Mahmudbiy

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 367–368-b. — ziyouz.com

Mahmudbiy MAHMUDBIY, Mahmud Qatağon (taxm. 17-a. 1-yarmi — 18-a. boşi) — aştarxoniylar davridagi nufuzli amaldor, otaliq. Toxariston (1683 y. dan), Balx va Badaxşon hokimi (1688 y.dan). M. Movarounnahrning 17-a. 1-yarmidagi ijtimoiysiyosiy hayotida muhim rol öynagan. Imomqulixon davrida (1611— 42) Qunduz M.ning yurti va Toxaristonning Toliqon, Kişm kabi tumanlarini birlaştirgan mulk markaziga aylangan. M. otaliq davrida Işkamiş Qunduzga tobe ettirilgan. 1685 y. M. Bayot qoradan Toliqonni tortib olgan. 1686—87 y.larda Anuşaxon Xiva qöşini b-n Samarqand va Buxoroga hujum qilganda Subhonqulixon M.dan yordam söragan. U bu paytda Toxariston xrkimi (1683 y.dan) edi, u xivaliklarni quvib yuborib, Xöjand va Hisordagi ğalayonlarni bostirişda katta rol öynagan. 1688 y. avg.da Balx va Badaxşon M.ga in'om etilgan. M. Buxorodan mustaqil ravişda siyosat yurgiza boşlagan. 1691 y. Badaxşonda yoriylar sulolasi asosçisi Mir Yorbekni mağlubiyatga uçratgan. 1695 y.fev.da M. otaliqqa qarşi Balx atrofidagi quramalar isyon kötarganlar. M. Buxoroga, Subhonqulixonga odam yuborib şahzoda Muhammad Muqim sultonni yordamga söragan. Biroq xon buni rad etgan. M. Balx taxtiga maşhur sufiy Muhammad Porsoning avlodi Solih-xöjani ötqazgan. Xon M.dan norozi bölib, maktub jönatgan. M. vaziyat taqozosi b-n şunday qilganini, agarda xon Muhammad Muqim sultonni jönatsa, Solihxöjani örniga taxtga ötqazişini ma'lum qilgan. Yozişmalar 2,5 yil davom etgan. Subhonqulixon M.ni Qunduzdagi isyonni bostirişga yuborgan va uning yöqligidan foydalanib, Balxga yuriş qilgan. Solihxöja Qun-duzdan M.ni çaqirtirgan. M. Balx mudofaasiga kirişgan, qamal 20 kun davom etgan, nihoyat, örtada sulh tuzilib xon orqaga qaytgan. Biroq M.ni köçmançiharbiy zodagonlar qöllab-quvvatlamagan. 1697 y. avg.da boşboşdoqlik kuçaygan va M. Subhonqulixonning talabiga könişga majbur bölgan. Solihxöjani Hindistonga jönatib, Balxni Muhammad Muqim sultonga topşirgan. 1697 y. köçmançi qabilalar boşliqlari (ming, saroy) örtasida saroyda yuqori mavqega ega böliş uçun kuraş boşlangan, unda Odilbiy va Şohniyozbiylar ğalaba qilib, M.ni otaliq mansabidan tuşirganlar. M. Qunduzdan Balxga yuriş qilgan. Muqimxon uni yana otaliq etib tayinlagan. 1703 y. mayda Balx atrofiga Termiz qönğirotlari bosqin qilgan, ularga qarşi M. qöşin tortib ğalaba qilgan, ulardan Qubodiyonni tortib olgan (noyab.). 1704—06 y.larda Buxoro b-n Balx örtasida Termiz uçun qattiq kuraş ketgan. Unda dastlab M. ustun kelgan, 1704 y. sent.da u Termizni egallagan. 1707 y. martda beklar fitnasi natijasida M. Muhammad Muqimxonni qatl ettirgan. Şu bahonada Ubay-dullaxon Balxga yuriş qilgan (may), 1 oyga yaqin qamal qilib 27 mayda şaharni egallagan. M. Xiyobon darvozasi orq-ali qoçgan. 1709 y. sentda M. Ğur vilo-

yatiga bosqin qilgan. Ubaydullaxon unga qarşi çora köra olmagan, bunga xonliqdagi beklar örtasidagi içki nizolar yöl qöymagan. 1711 y. M. maşhur şoir Maşrabii qatl ettirgan.

Ad.: Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982; Axmedov B. A., Istoriko-geografi-çeskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv., Pismenniye pamyatniki, T., 1985; Istoriya Uzbekistana, t. 3, T., 1993; Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X-XIX vv., T., 1988.

