Mahmud Ğaznaviy
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 365–366-b. — ziyouz.com
Mahmud Ğaznaviy MAHMUD ĞAZNAVIY, Abulqosim Mahmud ibn Sabuqtegin (967— Ğazna, 1030) — davlat arbobi va harbiy sarkarda, Ğaznaviylar davlati hukmdori (998—1030). Sabuqteginttg öğli. Yoşligida otasidan harbiy san'-atni puxta egallagan. Somoniylarga qarşi isyon kötargan turk amirlari Abu Ali Simjuriy va Foyiqqa qarşi janglarda otasining qöşinida qatnaşib, katta jasorat körsatgani uçun «sayf uddavla» («davlat qiliçi») unvoni b-n taqdirlandi (994). Ğaznaviylar davlatining Nişopurdagi no-ibi (994—997). Otasi vafotidan söng taxtni egallagan (998 y.dan). Marv yaqinidagi jangda somoniylar qöşinini mağlubiyatga uçratgan (999. 16.5). Somoniylar davlati ağdarilgaç, M. F. Bağdod xalifasi al-Qodir (hukmronligi, 991 —1031)dan «yamin uddavla va amin ulmilla» («davlatning öng qöli va millatning işonçi») degan faxriy unvon va Xuroson hokimligi haqida yorliq olgan (999). Krraxoniplar xoni Nasr M. Ğ.ga elçi yuborgan; 1001 y.da qoraxoniylar b-n tuzilgan sulh şartnomasiga muvofiq, har 2 davlat örtasidagi çegara çiziği qilib Amudaryo belgilandi. Şunday qilib, Somoniylar davlati örnida 2 ta yangi davlat taşkil topgan. M. F. qölida Şim. Hindiston çegarasidan tortib Xazar (Kaspiy) dengizigaça çözilgan katta hudud birlaştirilgan. Keyinçalik bu davlat tarkibiga Şim. Hindiston, Xorazm va Ğarbiy Eron ham kiritilgan. Qoraxoniylar b-n ayrim uruşlar (1006—08)dan söng, Çağoniyon, keyinçalik Xuttalon, Qabodiyon viloyatlari va Termiz, Amul (Çorjöy)ni ham öz davlati tarkibiga qöşib olgan. M. Ğ. yirik harbiy yurişlar olib boriş b-n birgalikda qöşni davlatlar hukmdorlari b-n diplomatik aloqalar va qarindoşlik munosabatlari örnatgan. Bayhaqiyning yozişiça, Xorazmdagi xalq ğalayonlari oqibatida 1016 y.da Abul Abbos Ma'mun qatl etilib, taxtga uning jiyani yoş va tajribasiz Muhammad ibn Ma'mun ötirdi. M. Ğ. bu xabarni eşitgaç, qasos oliş bahonasida katta qöşin (100 ming askar, 500 fil) b-n kelib, Xorazm davlati poytaxti Qiyotni egallagan (1017) va hojib Oltintoitk Xorazmda öz noibi qilib qoldirgan va Beruniy boşçiligidagi olimlar, şoirlar va san'-atkorlarni, şuningdek, yoş xorazmşohni butun sulolasi b-n Ğaznaga olib qaytgan.
