Mahalla
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 348–351-b. — ziyouz.com
Mahalla — Özbekistonda ma'muriyhududiy birlik; özini özi boşqarişning xalqimiz an'analari va qadri-yatlariga xos bölgan usuli. M. tarixi qadim zamonlarga borib taqaladi. Tarixiy manbalarda qayd etilişiça, jez davrining yodgorligi bölgan Sopollitepapya 8 ta oila yaşagan. Ularni faqat uruğ jamoasigina emas, balki i.ç. manfaatlari ham birlaştirib turgan. Keyinçalik ularning safiga patriarxal tizim asosida 100 dan ortiq oilalar kelib qöşilgan. Katta oilalar jamoasini ular orasidan saylangan oqsoqol boşqargan. Oqsoqollar öz navbatida oliy oqsoqollar kengaşiga birlaşgan. Oqsoqollar, odatda, jamoa — qişloq hayoti b-n boğliq barça masalalarni oliy kengaş orqali hal qilişgan. Mil. av. 3-a.dan mil. 5-a.ning boşlarigaça Farğona (Parkana) davlatida ham oqsoqollar kengaşi muhim vazi-falarni hal etgan. Kengaş, asosan, sulh tuziş, vazirlar tarkibi va soliqlarni tayinlaş, uruş e'lon qiliş, jamoa işlariga safarbar etiş kabi masalalar b-n şuğullangan.
«Mahalla» atamasi arabça bölib, «örin-joy» degan ma'noni anglatgan. U turli mintaqalarda mahallot (joy), guzar, jamoa, elat, elod nomlarda atalib kelingan. Adabiyotlarda M.larning köp ming yillik tarixga ega ekanligi haqida ma'lumotlar uçraydi. Mac, Narşaxiy özining «Buxoro tarixi» asarida Buxoroda bundan 1100 y. ilgari bir qança M.lar bölganini qayd etib ötgan. Alişer Navoiy özining «Hayrat ul-abror» asarida M.ni «mahalla şahar içidagi şaharça»dir deb ta'riflaydi, Hirot ş. yuz şaharça ahamiyatiga ega bölgan M.lardan taşkil topganligini aytib ötadi. M.lar, ayniqsa, Amir Temur davrida ravnaq topgan. M.lar fuqarolarning kasbkori asosida şakllangan va şunga qarab nomlangan. Mas, zargarlik, misgarlik, könçilik, piçoqçilik, qoşiqçilik, temirçi, egarçi, taqaçi va h. k. M. qadimda mahalliy hokimiyatning öziga xos bir şakli, körinişi tarzida faoliyat körsatgan. M.ni boşqariş jamoatçilik asosida olib borilib, özining yozilmagan içki tartibqoidalariga ega bölib, u hamma uçun birdek qonuniy hisoblangan.
M. kiçik ma'muriy hudud bölişi b-n birga, turmuş tarzi, qadriyatlar, an'analar, urf-odatlar umumiyligi b-n boğlangan kişilar jamoasi birligidir. Tarixning turli bosqiçlarida davrlar, tuzumlar özgarişiga qarab M.ning vazifalari ham özgarib turgan.
20-a.ning boşlaridayoq M.lar daha boşliqlari — mingboşilar saylaydigan yuzboşi (oqsoqollar) tomonidan boşqarilgan. Yuzboşi va uning yordamçilari M.dagi barça jamoat işlari va marosimlarni boşqarganlar, şuningdek, fuqarolarning şahar yiğinlari va şahar muassasalarida M. manfaatlarini himoya qilganlar.
M.ning asosiy vazifalari: marosimlarni birgalikda ötkaziş, öz hududini batartib saqlaş va obodonlaştiriş, yoş avlodni ijtimoiy ruhda tarbiyalaş, jamiyat hayotida tartib saqlanişini ta'minlaş, barça an'anaviy meyorlarning bajarilişi ustidan nazorat örnatiş, urf-odatlarga rioya qiliş va ularni buzgan, jamoat maj-buriyatlaridan böyin tovlaganlarni jazolaşdan iborat bölgan. M. rahbari-yati ariq-hovuzlarni tozalaş, köçalar, yöllar quriş va M. obodonçiligi b-n boğliq boşqa jamoat işlarini uyuştirganlar. Bu işlarning barçasi birgalikda haşar yöli b-n amalga oşirilgan.
