Mahtumquli
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 372–373-b. — ziyouz.com
Mahtumquli (taxallusi Firoğiy; 1733, Gurgan daryosi sohilidagi Hoji-govşan qişloği — 1791) — turkman şoiri va mutafakkiri. Otasi Davlatmamat Ozodiy (1700—1760) ham şoir bölgan. M. boşlanğiç ta'limni oilada öz otasidan olgan. Söng qişlok maktabida Niyozsolih mulla qölida öqigan. Dastlab M. Xalaç atrofining Qiziloyoq qişloğidagi Idrisbobo madrasasida, keyinçalik Buxoroning Kökaldoş, Xivaning Şergoziy madrasalarida tahsil olgan. Nizomiy, Firdavsiy, Fuzuliy, Navoiy singari maşhur şo-irlar ijodidan bahramand bölgan. Zargarlik b-n şuğullangan. Afğoniston, Eron, Hindiston, Ozarbayjon, Samarqand, Turkiston kabi bir kança şaharlarga sayohat kilgan. M. ning oilaviy şaroiti xususida har xil rivo-yatlar bor. Mahtumqulişunoslar M. Menglixon ismli kizni çin dildan sevganini, birok ularning turmuş qurişiga imkon bölmaganini yozadilar.
M. bir kança lirik şe'rlar, lirikepik dostonlar, ğazal va muxammaslar yozgan. Bizgaça uning lirik, falsafiy, pandnasihat xarakteridagi 10 ming miyeradan ortiq şe'rlari yetib kelgan. M. şe'rlarida turkman xalqining hayoti, urf-odatlari, öz davrining muhim ijtimoiysiyosiy hodisalari, şoirning içki keçinmalari teran ifoda etilgan («Bölmasa», «Kelgay», «Bilan», «Naylayin», «Yetmas», «Bular», «Ketdi zamona» va b.). Asarlarida turkman uruğlarini birlaşişga çaqirgan. Ular örtasidagi nizojanjallarni tugatişga uringan («Taka, yovmut, köklang, yozir, alili — Bir davlatga qullik kilsak beşimiz...»).
M.ning işq-muhabbat mavzuidagi şe'rlari ham ohangdorligi, çukur falsafiy mohiyati b-n ajralib turadi. Şoirning hayot va ölim, inson va borliq, gözal insoniy fazilatlar va odob-axloqqa oid şe'rlarida islom dini hamda tasavvufiy karaşlar ta'siri yaqqol seziladi («Mahtumkuli, şukr et sen Xudoga, Ölim barobardir şohu gadoga...»).
Köp şe'rlariga Qur'oni Karim oyatlari, hadisi şarifning maz-munmohiyati singdirilgan. Şoir şe'rlarida payğambarlar, Bahouddin Naqşband, Ahmad Yassaviy singari uluğ zotlar juda köp tilga oli-
nadi. Şuningdek, Allohga munojot, Rasululloh (sav)ga murojaat ohanglari M. şe'riyatining eng asosiy tamoyillaridan biridir («Riyodan, yo Rab», «Soçdi Muhammad», «Yo Rasul» va b.).
M. uslubida xalq oğzaki ijodiga yaqinlik bor. M. turkman xalqining maqol va matallarini, xalqtiliga xos ayrim unsurlarni adabiyotga olib kirişda katta xizmat qilgan. Şoirning purma'no misralari turkman millatining hikmatli sözlari, aforizmlar qatoridan örin olgan. M. ijodi Yevropa va rus şarqşunoslari, turkman va özbek olimlari tomonidan tadqiq etilgan; qiyosiy örganilgan. Xususan, Navoiy ijodining M.ga ta'siri va b. adabiy ta'sir masalalari tekşirilgan (S. Qoriyev, «Navoiy va Mah-tumquli», «Mahtumquli va Islom şoir», «Mahtumquli şe'rlari asosida yaratilgan özbek xalq qöşiklari» va b.).
M. şe'riyati barça turkiy millatlar, jumladan, özbeklarning ham ma'naviy mulkiga aylangan. Bir neça marta şe'rlari özbek tiliga tarjima qilinib, naşr etilgan. Köplab şe'rlari hofizlar tomonidan kuyga solib aytiladi. M. haqida kinofilm, spektakl va badiiy asarlar yaratilgan.
As: Tanlangan asarlar, T., 1963; Mahtumquli şe'riyatidan, T., 1976; Saylanma, T., 1995; Turkman mumtoz şe'riyati durdonalari, Urganç, 2000.
Ad.: Quramboyev K., Özbek-turkman adabiy aloqalari, T., 1978.
