Maişiy xizmat
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 79–80-b. — ziyouz.com
Maişiy xizmat MAIŞIY XIZMAT, aholiga maişiy xizmat körsatiş — aholiga noişlab çiqariş va i. ç. xizmati körsatiş sohasining bir qismi. M. x. kişilarning kasbiy va ijtimoiysiyosiy faoliyatiga bogliq bulmaga n xolla moddiy xamda ma'naviy exti-yojlarni bevosita qondiriş böyiça amalga oşiriladigan ijtimoiy-Taujkiliy usullar va şakllar b-n tavsiflanadi. Hoz. şaroitlarda M. x. xalq xöjaligining maxsus industrial moddiytexnika bazasi — sanoat korxonalari va k-tlariga zga bölgan aloqida tarmogi hisoblanadi. M. x. korxonalari tomonidan yakka tartibda şaxsiy iste'mol buyumlarini tayyorlaş, iste'mol qiymatini yöqotgan, rözğorda işlatiladitan va şaxsiy foydalamişdagi buyurtmalarni tiklaş, şaxsiy xizmatlar körsatiş va b. işlar bajariladi. M. x.ga uy-joyni ta'mirlaş, yakka buyurtmalar böyiça mebellar tayyorlaş va ularni ta'mirlaş, kir yuviş, buyumlar va kiyim-keçaklarni kimyoviy tozalaş va böyaş. yakka tartibda poyabzal, kiyim-keçak, möynali va trikotaj buyumlari tikiş va ta'mirlaş, avtomobillarga texnika xizmati körsatiş va ularni ta'mirlaş, rözgor texnikasi maşinalari va asboblari, radio va teleapparaturalarni, şuningdek, musiqa asboblarini ta'mirlaş, qimmatbaho narsalarni lombardlarda saqlab beriş böyiça xizmatlar, fotoxizmatlar, sartaroşlik, madaniymaişiy va sport buyumlarini ijaraga beriş xizmatlari. xonadonlarni yigiştiriş b-n bogliq xizmatlar, turli topşiriqdarni bajariş va b. b-n şuğullanaligan korxonalar va taşkilotlar faoliyati kiradi. Ijtimoiy taraqqiyot, texnika vositalarining rivoji, şuningdek, xalq moddiy farovonligining ortişi b-n aholining moddiy va ma'naviy ehtiyojlari ham ösib-köpayib boradi. Bu holat M. x.ning ijtimoiytaşkiliy usullari va şakllarining kengayişini taqozo etadi. M. x. korxonalari xizmat körsatiş sohalarining boşqa tarmoqlari (mas, savdo, umumiy ovqatlaniş, bolalar muassasalari, turar joy, kommunal xöjaliklari va h. k) b-n birgalikda xonadon xöjaligida bajariladigan ayrim işlar va xizmatlarni asta-sekin ijtimoiy i. ç. va umumiy xizmat körsatiş şakllari b-n almaştirib boradi.
20-a. boşlariga qadar Özbekistonda aholiga maişiy xizmat körsatişning uz an'analari va tarixiga ega bölgan tizimi şakllangan edi. Qişlouşrda va şaxar maxallalarida sartaroşlar. çegaçilar, çevarlar. şuningdek, kosib va hunarmandlar M. x. körsatiş vazifasini bajarganlar. Ustaxonalar va sartaroşxonalar şahar va qişloq bozorlari x.ududida, mahalla guzarlarida joylaşgan eli. 20-a.ning 20-y.dan boşlab davlat tomonidan M. x. soxasini rivojlaitirişga qaratilgan qarorlar qabul qilindi. M. x. artellari tuzildi, yangi atelye, ustaxona, maişiy xizmat uylari, korxonalar oçildi, M. x. industriyasi yaratildi. 1965 y.da respublikada Maişiy xizmat körsatiş vazirligi taşkil etildi. 1965—80 y.larda M. x. körsatiş korxonalari soni 8382 tadan 18031 ga yetdi (şu jumladan, qişloqjoylarida 4403 tadan 11293 taga yetdi). Maişiy xizmat uylari va ixtisoslaştirilgan korxonalar işga tuşirildi, faqat 1971 — 75 y.larda 20 ming yangi texnologik asbob-uskunalar örnatildi. 1990 y.ga kelib respublikada atelye va ustaxonalarni xam qöşib hisoblaganda 26,9 ming M. x. körsatiş korxonalari işladi, aholi jon boşiga M. x. körsatiş xajmi 1965 y.ga nisbatan deyarli 10 marta köpaydi. 90-y.dar boşilan tizimni bozor munosabatlariga ötkaziş uçun M. x. korxonalarini davlat tasarrufidan çiqariş boşlanli. 