M. jamiyatimizning tuzilmasi sifatida tarixan bir qança rivojlaniş bosqiçlarini bosib ötdi. U 20-a.ning 1-çoragida özining an'anaviy şaklini oldi.
Sovet hukumati M.ga öz umrini yaşab bölgan ötmiş sarqiti sifatida qaradi. Şundan kelib çiqib, u an'anaviy milliy boşqaruvlarni bekor qiliş yöli b-n bu yerda sanoatlaşgan «ilğor» jamiyatni qaror toptiriş siyosatini joriy etişga kirişdi. 20-y.lar boşlaridan sovet hukumati M.lar vazifasini çeklaş, öziga böysundirişga intildi, bu hol M. faoliyatiga öz ta'sirini ötkazdi. Biroq M. özining yaşovçanligini namoyon etib, an'anaviy xayot va aloqa tarziga qarşi har qanday hujumlarga va ularni yöqotiş yölidagi urinişlarga doş berdi. U ilgarigi hayot tarzi, urf-odat va rasmrusumlarni saklab qoldi.
20—30-y.larda M. eski turmuşga qarşi «hujum»da — paranji taşlaş va xotinqizlarni ozodlikka çiqariş harakatida iştirok etdi. Şu b-n birga M. savodsizlikni tugatiş, ommani ma'rifatli qiliş, joylarni obodonlaştiriş (yöl, çoyxona, maktablar qurilişi) da muhim ahamiyat kasb etdi.
1932 y. 17 apr.da Özbekistonda birinçi marotaba şaharlardagi M. qömitalari töğrisida Nizom çikdi. 1935— 36 y.larda M.larda oqsoqol boşçiligida M. qömitalari taşkil etilib, aholi örtasida olib boriladigan barça işlarni rais boşqargan.
2-jahon uruşi davrida M. baynalmilalçilik tabiatini namoyon etdi. Uruş davrida M. qömitalari armiyaga çaqiruvni taşkil etiş, aholidan posilka jönatiş, köçirib keltirilgan aholini, bolalarni joylaştirişda faol iştirok etdi.
1961 y. avg.da Özbekiston Oliy Kengaşi tomonidan çiqarilgan «Respublika şahar, qişloq, posyolkalaridagi va ovullaridagi M. qömitalari töğrisida»gi Nizomda ham M.ga yuridik şaxs maqomi berilmagan edi. «M. qömitalari bironbir moliyaviy xöjalik faoliyati b-n şuğullanişi mumkin emas, ular oldisotdi, ijaraga beriş işlarini bajarişda qatnaşişlari mumkin emas» edi. M.ning huquq va vakolatlari çeklangan edi.
Özbekiston mustaqillikka erişgaç, M.larga bölgan munosabat tubdan özgardi. ÖzR Konstitutsiyasining 105moddasiga va 1993 y. sent.da qabul qilingan «Fuqarolarning özini-özi boşqariş organlari töğrisida»gi qonunga binoan, M.lar öz huquqiy maqomiga ega bölib, mahalliy hokimiyat tarkibiga kirdi. M. lar davlatning joylardagi muhim tayançi, yuridik şaxs sifatida öz molmulkiga, moliyaviy byudjetiga, bankdagi hisobkitob raqamiga — jamğarmasiga egadir. Bu qonunga asosan, har bir M. öz hududida i.ç.ni taşkil etişi, kiçik korxonalar oçişi, özi işlab çiqargan mahsulotni sotişi, uning bir qismini M.dagi ehtiyojmandlarga bepul tarqatişi, öz hududidagi aholini iş b-n ta'minlaşi, aholiga madaniymaişiy xizmat körsatişi mumkin.
Hoz. paytda M.larning bozor iqtisodiyoti qonunlari asosida, öz faoliyatlarini taşkil etişlari uçun barça imkoniyatlar yaratildi. Ular, töyma'raka marosimlarini ötkaziş, haşarlar uyuştiriş, oilaviy nizolarni bartaraf etiş, bemorlar holidan xabar oliş işlari b-n şuğullanadi. Köpçilik M.larning öz masjidi bor, turli ma'rakalar uçun kerakli aşyolar (doşqozon, idiştovoq, çoynak-piyola, tobut va b.) mavjud. 90-y.larda M. hokimiyatning rasman quyi yuridik organiga aylandi. M. vazi-falari ança kengaydi, u demokratik davlatning eng muhim böğinlaridan biri.