Fors tarixçisi Gardiziynnt «Zayn al-axbor» («Xabarlar körki») asarida (1050—52) yozilişiça, 1025 y.da Samarqandning jan.da öşa davrning 2 buyuk hukmdori: M. Ğ. va qoraxoniylar tamğaçxoni Qodirxon örtasida tarixiy uçraşuv bölgan. Ikki örtada şartnoma tuzilib, unga köra qoraxoniylarning Samarqanddagi noibi AliteginldM Movarounnahr qaytarib olinib, Qodirxonning öğli Yiganteginga berilgan. Tazyiqqa uçragan 4 ming ötovli öğuz xonadonlari (Sal-juqnint avlodlari) M.Ğ. ning ruxsati b-n öşa yili Nurota atrofidagi Xurosonga köçirilgan. M. Ğ. qoraxoniylar b-n öz mavqeini mustahkamlab, asosiy e'tiborni Şim. Hindistonni oxirigaça zabt etişga qaratgan. U Panjob va Kaşmir viloyatlariga 17 marta harbiy yurişlar uyuştirgan (1002—28). Mahalliy aholini islom diniga kiritgan. Uning harbiy safarlarida Beruniy hamkorlik qilgan. Beruniyning maşhur «Hindiston» (1030—31) asari uşbu safarlar natijasida vujudga kelgan. M. Ğ. arab va pahlaviy (fors) tillarini puxta bilgan, turkiy tilda şe'-rlar bitgan. Öz davlatining poytaxti Ğaznada nodir kitoblardan katta ku-tubxona töplagan. Bu davrda islom madaniyati rivojlanişi va islom dini tarqalişiga katta hissa qöşgan. Xususan, öz saroyida 400 dan ortiq olimlar, şoirlar va san'atkorlar (Beruniy, Unsuriy va b.)ni töplab, ularga homiylik qilgan. Qudratli va jangovar harbiy qöşin hamda dengiz flotiga ega bölgan. Ğaznada vafot etgan, qabrida maqbara örnatilgan. Şarq allomalarining asarlarida M. Ğ. adolatli va fuqaroparvar podşo, duşmanga nisbatan şafqatsiz sarkarda sifatida tasvirlanadi.
Ad.: Beruniy, Hindiston [Tanlangan asarlar], 2-j., T., 1965; Abu-l-Fazl Beyxaki, Istoriya Mas'uda (1030—1041), T., 1962; izd. 2, M., 1969; Abu Sa'id Gar-d iziy , Zayn al-axbar, T., 1991; Bosvort K. E., Musulmanskiye dinastii, M., 1971; Özbekiston davlatçiligi tarixi oçerklari, T., 2001.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАҲМУД ҒАЗНАВИЙ, Абулқосим Маҳмуд ибн Сабуқтегин (967— Ғазна, 1030) — давлат арбоби ва ҳарбий саркарда, Ғазнавийлар давлати ҳукмдори (998—1030). Сабуқтегинттг ўғли. Ёшлигида отасидан ҳарбий санъ-атни пухта эгаллаган. Сомонийларга қарши исён кўтарган турк амирлари Абу Али Симжурий ва Фойиққа қарши жангларда отасининг қўшинида қатнашиб, катта жасорат кўрсатгани учун «сайф уддавла» («давлат қиличи») унвони б-н тақдирланди (994). Ғазнавийлар давлатининг Нишопурдаги но-иби (994—997). Отаси вафотидан сўнг тахтни эгаллаган (998 й.дан). Марв яқинидаги жангда сомонийлар қўшинини мағлубиятга учратган (999. 16.5). Сомонийлар давлати ағдарилгач, М. F. Бағдод халифаси ал-Қодир (ҳукмронлиги, 991 —1031)дан «йамин уддавла ва амин улмилла» («давлатнинг ўнг қўли ва миллатнинг ишончи») деган фахрий унвон ва Хуросон ҳокимлиги ҳақида ёрлиқ олган (999). Кррахониплар хони Наср М. Ғ.га элчи юборган; 1001 й.