Mahalliy davlat hokimiyati organlari
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 352–354-b. — ziyouz.com
Mahalliy davlat hokimiyati organlari (ÖzRda) - joylardagi davlat boşqaruv idoralari. Ular mahalliy ahamiyatga molik hamma masalalarni öz vakolatlari doirasida özlari hal etadilar, umumdavlat man-faatlarini şu hududda yaşab turgan fuqarolarning manfaatlari b-n uy-ğunlaştiradilar, yagona davlat hokimiyati organlarining tarkibiy böğini sifatida yuqori davlat organlari qarorlarining amalga oşirilişini ta'minlaydilar. Özbekiston mustaqillikka erişgaç, uzoq tarixiy tajribaga, milliy an'analarga tayangan holda ilğor mamlakatlar tajribasidagi ijobiy tomonlarni örganib, öz davlat idoralarini tubdan qayta isloh qildi, M. d. h. o. tizimini yaratdi. Mahalliy hokimiyat tizimini şakllantiriş sohasida bir qator qonun va rasmiy hujjatlar qabul qilindi. Ular orasida Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (1992 y., 8 dek.), «Mahalliy davlat hokimiyati töğrisida»gi qonun (1993 y., 2 sent.), «Xalq deputatlari viloyat, tuman, şahar kengaşlariga saylovlar töğrisida»gi qonun (1994 y., 5 may) kabilar mu-him örin egallaydi. ÖzR Konstitu-siyasining 20-bobida M. d. h. o. faoliyatining konstitutsiyaviy huquqiy asoslari öz aksini topgan (99—104moddalar). Mazkur moddalarda M. d. h. o. tizimi, mavqei, vazifalari, tuziliş tartibi konstitutsiyaviy darajada mustahkamlab qöyilgan. Konstitutsiya mahalliy vakillik organlarining 2 böğinli tizimi (ya'ni, tuman, şahar xalq deputatlari kengaşlari — quyi böğin; viloyatlar va Toşkent ş. xalq deputatlari kengaşlari — yuqori böğin) ni mustahkamladi va bu mahalliy davlat hokimiyati töğrisidagi qonunda öz ifodasini topdi. M. d. h. o.: qonuniylikni, huquqiy tartibotni va fuqarolarning xavfsizligini ta'minlaş, hududlarni iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy rivojlantiriş; mahalliy byudjetni şakllantiriş va uni ijro etiş, mahalliy soliqlar, yiğimlar belgilaş, byudjetdan taşqari jamğarmalarni hosil qiliş; mahalliy kommunal xöjalikka rahbarlik qiliş; atrof-muhitni muhofaza qiliş; fuqarolik holati aktlarini qayd etişni ta'minlaş; normativ hujjatlarni qabul qiliş hamda ÖzR Konsti-tutsiyasi va qonunlariga zid kelmaydigan boşqa vakolatlarni amalga oşiradi. M. d. h. o. ÖzR qonunlari, Prezident farmonlarini, davlat hokimiyati yuqori organlarining qarorlarini amalga oşiradi, xalq deputatlari quyi kengaşlari faoliyatiga rahbarlik qiladi, respublika va mahalliy hokimiyatga molik masalalarni muhokama qilişda qatnaşadi.