M. va uning aholisining ham ijtimoiy-iqtisodiy, ham madaniy yuksalişiga har tomonlama yordam beriş, milliy an'ana va urf-odatlarni boyitiş, M. qömitalari işlarini muvofiklaştiriş, M.lardagi kam ta'minlangan oilalar, keksalar, faxriylar, nogironlar, köp bolali oilalar, yetim-yesirlar, baynalmilalçilar manfa-atlarini har tomonlama himoya qiliş maqsadida 1993 y. 17 avg.da Özbekiston «Mahalla» xayriya jamğarmasi taşkil etidsi. «Mahama» gaz. çiqa boşladi.
Özbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov M.ning hoz. zamon jamiyatidagi mohiyati va ahamiyatiga quyidagiça baho beradi: «Öz-özini boşqarişning xalqimiz an'analari va qadriyatlariga juda xos bölgan usuli — mahallalar tizimi sönggi yillarda juda katta nufuzga ega bölib bormoqda. Ular amalda öz huquqlaridagi barça işlar uçun mas'uldirlar. Zero, mahallaning qölidan kelmaydigan iş yöq. Uning nufuzini kötariş, bilingki, nafaqat iqtisodiy, nafaqat ijtimoiy, balki bu siyosiy, tarbiyaviy, ulkan ma'naviy masaladir. Biz mahallalarga şu nuqtai nazardan qaraşimiz lozim».
Har bir M. aniq taşkiliy tuzilmaga ega. Unga M.ning umumiy yiğilişida saylanadigan M. kengaşi rahbarlik qiladi. Kengaş öz tarkibidan rasman M. yiğini raisi (oqsoqol)ni, örinbosari va kotibini saylaydi. Bundan taşqari, M. kengaşiga keksa, tajribali kişilardan M. oqsoqoli maslahatçilari ham saylanadi. Kengaş huzurida töy marosimlarini ötkaziş, xotinqizlar, yoşlar, uruş va mehnat faxriylari b-n iş olib boruvçi, jamoat tartibini saqlaş, obodonlaştiriş, turar joy fondlarini saqlaş va h.k. böyiça komissiyalar tuziladi.
M. rahbariyati 2,5 y.ga saylanadi va har yili aholi oldida hisobot beradi. Joriy masalalarni hal etiş uçun M. kengaşi oyda bir marta yiğiladi. Endilikda fuqarolarning özini özi boşqariş organlari yuridik şaxs maqomiga ega bölib, belgilangan namunadagi muhrga ega hamda mahalliy davlat hokimiyati organlarida röyxatga olinadi.
1998 y. 23 apr.da Özbekiston Respublikasi Prezidentining «Fuqarolarning öz-özini boşqariş organlarini qöllab-quvvatlaş haqida»gi farmoniga köra, M. rahbariyatining (rais, kotib) faolligini oşiriş, ijtimoiy muhofaza qiliş va qöllab-quvvatlaş maqsadida ularning iş haqi oşirildi, pensioner raislarga pensiyani töliq olişlariga ijozat berildi. Natijada M. rahbariyatining manfaatdorligi va nufuzi ortdi.
Fuqarolik jamiyatini quriş, albatta, kuçli davlatdan kuçli jamiyat sari bosqiçma-bosqiç ötiş orqali röy beradi. 1999 y. 14 apr.da Özbekiston Res-publikasining «Fuqarolarning öz-özini boşqariş organlari haqida»gi (yangi tahrirda) qonuni qabul qilindi. Mazkur qonun fuqarolarning özini-özi boşqariş organlari faoliyatida tub buriliş yasadi. Yangi tahrirdagi qonunning 7moddasiga asosan, fuqarolarning öz-özini boşqariş organlari davlat hokimiyati organlari tarkibiga kirmaydi deb töğridan-töğri belgilab qöyildi. Bu qonunda M. bajarişi zarur bölgan vazifalar belgilab berilgan. M.ga yuqorida sanab ötilgan vazifalardan taşqari, yangi vazifalar yuklatilgan. U öz hududida savdo va maişiy xizmatni, sanitariya va ekologik holatni nazorat qilişga kömaklaşadi, yonğin xavfsizligi, turar joy fondini saklaş, aholidan soliq va majburiy tölovlarning öz vaqtida töşişini ta'minlaşga yordam beradi. Ana şu pul mablağlari tuşumining muayyan miqdori öz-özini boşqariş organlari jamğarmasiga ötkaziladi. Bu mablağ kam ta'minlangan oilalarning uy-joy, kommunal xizmatlari tölovlariga, şuningdek, M.ni obodonlaştirişga sarflanadi. Endilikda, har bir M. öz