Паст т-рада М.қ.нинг эластиклик модули, оқувчанлик ва мустаҳкам чегараси ортади, нисбий узайиши ва зарбий крвушоклиги камаяди, пластиклиги эса кескин камаяди. М.қ.нинг камчилиги улар чучук ва денгиз суви коррозиясига чидамсизлигидир. М.қ. органик ва минерал кислоталарда (хромат ва фторид кислоталар бундан мустасно) ҳамда тузларда коррозияланади (емирилади). Хлор ионлари М.қ. коррозиясини сувда кучайтиради. Сутолтирилган ишкррларда кучеиз коррозияланади. М.қ.нинг асосий афзаллиги — улар зичлигининг пастлиги. М.қ. яхши болғаланади, уларни кесиш, шлифлаш ва силликлаш жараёнлари енгил ўтади.
М.қ. автомобиль, трактор саноатида (двигателларнинг кратерлари, узатмалар қутиси, ғилдирак барабани ва б. тайёрлашда), электротехника, радиотехника, оптикада, тўқимачилик сано-атида, авиация, ракета техникасида ва б. кўп тармоқларда ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.