M. d. h. o. 2 ga bölinadi: mahalliy vakillik organlari va mahalliy ijroiya organlari. Mahalliy vakillik organlari öz faoliyatini kollegi-allik asosida olib boradi. Mahalliy kengaş işining asosiy taşkiliyhuquqiy şakli sessiya hisoblanadi. Mahalliy vakillik organlarining hamma böğinlari saylov yöli b-n taşkil qilinadi. Qonun vakillik organlariga har tomonlama bilimga, tajribaga ega, keng, mustaqil fikrlovçi şaxslarning saylanişini va bu organlar işçan bölişini nazarda tutadi. 1994 y. 25 dek.da va 1999 y. 5 dek.da Özbekistondagi mahalliy hokimiyat organlariga saylovlar ötkazildi. M a halliy ijroiya organlari — hokimiyatlarga viloyat, tuman va şahar hokimlari boşçilik qiladi va u yakkaboşçilik prinsipi asosida iş olib boradi. Hokimiyatlar boşqarmalar, bölimlar va bölinmalardan iborat bölib, ularning tuzilişi, taşkil etilişi va faoliyati ÖzRning Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydigan tegişli nizomlar b-n belgilanadi. Viloyatlar va Toşkent ş. ijroiya hokimiyati organlarining tuzilişi va ştatlari hokim tomonidan ÖzR Vazirlar Mahkamasi b-n kelişilgan holda, tegişli xalq deputatlari kengaşi tasdiqlagan byudjet doirasida belgilanadi va özgartiriladi. Tuman, şahar ijroiya hokimi-yati organlari va Qoraqalpoğiston Respublikasi ijroiya hokimiyati organlari tuzilişi va ştatlari tarkibi M. d. h. o. töğrisidagi qonun b-n tartibga solinadi. Xalq deputatlari kengaşlari va hokim munosabatlarini tartibga soluvçi huquqiy hujjatlarga asosan hududdagi muhim masalalar, muammolarni hal qilişda maslahatlaşiş uçun hokimlar huzurida maslahat kengaşi tuzildi. Lekin bunday maslahat kengaşlari tuzilişi hokimning faoliyatidagi yakkaboşçilik prinsipiga putur yetkazmaydi. Ijroiya hokimiyati bölinmalari rahbarlari davlat boşqaruvining yuqori organlari b-n kelişilgan holda va hokimning taqdimiga binoan, tegişli xalq deputatlari kengaşlari sessiyalarida lavozimiga tayinlanadi va lavozimidan ozod etiladi. Mahalliy vakillik organlari va hokimlar qabul qiladigan hujjatlar konstitutsiya va qonunlarga zid bölmasligi lozim. Hokim tomonidan qabul qilingan hujjatlar ustidan fuqarolar, jamoat birlaşmalari, korxonalar, muassasalar va taşkilotlar sudga şikoyat qilişlari mumkin.
Akmal Saidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАҲАЛЛИЙ ДАВЛАТ ҲОКИМИЯТИ ОРГАНЛАРИ (ЎзРда) - жойлардаги давлат бошқарув идоралари. Улар маҳаллий аҳамиятга молик ҳамма масалаларни ўз ваколатлари доирасида ўзлари ҳал этадилар, умумдавлат ман-фаатларини шу ҳудудда яшаб турган фуқароларнинг манфаатлари б-н уй-ғунлаштирадилар, ягона давлат ҳокимияти органларининг таркибий бўғини сифатида юқори давлат органлари қарорларининг амалга оширилишини таъминлайдилар. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, узоқ тарихий тажрибага, миллий анъаналарга таянган ҳолда илғор мамлакатлар тажрибасидаги ижобий томонларни ўрганиб, ўз давлат идораларини тубдан қайта ислоҳ қилди, М. д. ҳ. о. тизимини яратди. Маҳаллий ҳокимият тизимини шакллантириш соҳасида бир қатор қонун ва расмий ҳужжатлар қабул қилинди. Улар орасида Ўзбекистон Республикаси Конституцияси (1992 й., 8 дек.), «Маҳаллий давлат ҳокимияти тўғрисида»ги қонун (1993 й., 2 сент.), «Халқ депутатлари вилоят, туман, шаҳар кенгашларига сайловлар тўғрисида»ги қонун (1994 й., 5 май) кабилар му-ҳим ўрин эгаллайди. ЎзР Конститу-циясининг 20-бобида М. д. ҳ. о. фаолиятининг конституциявий ҳуқуқий асослари ўз аксини топган (99—104моддалар). Мазкур моддаларда М. д. ҳ. о. тизими, мавқеи, вазифалари, тузилиш тартиби конституциявий даражада мустаҳкамлаб қўйилган. Конституция маҳаллий вакиллик органларининг 2 бўғинли тизими (яъни, туман, шаҳар халқ депутатлари кенгашлари — қуйи бўғин; вилоятлар ва Тошкент ш. халқ депутатлари кенгашлари — юқори бўғин) ни мустаҳкамлади ва бу маҳаллий давлат ҳокимияти тўғрисидаги қонунда ўз ифодасини топди. М. д. ҳ. о.: қонунийликни, ҳуқуқий тартиботни ва фуқароларнинг хавфсизлигини таъминлаш, ҳудудларни иқтисодий, ижтимоий ва маданий ривожлантириш; маҳаллий бюджетни шакллантириш ва уни ижро этиш, маҳаллий солиқлар, йиғимлар белгилаш, бюджетдан ташқари жамғармаларни ҳосил қилиш; маҳаллий коммунал хўжаликка раҳбарлик қилиш; атроф-муҳитни муҳофаза қилиш; фуқаролик ҳолати актларини қайд этишни таъминлаш; норматив ҳужжатларни қабул қилиш ҳамда ЎзР Консти-туцияси ва қонунларига зид келмайдиган бошқа ваколатларни амалга оширади. М. д. ҳ. о. ЎзР қонунлари, Президент фармонларини, давлат ҳокимияти юқори органларининг қарорларини амалга оширади, халқ депутатлари қуйи кенгашлари фаолиятига раҳбарлик қилади, республика ва маҳаллий ҳокимиятга молик масалаларни муҳокама қилишда қатнашади.