madaniy markazini, guzarini qurib, şu yerda çoyxona, novvoyxona, dökon, maişiy xizmat şoxobçalari, turli sport öyinlari maskanini barpo etmoqda. M. qömitasi taşabbuskor jamoat taşkilotidir. M.da xöjalikmadaniy quriliş tadbirlarini amalga oşiriş, uning hududini obodonlaştiriş, uy-joylarni va hududdagi şahar xöjaligini saqlaş, ozodalikni ta'min etiş, tartibqoidani mustahkamlaş va h.k. uçun şaroit mavjud. M.larning ahamiyati mustaqillik şaroitida kun sayin ösib bormoqda. Ular mamlakatimizda tinçlik, osoyiştalik va barqarorlikni ta'min etişda, omma kuç-ğayratini bunyodkorlikka yönaltirişda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Özbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimovning taşabbusi b-n 2003 y. Özbekistonda «Obod mahalla yili» deb e'lon qilindi. Şu munosabat b-n Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 2003 y. 7 fev.da qabul qilgan «Obod mahalla yili» dasturiga binoan, M. nufuzini kötarişga qaratilgan muhim vazifalar amalga oşirildi.
Özbekiston Respublikasida jami 9627 fuqarolarning özini-özi boşqariş organi faoliyat körsatadi, şulardan 6855 tasi yuridik şaxs maqomiga ega.
Ad.: Karimov I. A., Bizdan ozod vaobod Vatan qolsin, T., 1996; Malitskiy N. G., Toşkent mahalla va mavzelari, T., 1996; Mahalla: özini özi boşqariş huquqiy kafolati (qonunçilik va meyoriy hujjatlar töplami), T., 1999; Toşkent mahallalari: an'analar va zamonaviylik, T., 2002.
Davron Şorahmedov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАҲАЛЛА — Ўзбекистонда маъмурийҳудудий бирлик; ўзини ўзи бошқаришнинг халқимиз анъаналари ва қадри-ятларига хос бўлган усули. М. тарихи қадим замонларга бориб тақалади. Тарихий манбаларда қайд этилишича, жез даврининг ёдгорлиги бўлган Сополлитепапя 8 та оила яшаган. Уларни фақат уруғ жамоасигина эмас, балки и.ч. манфаатлари ҳам бирлаштириб турган. Кейинчалик уларнинг сафига патриархал тизим асосида 100 дан ортиқ оилалар келиб қўшилган. Катта оилалар жамоасини улар орасидан сайланган оқсоқол бошқарган. Оқсоқоллар ўз навбатида олий оқсоқоллар кенгашига бирлашган. Оқсоқоллар, одатда, жамоа — қишлоқ ҳаёти б-н боғлиқ барча масалаларни олий кенгаш орқали ҳал қилишган. Мил. ав. 3-а.дан мил. 5-а.нинг бошларигача Фарғона (Паркана) давлатида ҳам оқсоқоллар кенгаши муҳим вази-фаларни ҳал этган. Кенгаш, асосан, сулҳ тузиш, вазирлар таркиби ва солиқларни тайинлаш, уруш эълон қилиш, жамоа ишларига сафарбар этиш каби масалалар б-н шуғулланган.
«Маҳалла» атамаси арабча бўлиб, «ўрин-жой» деган маънони англатган. У турли минтақаларда маҳаллот (жой), гузар, жамоа, элат, элод номларда аталиб келинган. Адабиётларда М.ларнинг кўп минг йиллик тарихга эга эканлиги ҳақида маълумотлар учрайди. Mac, Наршахий ўзининг «Бухоро тарихи» асарида Бухорода бундан 1100 й. илгари бир қанча М.лар бўлганини қайд этиб ўтган. Алишер Навоий ўзининг «Ҳайрат ул-аброр» асарида М.ни «маҳалла шаҳар ичидаги шаҳарча»дир деб таърифлайди, Ҳирот ш. юз шаҳарча аҳамиятига эга бўлган М.лардан ташкил топганлигини айтиб ўтади. М.лар, айниқса, Амир Темур даврида равнақ топган. М.лар фуқароларнинг касбкори асосида шаклланган ва шунга қараб номланган. Мас, заргарлик, мисгарлик, кўнчилик, пичоқчилик, қошиқчилик, темирчи, эгарчи, тақачи ва ҳ. к. М. қадимда маҳаллий ҳокимиятнинг ўзига хос бир шакли, кўриниши тарзида фаолият кўрсатган. М.ни бошқариш жамоатчилик асосида олиб борилиб, ўзининг ёзилмаган ички тартибқоидаларига эга бўлиб, у ҳамма учун бирдек қонуний ҳисобланган.
