Majburiyat

Majburiyat (huquqda) — fuqarolik huquqiy munosabati. Unga asosan bir şaxs (qarzdor) boşqa şaxs (kreditor) foydasiga muayyan harakatni amalga oşiriş (mol-mulkni topşiriş, işni bajariş va h. k.)ga yoki muayyan harakatdan özini saqlaşga majbur böladi, kreditor esa qarzdordan özining M.ini bajarişni talab qiliş huquqiga ega. M. kelib çiqiş asoslari, javobgarlik şartlari va şakllariga köra, 2 guruhga bölinadi: şartnomaga asoslangan M., şartnomaga asoslanmagan (delikt) M. Şartnomaga asoslangan M.ning turlari, predmeti, ya'ni qaysi maqsadga erişişga qaratilgan bölişi, taraflari va ularning huquq-burçlari, M.ni bajarmaslikning oqibatlari va b. jihatlari ÖzR Fuqarolik kodeksida bayon qilingan (29— 56-boblar.). Şartnomaga asoslanmagan, ya'ni zarar yetkazişdan kelib çiqadigan M.ga kodeksning 57—58-boblari bağişlanadi. Ularda zarar yetkazişdan kelib çiqadigan M.ga xos umumiy qoidalar; fuqaroning hayoti va soğliğiga yetkazilgan zararni qoplaş M.i; tovarlar, işlar, xizmatlardagi nuqsonlar oqibatida yetkazilgan zararning örnini qoplaş M.i körsatib berilgan. Şartnomaga asoslangan M. taraflarning erkiga asosan va kelişuvi b-n vujudga keladi, bunday M.ning taraflari va uning predmeti, qanday maqsadga qaratilişi oldindan ma'lum va aniq belgilangan böladi, M. bajarilmagan yoki lozim darajada bajarilmaganligi uçun javobgarlikni belgilaşda taraflarning aybi hisobga olinadi. Şartnomaga asoslanmagan M. taraflarning erki, xohişidan taşqari vujudga keladi, taraflar zarar yetkazilgandan keyin ma'lum böladi, predmeti zararning turi, hajmi, darajasiga qarab belgilanadi, javobgarlik zarar yetkazuvçining aybi bölişi yoki bölmasligidan qat'i nazar belgilanadi. Zarar yetkazuvçi faqat qonunda nazarda tutilgan hollardagina javobgarliqdan ozod bölişi mumkin.

Hojiakbar Rahmonqulov.