«Mahabharata»

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 347–348-b. — ziyouz.com

«Mahabharata» («Bharata avlodlari jangnomasi») — qad. hind qahramonlik eposi. Dastlabki namunasi mil. av. 10—8-a.larda yuzaga kelgan «M.» 25 ming misradan iborat şe'riy qöşiqlardir. Aytilişiça, u avval «prakrit» (xalq) tilida oğizdan oğizga köçib yurib, keyinçalik sanskrit tilida yozma adabiyotga kirib kelgan. Asar qahramonlaridan biri afsonaviy avliyo Vyasa uning muallifi sanaladi. Epos turli hajmdagi 18 kitobdan iborat bölib, hind adabiyotidagi an'anaviy syujet içida syujet uslubida yaratilgan. «Harivanşa» («Hariy sulolasi») nomli 19 kitob keyinçalik ilo-va sifatida kiritilgan. «M.»dagi ba'zi rivoyat va qahramonlar veda adabiyotida ham uçraydi. Syujetlar asosan afsona va rivoyatlardan iborat bölib, vaqt ötişi b-n ular yangilanib, özgarib, asarning hajmi kattalaşib borgan. Jumladan, «Şakuntala qissasi», «Rama qissasi», «Şiva haqidagi qissa», «Nala qissasi», «Şoh Şiva haqidagi qissa», «Savitriy qissasi» kabi rivoyatlar xalq oğzaki ijodidan kirib kelgan. Eposda Hindistondagi qad. Hastinapur (bugungi Dexli) davlatining şoqi Bharataning yettinçi avlodida (kavravlar va pandavlar örtasida) taxt uçun bölib ötgan buyuk janglar tarixi bayon etiladi. Undagi voqe-alar mil. av. 2000 y.likning 2-yarmida bölib ötgan, deb taxmin qilinadi. Eposning hind xalqi hayotida muhim ahamiyatga ega ekanligining sabablaridan yana biri şundaki, hinduizmning muqaddas kitobi bölmiş «Bhagavadgita» («Ilohiy qöşiqlar») ham aynan «M.» voqealari orqali şu kungaça yetib kelgan. Afsonalarga köra, xudo Vişnu hind xalqini razolat va zulmatdan ozod etiş uçun çöpon Krişna qiyofasida yer yuziga tuşadi va eposda adolat timsoli bölmiş pandavlarning toğasi sifatida ularning ğalaba qozonişiga kömaklaşadi. «Bhagavadgita» esa Krişnaning Kuru maydonidagi buyuk jangdan av-val beş aka-uka pandavlarning ikkinçisi — Arjunga bergan diniy-falsafiy ögitlaridir. «Bhagavadgita»dagi ma'bud Krişnaning sözlari, u kötarib çiqqan ğoya bugungi hindu-izmning asosiy qonunqoidalarini taşkil etadi.

«M.»da tasvirlangan manzaralar, jang epizodlarining, asar personajlarining badiiy ifodasi asrlar mobaynida hind adiblarini ilhomlantirib keldi. Bugungi kunda Hindistonda har bir millatning öz «M.»si mavjuddir. Jumladan, Andhra Pradeş xalqining «Andhra Mahabharati» eposi buyuk «M.»ning tarjimasi emas, balki andxra xalqining «M.» eposidan ta'sirlanib yaratgan yangi asaridir, şu bois uning nomi ham ştat nomi b-n boğliq. Eposdagi syujetlarni Hindiston, Malayya, Indoneziya, Myanma, Şri Lanka va b. xalqdar milliy adabiyotida uçratiş mumkin. J. Neru «M.» b-n «Ramayana» eposlarining adabiyotga ta'sirini baholab: «Omma ongiga bu ikki asardek uzoq muddat davomida hamda çuqur ta'sir qila olgan kitobni boşqa heç bir mamlakatda körmadim», — degan edi. «M.» ja-honning köpgina tillariga tarjima qilingan, şu jumladan, «Janglar qissasi. Mahabharata yoki Bharata avlodlari jangnomasi» S. Yöldoşev tarjimasida özbek tilida çop etilgan (1970).

Ad.: «Maxabxarata», Adiparva, kn.1 [Per.s. sanskrita i komment. V. I. Kalyanova; pod red. i poslesl. akad. A. P. Barannikova], M— L., 1950; Serebryakov I. D., Drevneindiyskaya literatura, M., 1971; «Mahabharata», T., 1966.