М. кичик маъмурий ҳудуд бўлиши б-н бирга, турмуш тарзи, қадриятлар, анъаналар, урф-одатлар умумийлиги б-н боғланган кишилар жамоаси бирлигидир. Тарихнинг турли босқичларида даврлар, тузумлар ўзгаришига қараб М.нинг вазифалари ҳам ўзгариб турган.
20-а.нинг бошларидаёқ М.лар даҳа бошлиқлари — мингбошилар сайлайдиган юзбоши (оқсоқоллар) томонидан бошқарилган. Юзбоши ва унинг ёрдамчилари М.даги барча жамоат ишлари ва маросимларни бошқарганлар, шунингдек, фуқароларнинг шаҳар йиғинлари ва шаҳар муассасаларида М. манфаатларини ҳимоя қилганлар.
М.нинг асосий вазифалари: маросимларни биргаликда ўтказиш, ўз ҳудудини батартиб сақлаш ва ободонлаштириш, ёш авлодни ижтимоий руҳда тарбиялаш, жамият ҳаётида тартиб сақланишини таъминлаш, барча анъанавий меъёрларнинг бажарилиши устидан назорат ўрнатиш, урф-одатларга риоя қилиш ва уларни бузган, жамоат маж-буриятларидан бўйин товлаганларни жазолашдан иборат бўлган. М. раҳбари-яти ариқ-ҳовузларни тозалаш, кўчалар, йўллар қуриш ва М. ободончилиги б-н боғлиқ бошқа жамоат ишларини уюштирганлар. Бу ишларнинг барчаси биргаликда ҳашар йўли б-н амалга оширилган.
М. жамиятимизнинг тузилмаси сифатида тарихан бир қанча ривожланиш босқичларини босиб ўтди. У 20-а.нинг 1-чорагида ўзининг анъанавий шаклини олди.
Совет ҳукумати М.га ўз умрини яшаб бўлган ўтмиш сарқити сифатида қаради. Шундан келиб чиқиб, у анъанавий миллий бошқарувларни бекор қилиш йўли б-н бу ерда саноатлашган «илғор» жамиятни қарор топтириш сиёсатини жорий этишга киришди. 20-й.лар бошларидан совет ҳукумати М.лар вазифасини чеклаш, ўзига бўйсундиришга интилди, бу ҳол М. фаолиятига ўз таъсирини ўтказди. Бироқ М. ўзининг яшовчанлигини намоён этиб, анъанавий хаёт ва алоқа тарзига қарши ҳар қандай ҳужумларга ва уларни йўқотиш йўлидаги уринишларга дош берди. У илгариги ҳаёт тарзи, урф-одат ва расмрусумларни саклаб қолди.
20—30-й.ларда М. эски турмушга қарши «ҳужум»да — паранжи ташлаш ва хотинқизларни озодликка чиқариш ҳаракатида иштирок этди. Шу б-н бирга М. саводсизликни тугатиш, оммани маърифатли қилиш, жойларни ободонлаштириш (йўл, чойхона, мактаблар қурилиши) да муҳим аҳамият касб этди.
1932 й. 17 апр.да Ўзбекистонда биринчи маротаба шаҳарлардаги М. қўмиталари тўғрисида Низом чикди. 1935— 36 й.ларда М.ларда оқсоқол бошчилигида М. қўмиталари ташкил этилиб, аҳоли ўртасида олиб бориладиган барча ишларни раис бошқарган.
2-жаҳон уруши даврида М. байналмилалчилик табиатини намоён этди. Уруш даврида М. қўмиталари армияга чақирувни ташкил этиш, аҳолидан посилка жўнатиш, кўчириб келтирилган аҳолини, болаларни жойлаштиришда фаол иштирок этди.