да қорахонийлар б-н тузилган сулҳ шартномасига мувофиқ, ҳар 2 давлат ўртасидаги чегара чизиғи қилиб Амударё белгиланди. Шундай қилиб, Сомонийлар давлати ўрнида 2 та янги давлат ташкил топган. М. F. қўлида Шим. Ҳиндистон чегарасидан тортиб Хазар (Каспий) денгизигача чўзилган катта ҳудуд бирлаштирилган. Кейинчалик бу давлат таркибига Шим. Ҳиндистон, Хоразм ва Ғарбий Эрон ҳам киритилган. Қорахонийлар б-н айрим урушлар (1006—08)дан сўнг, Чағониён, кейинчалик Хутталон, Қабодиён вилоятлари ва Термиз, Амул (Чоржўй)ни ҳам ўз давлати таркибига қўшиб олган. М. Ғ. йирик ҳарбий юришлар олиб бориш б-н биргаликда қўшни давлатлар ҳукмдорлари б-н дипломатик алоқалар ва қариндошлик муносабатлари ўрнатган. Байҳақийнинг ёзишича, Хоразмдаги халқ ғалаёнлари оқибатида 1016 й.да Абул Аббос Маъмун қатл этилиб, тахтга унинг жияни ёш ва тажрибасиз Муҳаммад ибн Маъмун ўтирди. М. Ғ. бу хабарни эшитгач, қасос олиш баҳонасида катта қўшин (100 минг аскар, 500 фил) б-н келиб, Хоразм давлати пойтахти Қиётни эгаллаган (1017) ва ҳожиб Олтинтоитк Хоразмда ўз ноиби қилиб қолдирган ва Беруний бошчилигидаги олимлар, шоирлар ва санъ-аткорларни, шунингдек, ёш хоразмшоҳни бутун сулоласи б-н Ғазнага олиб қайтган.
Форс тарихчиси Гардизийннт «Зайн ал-ахбор» («Хабарлар кўрки») асарида (1050—52) ёзилишича, 1025 й.да Самарқанднинг жан.да ўша даврнинг 2 буюк ҳукмдори: М. Ғ. ва қорахонийлар тамғачхони Қодирхон ўртасида тарихий учрашув бўлган. Икки ўртада шартнома тузилиб, унга кўра қорахонийларнинг Самарқанддаги ноиби АлитегинлдМ Мовароуннаҳр қайтариб олиниб, Қодирхоннинг ўғли Йигантегинга берилган. Тазйиққа учраган 4 минг ўтовли ўғуз хонадонлари (Сал-жуқнинт авлодлари) М.Ғ. нинг рухсати б-н ўша йили Нурота атрофидаги Хуросонга кўчирилган. М. Ғ. қорахонийлар б-н ўз мавқеини мустаҳкамлаб, асосий эътиборни Шим. Ҳиндистонни охиригача забт этишга қаратган. У Панжоб ва Кашмир вилоятларига 17 марта ҳарбий юришлар уюштирган (1002—28). Маҳаллий аҳолини ислом динига киритган. Унинг ҳарбий сафарларида Беруний ҳамкорлик қилган. Берунийнинг машҳур «Ҳиндистон» (1030—31) асари ушбу сафарлар натижасида вужудга келган. М. Ғ. араб ва паҳлавий (форс) тилларини пухта билган, туркий тилда шеъ-рлар битган. Ўз давлатининг пойтахти Ғазнада нодир китоблардан катта ку-тубхона тўплаган. Бу даврда ислом маданияти ривожланиши ва ислом дини тарқалишига катта ҳисса қўшган. Хусусан, ўз саройида 400 дан ортиқ олимлар, шоирлар ва санъаткорлар (Беруний, Унсурий ва б.)ни тўплаб, уларга ҳомийлик қилган. Қудратли ва жанговар ҳарбий қўшин ҳамда денгиз флотига эга бўлган. Ғазнада вафот этган, қабрида мақбара ўрнатилган. Шарқ алломаларининг асарларида М. Ғ. адолатли ва фуқаропарвар подшо, душманга нисбатан шафқатсиз саркарда сифатида тасвирланади.
Ад.: Беруний, Ҳиндистон [Танланган асарлар], 2-ж., Т., 1965; Абу-л-Фазл Бейхаки, История Масъуда (1030—1041), Т., 1962; изд. 2, М., 1969; Абу Са’ид Гар-д изий , Зайн ал-ахбар, Т., 1991; Босворт К. Э., Мусульманские династии, М., 1971; Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари, Т., 2001.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.