1992 i. apr.da respublika Maişiy xizmat körsatiş vazirligi tugatildi va uning negizida ahrliga M. x. körsatiş korxonalari va taşkilotlari uyuşmasi — «Özmaişiyxizmatuyuşma» tuzildi. 1992—95 y.larda M. x. tarmoqdariga qaraşli 12587 korxona xususiylaştirildi va aksiyadorlik jamiyatlari, jamoa korxonalari, xususiy korxonalarga aylantirildi. 1994—95 y.larda şaxar va qişloklarning guzarlarida 474 savdomaişiy majmualar taşkil etildi. Barça viloyat markazlarida, tumanlar va şaqarlarda M. x. sohasidagi kiçik, xususiy va örta biznesni muvofiklaştiriş va qöllab-quvvatlaş uyuşmalari tuzildi. Respublika Vazirlar Mahkamasining 1997 y. 17sent. dagi qarori b-n M. x. körsatiş soxasini boşkarişni davlat tasarrufidan çikarişni davom ettiriş, M. x. korxonalari va mahalliy boşqaruv organlarning xöjalik mustaqilligini oşiriş maqsadida «Özmaişiyxizmatu-yuşma» tugatildi. Aholiga M. x. körsatiş işlarini hududiy (viloyat) uyuşmalari, M. x. körsatuvçi tadbirkorlarning tuman (şaxar) uyuşmalari boşqaradi. Ular aqoliga 800 dan ortiq xizmat turini körsatadi.
ÖzRda aholiga M. x. körsatiş soxasiga çet el investitsiyasi ham jalb etilgan. Mamlakatda Turkiya, Koreya Respublikasi, Germaniya, Italiya, Fransiya va b. davlatlardan kelgan in-vestorlar qamkorligida taşkil etilgan quşma korxonalar faoliyat körsatmoqda. 2000 y.da Özbekistonda aholiga körsatilgan M. x. hajmi 47,5 mlrd. sömni taşkil etdi, aholi jon boşiga 12340,2 sömlik pulli xizmatlar körsatildi.
Elşod Isyuisv, Qodirjon Yusupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАИШИЙ ХИЗМАТ, аҳолига маиший хизмат кўрсатиш — аҳолига ноишлаб чиқариш ва и. ч. хизмати кўрсатиш соҳасининг бир қисми. М. х. кишиларнинг касбий ва ижтимоийсиёсий фаолиятига боглиқ булмага н холла моддий хамда маънавий эхти-ёжларни бевосита қондириш бўйича амалга ошириладиган ижтимоий-Taujкилий усуллар ва шакллар б-н тавсифланади. Ҳоз. шароитларда М. х. халқ хўжалигининг махсус индустриал моддийтехника базаси — саноат корхоналари ва к-тларига зга бўлган алоқида тармоги ҳисобланади. М. х. корхоналари томонидан якка тартибда шахсий истеъмол буюмларини тайёрлаш, истеъмол қийматини йўқотган, рўзғорда ишлатиладитан ва шахсий фойдаламишдаги буюртмаларни тиклаш, шахсий хизматлар кўрсатиш ва б. ишлар бажарилади. М. х.га уй-жойни таъмирлаш, якка буюртмалар бўйича мебеллар тайёрлаш ва уларни таъмирлаш, кир ювиш, буюмлар ва кийим-кечакларни кимёвий тозалаш ва бўяш. якка тартибда пойабзал, кийим-кечак, мўйнали ва трикотаж буюмлари тикиш ва таъмирлаш, автомобилларга техника хизмати кўрсатиш ва уларни таъмирлаш, рўзгор техникаси машиналари ва асбоблари, радио ва телеаппаратураларни, шунингдек, мусиқа асбобларини таъмирлаш, қимматбаҳо нарсаларни ломбардларда сақлаб бериш бўйича хизматлар, фотохизматлар, сартарошлик, маданиймаиший ва спорт буюмларини ижарага бериш хизматлари. хонадонларни йигиштириш б-н боглиқ хизматлар, турли топшириқдарни бажариш ва б. б-н шуғулланалиган корхоналар ва ташкилотлар фаолияти киради. Ижтимоий тараққиёт, техника воситаларининг ривожи, шунингдек, халқ моддий фаровонлигининг ортиши б-н аҳолининг моддий ва маънавий эҳтиёжлари ҳам ўсиб-кўпайиб боради. Бу ҳолат М. х.нинг ижтимоийташкилий усуллари ва шаклларининг кенгайишини тақозо этади. М. х. корхоналари хизмат кўрсатиш соҳаларининг бошқа тармоқлари (мас, савдо, умумий овқатланиш, болалар муассасалари, турар жой, коммунал хўжаликлари ва ҳ. к) б-н биргаликда хонадон хўжалигида бажариладиган айрим ишлар ва хизматларни аста-секин ижтимоий и. ч. ва умумий хизмат кўрсатиш шакллари б-н алмаштириб боради.