1961 й. авг.да Ўзбекистон Олий Кенгаши томонидан чиқарилган «Республика шаҳар, қишлоқ, посёлкаларидаги ва овулларидаги М. қўмиталари тўғрисида»ги Низомда ҳам М.га юридик шахс мақоми берилмаган эди. «М. қўмиталари биронбир молиявий хўжалик фаолияти б-н шуғулланиши мумкин эмас, улар олдисотди, ижарага бериш ишларини бажаришда қатнашишлари мумкин эмас» эди. М.нинг ҳуқуқ ва ваколатлари чекланган эди.
Ўзбекистон мустақилликка эришгач, М.ларга бўлган муносабат тубдан ўзгарди. ЎзР Конституциясининг 105моддасига ва 1993 й. сент.да қабул қилинган «Фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органлари тўғрисида»ги қонунга биноан, М.лар ўз ҳуқуқий мақомига эга бўлиб, маҳаллий ҳокимият таркибига кирди. М. лар давлатнинг жойлардаги муҳим таянчи, юридик шахс сифатида ўз молмулкига, молиявий бюджетига, банкдаги ҳисобкитоб рақамига — жамғармасига эгадир. Бу қонунга асосан, ҳар бир М. ўз ҳудудида и.ч.ни ташкил этиши, кичик корхоналар очиши, ўзи ишлаб чиқарган маҳсулотни сотиши, унинг бир қисмини М.даги эҳтиёжмандларга бепул тарқатиши, ўз ҳудудидаги аҳолини иш б-н таъминлаши, аҳолига маданиймаиший хизмат кўрсатиши мумкин.
Ҳоз. пайтда М.ларнинг бозор иқтисодиёти қонунлари асосида, ўз фаолиятларини ташкил этишлари учун барча имкониятлар яратилди. Улар, тўймаърака маросимларини ўтказиш, ҳашарлар уюштириш, оилавий низоларни бартараф этиш, беморлар ҳолидан хабар олиш ишлари б-н шуғулланади. Кўпчилик М.ларнинг ўз масжиди бор, турли маъракалар учун керакли ашёлар (дошқозон, идиштовоқ, чойнак-пиёла, тобут ва б.) мавжуд. 90-й.ларда М. ҳокимиятнинг расман қуйи юридик органига айланди. М. вази-фалари анча кенгайди, у демократик давлатнинг энг муҳим бўғинларидан бири.
М. ва унинг аҳолисининг ҳам ижтимоий-иқтисодий, ҳам маданий юксалишига ҳар томонлама ёрдам бериш, миллий анъана ва урф-одатларни бойитиш, М. қўмиталари ишларини мувофиклаштириш, М.лардаги кам таъминланган оилалар, кексалар, фахрийлар, ногиронлар, кўп болали оилалар, етим-есирлар, байналмилалчилар манфа-атларини ҳар томонлама ҳимоя қилиш мақсадида 1993 й. 17 авг.да Ўзбекистон «Маҳалла» хайрия жамғармаси ташкил этидци. «Маҳама» газ. чиқа бошлади.
Ўзбекистон Республикаси Президенти И. А. Каримов М.нинг ҳоз. замон жамиятидаги моҳияти ва аҳамиятига қуйидагича баҳо беради: «Ўз-ўзини бошқаришнинг халқимиз анъаналари ва қадриятларига жуда хос бўлган усули — маҳаллалар тизими сўнгги йилларда жуда катта нуфузга эга бўлиб бормоқда. Улар амалда ўз ҳуқуқларидаги барча ишлар учун масъулдирлар. Зеро, маҳалланинг қўлидан келмайдиган иш йўқ. Унинг нуфузини кўтариш, билингки, нафақат иқтисодий, нафақат ижтимоий, балки бу сиёсий, тарбиявий, улкан маънавий масаладир. Биз маҳаллаларга шу нуқтаи назардан қарашимиз лозим».
Ҳар бир М. аниқ ташкилий тузилмага эга. Унга М.нинг умумий йиғилишида сайланадиган М. кенгаши раҳбарлик қилади. Кенгаш ўз таркибидан расман М. йиғини раиси (оқсоқол)ни, ўринбосари ва котибини сайлайди. Бундан ташқари, М. кенгашига кекса, тажрибали кишилардан М. оқсоқоли маслаҳатчилари ҳам сайланади. Кенгаш ҳузурида тўй маросимларини ўтказиш, хотинқизлар, ёшлар, уруш ва меҳнат фахрийлари б-н иш олиб борувчи, жамоат тартибини сақлаш, ободонлаштириш, турар жой фондларини сақлаш ва ҳ.к. бўйича комиссиялар тузилади.