М. д. ҳ. о. 2 га бўлинади: маҳаллий вакиллик органлари ва маҳаллий ижроия органлари. Маҳаллий вакиллик органлари ўз фаолиятини коллеги-аллик асосида олиб боради. Маҳаллий кенгаш ишининг асосий ташкилийҳуқуқий шакли сессия ҳисобланади. Маҳаллий вакиллик органларининг ҳамма бўғинлари сайлов йўли б-н ташкил қилинади. Қонун вакиллик органларига ҳар томонлама билимга, тажрибага эга, кенг, мустақил фикрловчи шахсларнинг сайланишини ва бу органлар ишчан бўлишини назарда тутади. 1994 й. 25 дек.да ва 1999 й. 5 дек.да Ўзбекистондаги маҳаллий ҳокимият органларига сайловлар ўтказилди. М а ҳаллий ижроия органлари — ҳокимиятларга вилоят, туман ва шаҳар ҳокимлари бошчилик қилади ва у яккабошчилик принципи асосида иш олиб боради. Ҳокимиятлар бошқармалар, бўлимлар ва бўлинмалардан иборат бўлиб, уларнинг тузилиши, ташкил этилиши ва фаолияти ЎзРнинг Вазирлар Маҳкамаси тасдиқлайдиган тегишли низомлар б-н белгиланади. Вилоятлар ва Тошкент ш. ижроия ҳокимияти органларининг тузилиши ва штатлари ҳоким томонидан ЎзР Вазирлар Маҳкамаси б-н келишилган ҳолда, тегишли халқ депутатлари кенгаши тасдиқлаган бюджет доирасида белгиланади ва ўзгартирилади. Туман, шаҳар ижроия ҳокими-яти органлари ва Қорақалпоғистон Республикаси ижроия ҳокимияти органлари тузилиши ва штатлари таркиби М. д. ҳ. о. тўғрисидаги қонун б-н тартибга солинади. Халқ депутатлари кенгашлари ва ҳоким муносабатларини тартибга солувчи ҳуқуқий ҳужжатларга асосан ҳудуддаги муҳим масалалар, муаммоларни ҳал қилишда маслаҳатлашиш учун ҳокимлар ҳузурида маслаҳат кенгаши тузилди. Лекин бундай маслаҳат кенгашлари тузилиши ҳокимнинг фаолиятидаги яккабошчилик принципига путур етказмайди. Ижроия ҳокимияти бўлинмалари раҳбарлари давлат бошқарувининг юқори органлари б-н келишилган ҳолда ва ҳокимнинг тақдимига биноан, тегишли халқ депутатлари кенгашлари сессияларида лавозимига тайинланади ва лавозимидан озод этилади. Маҳаллий вакиллик органлари ва ҳокимлар қабул қиладиган ҳужжатлар конституция ва қонунларга зид бўлмаслиги лозим. Ҳоким томонидан қабул қилинган ҳужжатлар устидан фуқаролар, жамоат бирлашмалари, корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар судга шикоят қилишлари мумкин.
Акмал Саидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.