Faxriddin Hasanov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАҲМУДБИЙ, Маҳмуд Қатағон (тахм. 17-а. 1-ярми — 18-а. боши) — аштархонийлар давридаги нуфузли амалдор, оталиқ. Тохаристон (1683 й. дан), Балх ва Бадахшон ҳокими (1688 й.дан). М. Мовароуннаҳрнинг 17-а. 1-ярмидаги ижтимоийсиёсий ҳаётида муҳим роль ўйнаган. Имомқулихон даврида (1611— 42) Қундуз М.нинг юрти ва Тохаристоннинг Толиқон, Кишм каби туманларини бирлаштирган мулк марказига айланган. М. оталиқ даврида Ишкамиш Қундузга тобе эттирилган. 1685 й. М. Баёт қорадан Толиқонни тортиб олган. 1686—87 й.ларда Анушахон Хива қўшини б-н Самарқанд ва Бухорога ҳужум қилганда Субҳонқулихон М.дан ёрдам сўраган. У бу пайтда Тохаристон хркими (1683 й.дан) эди, у хиваликларни қувиб юбориб, Хўжанд ва Ҳисордаги ғалаёнларни бостиришда катта роль ўйнаган. 1688 й. авг.да Балх ва Бадахшон М.га инъом этилган. М. Бухородан мустақил равишда сиёсат юргиза бошлаган. 1691 й. Бадахшонда ёрийлар сулоласи асосчиси Мир Ёрбекни мағлубиятга учратган. 1695 й.фев.да М. оталиққа қарши Балх атрофидаги қурамалар исён кўтарганлар. М. Бухорога, Субҳонқулихонга одам юбориб шаҳзода Муҳаммад Муқим султонни ёрдамга сўраган. Бироқ хон буни рад этган. М. Балх тахтига машҳур суфий Муҳаммад Порсонинг авлоди Солиҳ-хўжани ўтқазган. Хон М.дан норози бўлиб, мактуб жўнатган. М. вазият тақозоси б-н шундай қилганини, агарда хон Муҳаммад Муқим султонни жўнатса, Солиҳхўжани ўрнига тахтга ўтқазишини маълум қилган. Ёзишмалар 2,5 йил давом этган. Субҳонқулихон М.ни Қундуздаги исённи бостиришга юборган ва унинг йўқлигидан фойдаланиб, Балхга юриш қилган. Солиҳхўжа Қун-дуздан М.ни чақиртирган. М. Балх мудофаасига киришган, қамал 20 кун давом этган, ниҳоят, ўртада сулҳ тузилиб хон орқага қайтган. Бироқ М.ни кўчманчиҳарбий зодагонлар қўллаб-қувватламаган. 1697 й. авг.да бошбошдоқлик кучайган ва М. Субҳонқулихоннинг талабига кўнишга мажбур бўлган. Солиҳхўжани Ҳиндистонга жўнатиб, Балхни Муҳаммад Муқим султонга топширган. 1697 й. кўчманчи қабилалар бошлиқлари (минг, сарой) ўртасида саройда юқори мавқега эга бўлиш учун кураш бошланган, унда Одилбий ва Шоҳниёзбийлар ғалаба қилиб, М.ни оталиқ мансабидан туширганлар. М. Қундуздан Балхга юриш қилган. Муқимхон уни яна оталиқ этиб тайинлаган. 1703 й. майда Балх атрофига Термиз қўнғиротлари босқин қилган, уларга қарши М. қўшин тортиб ғалаба қилган, улардан Қубодиённи тортиб олган (нояб.). 1704—06 й.ларда Бухоро б-н Балх ўртасида Термиз учун қаттиқ кураш кетган. Унда дастлаб М. устун келган, 1704 й. сент.да у Термизни эгаллаган. 1707 й. мартда беклар фитнаси натижасида М. Муҳаммад Муқимхонни қатл эттирган. Шу баҳонада Убай-дуллахон Балхга юриш қилган (май), 1 ойга яқин қамал қилиб 27 майда шаҳарни эгаллаган. М. Хиёбон дарвозаси орқ-али қочган. 1709 й. сентда М. Ғур вило-

ятига босқин қилган. Убайдуллахон унга қарши чора кўра олмаган, бунга хонлиқдаги беклар ўртасидаги ички низолар йўл қўймаган. 1711 й. М. машҳур шоир Машрабии қатл эттирган.

Ад.: Ахмедов Б. А., История Балха, Т., 1982; Ахмедов Б. А., Историко-географи-ческая литература Средней Азии XVI—XVIII вв., Письменные памятники, Т., 1985; История Узбекистана, т. 3, Т., 1993; Материалы по истории Средней и Центральной Азии X-XIX вв., Т., 1988.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.