20-а. бошларига қадар Ўзбекистонда аҳолига маиший хизмат кўрсатишнинг уз анъаналари ва тарихига эга бўлган тизими шаклланган эди. Қишлоьушрда ва шахар махаллаларида сартарошлар. чегачилар, чеварлар. шунингдек, косиб ва ҳунармандлар М. х. кўрсатиш вазифасини бажарганлар. Устахоналар ва сартарошхоналар шаҳар ва қишлоқ бозорлари х.удудида, маҳалла гузарларида жойлашган эли. 20-а.нинг 20-й.дан бошлаб давлат томонидан М. х. сохасини ривожлаитиришга қаратилган қарорлар қабул қилинди. М. х. артеллари тузилди, янги ателье, устахона, маиший хизмат уйлари, корхоналар очилди, М. х. индустрияси яратилди. 1965 й.да республикада Маиший хизмат кўрсатиш вазирлиги ташкил этилди. 1965—80 й.ларда М. х. кўрсатиш корхоналари сони 8382 тадан 18031 га етди (шу жумладан, қишлоқжойларида 4403 тадан 11293 тага етди). Маиший хизмат уйлари ва ихтисослаштирилган корхоналар ишга туширилди, фақат 1971 — 75 й.ларда 20 минг янги технологик асбоб-ускуналар ўрнатилди. 1990 й.га келиб республикада ателье ва устахоналарни хам қўшиб ҳисоблаганда 26,9 минг М. х. кўрсатиш корхоналари ишлади, аҳоли жон бошига М. х. кўрсатиш хажми 1965 й.га нисбатан деярли 10 марта кўпайди. 90-й.дар бошилан тизимни бозор муносабатларига ўтказиш учун М. х. корхоналарини давлат тасарруфидан чиқариш бошланли. 1992 и. апр.да республика Маиший хизмат кўрсатиш вазирлиги тугатилди ва унинг негизида аҳрлига М. х. кўрсатиш корхоналари ва ташкилотлари уюшмаси — «Ўзмаишийхизматуюшма» тузилди. 1992—95 й.ларда М. х. тармоқдарига қарашли 12587 корхона хусусийлаштирилди ва акциядорлик жамиятлари, жамоа корхоналари, хусусий корхоналарга айлантирилди. 1994—95 й.ларда шахар ва қишлокларнинг гузарларида 474 савдомаиший мажмуалар ташкил этилди. Барча вилоят марказларида, туманлар ва шақарларда М. х. соҳасидаги кичик, хусусий ва ўрта бизнесни мувофиклаштириш ва қўллаб-қувватлаш уюшмалари тузилди. Республика Вазирлар Маҳкамасининг 1997 й. 17сент. даги қарори б-н М. х. кўрсатиш сохасини бошкаришни давлат тасарруфидан чикаришни давом эттириш, М. х. корхоналари ва маҳаллий бошқарув органларнинг хўжалик мустақиллигини ошириш мақсадида «Ўзмаишийхизмату-юшма» тугатилди. Аҳолига М. х. кўрсатиш ишларини ҳудудий (вилоят) уюшмалари, М. х. кўрсатувчи тадбиркорларнинг туман (шахар) уюшмалари бошқаради. Улар ақолига 800 дан ортиқ хизмат турини кўрсатади.
ЎзРда аҳолига М. х. кўрсатиш сохасига чет эл инвестицияси ҳам жалб этилган. Мамлакатда Туркия, Корея Республикаси, Германия, Италия, Франция ва б. давлатлардан келган ин-весторлар қамкорлигида ташкил этилган қушма корхоналар фаолият кўрсатмоқда. 2000 й.да Ўзбекистонда аҳолига кўрсатилган М. х. ҳажми 47,5 млрд. сўмни ташкил этди, аҳоли жон бошига 12340,2 сўмлик пулли хизматлар кўрсатилди.
Элшод Исюисв, Қодиржон Юсупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.