М. раҳбарияти 2,5 й.га сайланади ва ҳар йили аҳоли олдида ҳисобот беради. Жорий масалаларни ҳал этиш учун М. кенгаши ойда бир марта йиғилади. Эндиликда фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари юридик шахс мақомига эга бўлиб, белгиланган намунадаги муҳрга эга ҳамда маҳаллий давлат ҳокимияти органларида рўйхатга олинади.
1998 й. 23 апр.да Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Фуқароларнинг ўз-ўзини бошқариш органларини қўллаб-қувватлаш ҳақида»ги фармонига кўра, М. раҳбариятининг (раис, котиб) фаоллигини ошириш, ижтимоий муҳофаза қилиш ва қўллаб-қувватлаш мақсадида уларнинг иш ҳақи оширилди, пенсионер раисларга пенсияни тўлиқ олишларига ижозат берилди. Натижада М. раҳбариятининг манфаатдорлиги ва нуфузи ортди.
Фуқаролик жамиятини қуриш, албатта, кучли давлатдан кучли жамият сари босқичма-босқич ўтиш орқали рўй беради. 1999 й. 14 апр.да Ўзбекистон Рес-публикасининг «Фуқароларнинг ўз-ўзини бошқариш органлари ҳақида»ги (янги таҳрирда) қонуни қабул қилинди. Мазкур қонун фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органлари фаолиятида туб бурилиш ясади. Янги таҳрирдаги қонуннинг 7моддасига асосан, фуқароларнинг ўз-ўзини бошқариш органлари давлат ҳокимияти органлари таркибига кирмайди деб тўғридан-тўғри белгилаб қўйилди. Бу қонунда М. бажариши зарур бўлган вазифалар белгилаб берилган. М.га юқорида санаб ўтилган вазифалардан ташқари, янги вазифалар юклатилган. У ўз ҳудудида савдо ва маиший хизматни, санитария ва экологик ҳолатни назорат қилишга кўмаклашади, ёнғин хавфсизлиги, турар жой фондини саклаш, аҳолидан солиқ ва мажбурий тўловларнинг ўз вақтида тўшишини таъминлашга ёрдам беради. Ана шу пул маблағлари тушумининг муайян миқдори ўз-ўзини бошқариш органлари жамғармасига ўтказилади. Бу маблағ кам таъминланган оилаларнинг уй-жой, коммунал хизматлари тўловларига, шунингдек, М.ни ободонлаштиришга сарфланади. Эндиликда, ҳар бир М. ўз маданий марказини, гузарини қуриб, шу ерда чойхона, новвойхона, дўкон, маиший хизмат шохобчалари, турли спорт ўйинлари масканини барпо этмоқда. М. қўмитаси ташаббускор жамоат ташкилотидир. М.да хўжаликмаданий қурилиш тадбирларини амалга ошириш, унинг ҳудудини ободонлаштириш, уй-жойларни ва ҳудуддаги шаҳар хўжалигини сақлаш, озодаликни таъмин этиш, тартибқоидани мустаҳкамлаш ва ҳ.к. учун шароит мавжуд. М.ларнинг аҳамияти мустақиллик шароитида кун сайин ўсиб бормоқда. Улар мамлакатимизда тинчлик, осойишталик ва барқарорликни таъмин этишда, омма куч-ғайратини бунёдкорликка йўналтиришда муҳим аҳамият касб этмоқда.
Ўзбекистон Республикаси Президенти И. А. Каримовнинг ташаббуси б-н 2003 й. Ўзбекистонда «Обод маҳалла йили» деб эълон қилинди. Шу муносабат б-н Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси 2003 й. 7 фев.да қабул қилган «Обод маҳалла йили» дастурига биноан, М. нуфузини кўтаришга қаратилган муҳим вазифалар амалга оширилди.
Ўзбекистон Республикасида жами 9627 фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органи фаолият кўрсатади, шулардан 6855 таси юридик шахс мақомига эга.
Ад.: Каримов И. А., Биздан озод ваобод Ватан қолсин, Т., 1996; Малицкий Н. Г., Тошкент маҳалла ва мавзелари, Т., 1996; Маҳалла: ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқий кафолати (қонунчилик ва меъёрий ҳужжатлар тўплами), Т., 1999; Тошкент маҳаллалари: анъаналар ва замонавийлик, Т., 2002.
Даврон Шораҳмедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.