Mahmud II

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 361–362-b. — ziyouz.com

Mahmud II (1784.20.7-1839.1.7, Istanbul) — Turkiya sultoni (1808—39). Markazlaşgan imperiya tuziş maqsadida bir neça islohotlar ötkazgan. 1826 y. yaniçarlar polkini tarkatib, muntazam armiya tuziş töğrisida farmon çiqargan, yangi ma'muriy birliklar tuzgan, harbiylen tizimini bekor qilib, yevropaça usulda içki, taşqi işlar va moliya vazirliklarini joriy qilgan. Bu islohotlar Usmonli turk imperiyasinint tanazzulga yuz tutişining asosiy sabablarini bartaraf kila olmagan. M.N Misr poşosi Muhammad Ali b-n bölgan uruşlar (1831 — 33 va 1839)da yengilgan. Buyuk Britaniya va Fransiyaning M.P dan savdo bitimlari (1838) böyiça olgan imtiyozlari Turkiyani Yevropa davlatlari ta'siriga tuşişini tezlaştirgan.

MAHMUD ibn VALI (taxm. 1595, Balx — ?) — tarixçi, geograf olim, sayyoh. Badavlat oilada tugilgan, yoşligida turli fanlardan saboq olgan. Hindiston, hoz. Şri Lanka va Movarounnaxr böylab sayohat qilgan. Ensiklopedik tavsifdagi asosiy asari «Bahr al-Asror fi manoqib al-ahyar» («Oliyjanob insonlar jasorati xususida sirlar dengizi») («Geografiya») bölib, muallif uni yozişda arab geograflari (Ibn al-Faqih, Istaxriy, Ibn Havqal, Abu Dulaf, Ibn Fadlon, al-Ğarnotiy, Yoqut Hamaviy, Dimişqiy), fors olimlari Zakariyo Qazviniy, Hamdulloh Qazviniy va b.)ning asarlaridan foydalangan. Asarda dengiz, okean, dare, qir, toğ, buloq, maşhur portlar (bandargoh), şaharlar, mamlakatlar va ular hududidagi tabiiy muhit, hayvonot olami, ajoyibotlar haqida bayon qilinadi.

M. ibn M. bundan taşqari, «Ravo'ix-i toyiba» («Yoqimli hidlar»), «Muhabbatnoma», «Najmi saqib» («Yorqin yulduz»), «Risolai bahoriya» («Ba-hor haqida risola»), «Axloqi husayniy» («Axloq husnlari») asarlarining muallifi. U 50 ming baytdan iborat katta devon tuzgan.

As: More tayn otnositelno doblestey blagorodnix (Geografiya), T., 1977.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАҲМУД II (1784.20.7-1839.1.7, Истанбул) — Туркия султони (1808—39). Марказлашган империя тузиш мақсадида бир неча ислоҳотлар ўтказган. 1826 й. яничарлар полкини таркатиб, мунтазам армия тузиш тўғрисида фармон чиқарган, янги маъмурий бирликлар тузган, ҳарбийлен тизимини бекор қилиб, европача усулда ички, ташқи ишлар ва молия вазирликларини жорий қилган. Бу ислоҳотлар Усмонли турк империясининт таназзулга юз тутишининг асосий сабабларини бартараф кила олмаган. М.Н Миср пошоси Муҳаммад Али б-н бўлган урушлар (1831 — 33 ва 1839)да енгилган. Буюк Британия ва Франциянинг М.П дан савдо битимлари (1838) бўйича олган имтиёзлари Туркияни Европа давлатлари таъсирига тушишини тезлаштирган.

МАҲМУД ибн ВАЛИ (тахм. 1595, Балх — ?) — тарихчи, географ олим, сайёҳ. Бадавлат оилада тугилган, ёшлигида турли фанлардан сабоқ олган. Ҳиндистон, ҳоз. Шри Ланка ва Мовароуннахр бўйлаб саёҳат қилган. Энциклопедик тавсифдаги асосий асари «Баҳр ал-Асрор фи маноқиб ал-аҳйар» («Олийжаноб инсонлар жасорати хусусида сирлар денгизи») («География») бўлиб, муаллиф уни ёзишда араб географлари (Ибн ал-Фақиҳ, Истахрий, Ибн Ҳавқал, Абу Дулаф, Ибн Фадлон, ал-Ғарнотий, Ёқут Ҳамавий, Димишқий), форс олимлари Закариё Қазвиний, Ҳамдуллоҳ Қазвиний ва б.)нинг асарларидан фойдаланган. Асарда денгиз, океан, даре, қир, тоғ, булоқ, машҳур портлар (бандаргоҳ), шаҳарлар, мамлакатлар ва улар ҳудудидаги табиий муҳит, ҳайвонот олами, ажойиботлар ҳақида баён қилинади.

М. ибн М. бундан ташқари, «Раво’их-и тойиба» («Ёқимли ҳидлар»), «Муҳаббатнома», «Нажми сақиб» («Ёрқин юлдуз»), «Рисолаи баҳория» («Ба-ҳор ҳақида рисола»), «Ахлоқи ҳусайний» («Ахлоқ ҳуснлари») асарларининг муаллифи. У 50 минг байтдан иборат катта девон тузган.

Ас: Море тайн относительно доблестей благородных (География), Т., 1977.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.