Bahodir Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАҲТУМҚУЛИ (тахаллуси Фироғий; 1733, Гурган дарёси соҳилидаги Ҳожи-говшан қишлоғи — 1791) — туркман шоири ва мутафаккири. Отаси Давлатмамат Озодий (1700—1760) ҳам шоир бўлган. М. бошланғич таълимни оилада ўз отасидан олган. Сўнг қишлок мактабида Ниёзсолиҳ мулла қўлида ўқиган. Дастлаб М. Халач атрофининг Қизилоёқ қишлоғидаги Идрисбобо мадрасасида, кейинчалик Бухоронинг Кўкалдош, Хиванинг Шергозий мадрасаларида таҳсил олган. Низомий, Фирдавсий, Фузулий, Навоий сингари машҳур шо-ирлар ижодидан баҳраманд бўлган. Заргарлик б-н шуғулланган. Афғонистон, Эрон, Ҳиндистон, Озарбайжон, Самарқанд, Туркистон каби бир канча шаҳарларга саёҳат килган. М. нинг оилавий шароити хусусида ҳар хил риво-ятлар бор. Маҳтумқулишунослар М. Менглихон исмли кизни чин дилдан севганини, бирок уларнинг турмуш қуришига имкон бўлмаганини ёзадилар.
М. бир канча лирик шеърлар, лирикэпик достонлар, ғазал ва мухаммаслар ёзган. Бизгача унинг лирик, фалсафий, панднасиҳат характеридаги 10 минг миерадан ортиқ шеърлари етиб келган. М. шеърларида туркман халқининг ҳаёти, урф-одатлари, ўз даврининг муҳим ижтимоийсиёсий ҳодисалари, шоирнинг ички кечинмалари теран ифода этилган («Бўлмаса», «Келгай», «Билан», «Найлайин», «Етмас», «Булар», «Кетди замона» ва б.). Асарларида туркман уруғларини бирлашишга чақирган. Улар ўртасидаги низожанжалларни тугатишга уринган («Така, ёвмут, кўкланг, ёзир, алили — Бир давлатга қуллик килсак бешимиз...»).
М.нинг ишқ-муҳаббат мавзуидаги шеърлари ҳам оҳангдорлиги, чукур фалсафий моҳияти б-н ажралиб туради. Шоирнинг ҳаёт ва ўлим, инсон ва борлиқ, гўзал инсоний фазилатлар ва одоб-ахлоққа оид шеърларида ислом дини ҳамда тасаввуфий карашлар таъсири яққол сезилади («Маҳтумкули, шукр эт сен Худога, Ўлим баробардир шоҳу гадога...»).
Кўп шеърларига Қуръони Карим оятлари, ҳадиси шарифнинг маз-мунмоҳияти сингдирилган. Шоир шеърларида пайғамбарлар, Баҳоуддин Нақшбанд, Аҳмад Яссавий сингари улуғ зотлар жуда кўп тилга оли-
нади. Шунингдек, Аллоҳга муножот, Расулуллоҳ (сав)га мурожаат оҳанглари М. шеъриятининг энг асосий тамойилларидан биридир («Риёдан, ё Раб», «Сочди Муҳаммад», «Ё Расул» ва б.).
М. услубида халқ оғзаки ижодига яқинлик бор. М. туркман халқининг мақол ва маталларини, халқтилига хос айрим унсурларни адабиётга олиб киришда катта хизмат қилган. Шоирнинг пурмаъно мисралари туркман миллатининг ҳикматли сўзлари, афоризмлар қаторидан ўрин олган. М. ижоди Европа ва рус шарқшунослари, туркман ва ўзбек олимлари томонидан тадқиқ этилган; қиёсий ўрганилган. Хусусан, Навоий ижодининг М.га таъсири ва б. адабий таъсир масалалари текширилган (С. Қориев, «Навоий ва Маҳ-тумқули», «Маҳтумқули ва Ислом шоир», «Маҳтумқули шеърлари асосида яратилган ўзбек халқ қўшиклари» ва б.).
М. шеърияти барча туркий миллатлар, жумладан, ўзбекларнинг ҳам маънавий мулкига айланган. Бир неча марта шеърлари ўзбек тилига таржима қилиниб, нашр этилган. Кўплаб шеърлари ҳофизлар томонидан куйга солиб айтилади. М. ҳақида кинофильм, спектакль ва бадиий асарлар яратилган.
Ас: Танланган асарлар, Т., 1963; Маҳтумқули шеъриятидан, Т., 1976; Сайланма, Т., 1995; Туркман мумтоз шеърияти дурдоналари, Урганч, 2000.
Ад.: Қурамбоев К., Ўзбек-туркман адабий алоқалари, Т., 1978.
Баҳодир Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.