Ulfatxon Muhibova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

«МАҲАБҲАРАТА» («Бҳарата авлодлари жангномаси») — қад. ҳинд қаҳрамонлик эпоси. Дастлабки намунаси мил. ав. 10—8-а.ларда юзага келган «М.» 25 минг мисрадан иборат шеърий қўшиқлардир. Айтилишича, у аввал «пракрит» (халқ) тилида оғиздан оғизга кўчиб юриб, кейинчалик санскрит тилида ёзма адабиётга кириб келган. Асар қаҳрамонларидан бири афсонавий авлиё Вьяса унинг муаллифи саналади. Эпос турли ҳажмдаги 18 китобдан иборат бўлиб, ҳинд адабиётидаги анъанавий сюжет ичида сюжет услубида яратилган. «Ҳариванша» («Ҳарий сулоласи») номли 19 китоб кейинчалик ило-ва сифатида киритилган. «М.»даги баъзи ривоят ва қаҳрамонлар веда адабиётида ҳам учрайди. Сюжетлар асосан афсона ва ривоятлардан иборат бўлиб, вақт ўтиши б-н улар янгиланиб, ўзгариб, асарнинг ҳажми катталашиб борган. Жумладан, «Шакунтала қиссаси», «Рама қиссаси», «Шива ҳақидаги қисса», «Нала қиссаси», «Шоҳ Шива ҳақидаги қисса», «Савитрий қиссаси» каби ривоятлар халқ оғзаки ижодидан кириб келган. Эпосда Ҳиндистондаги қад. Ҳастинапур (бугунги Дехли) давлатининг шоқи Бҳаратанинг еттинчи авлодида (кавравлар ва пандавлар ўртасида) тахт учун бўлиб ўтган буюк жанглар тарихи баён этилади. Ундаги воқе-алар мил. ав. 2000 й.ликнинг 2-ярмида бўлиб ўтган, деб тахмин қилинади. Эпоснинг ҳинд халқи ҳаётида муҳим аҳамиятга эга эканлигининг сабабларидан яна бири шундаки, ҳиндуизмнинг муқаддас китоби бўлмиш «Бҳагавадгита» («Илоҳий қўшиқлар») ҳам айнан «М.» воқеалари орқали шу кунгача етиб келган. Афсоналарга кўра, худо Вишну ҳинд халқини разолат ва зулматдан озод этиш учун чўпон Кришна қиёфасида ер юзига тушади ва эпосда адолат тимсоли бўлмиш пандавларнинг тоғаси сифатида уларнинг ғалаба қозонишига кўмаклашади. «Бҳагавадгита» эса Кришнанинг Куру майдонидаги буюк жангдан ав-вал беш ака-ука пандавларнинг иккинчиси — Аржунга берган диний-фалсафий ўгитларидир. «Бҳагавадгита»даги маъбуд Кришнанинг сўзлари, у кўтариб чиққан ғоя бугунги ҳинду-измнинг асосий қонунқоидаларини ташкил этади.

«М.»да тасвирланган манзаралар, жанг эпизодларининг, асар персонажларининг бадиий ифодаси асрлар мобайнида ҳинд адибларини илҳомлантириб келди. Бугунги кунда Ҳиндистонда ҳар бир миллатнинг ўз «М.»си мавжуддир. Жумладан, Андҳра Прадеш халқининг «Андҳра Маҳабҳарати» эпоси буюк «М.»нинг таржимаси эмас, балки андхра халқининг «М.» эпосидан таъсирланиб яратган янги асаридир, шу боис унинг номи ҳам штат номи б-н боғлиқ. Эпосдаги сюжетларни Ҳиндистон, Малайя, Индонезия, Мьянма, Шри Ланка ва б. халқдар миллий адабиётида учратиш мумкин. Ж. Неру «М.» б-н «Рамаяна» эпосларининг адабиётга таъсирини баҳолаб: «Омма онгига бу икки асардек узоқ муддат давомида ҳамда чуқур таъсир қила олган китобни бошқа ҳеч бир мамлакатда кўрмадим», — деган эди. «М.» жа-ҳоннинг кўпгина тилларига таржима қилинган, шу жумладан, «Жанглар қиссаси. Маҳабҳарата ёки Бҳарата авлодлари жангномаси» С. Йўлдошев таржимасида ўзбек тилида чоп этилган (1970).

Ад.: «Махабхарата», Адипарва, кн.1 [Пер.с. санскрита и коммент. В. И. Кальянова; под ред. и послесл. акад. А. П. Баранникова], М— Л., 1950; Серебряков И. Д., Древнеиндийская литература, М., 1971; «Маҳабҳарата», Т., 1966.

Улфатхон Муҳибова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.