«Majolis un-nafois»
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 72–73-b. — ziyouz.com
«Majolis un-nafois» («Nafislar majlislari») — Alişer Navoiy tazkirasi (1490—91; 1497—98 y.da qayta işlangan). Turkiy tazkiraçilikning ilk namunasi. Asarda 15-a.da Xuroson va qöşni mamlakatlarda yaşagan şoir, yozuvçi va olimlar (jami 459 kişi) ijodiga oid qisqa ma'lumotlar berilgan. Ma'lumotlar yillar, geografik örinlar hamda sulolaviy tartiblarga tayanib joylaştirilgan. 8 kiyem — «majlis»dan iborat. 1—2majlislarda muallifning salaflari — tazkira yozilayotgan vaqtda hayot bölmagan şoirlar, 3majlisda öziga zamondoş şoirlar haqida ma'lumotlar keltirilgan. 5—6 majlislarda Xuroson, Samarqand, Xorazm, Qarşi, Badaxşon, Qazvin, Sova, Kirmon, Şeroz va b. joylardan çiqqan kalam axdlari haqida; 7majlisda esa temuriylarga mansub şoirlar haqida fikr yuritilgan. 8 majlis Sulton Husayn Boyqaroga bağişlangan. Tazkirada şoirlarning bilim darajasi, axloqi, dunyoqaraşi, mehnatga munosabati kabi xususiyatlari alohida körsatilgan. Har bir şoirga berilgan tasnif uning ijodidan namuna keltiriş b-n asoslangan.
Asarda badiiy ijod asosi va mohiyatini belgilovçi nazariy masalalar yuzasidan ham fikr yuritilgan: mazmun va şakl haqida fikrlar ilgari surilgan, şoirlar ijodiga baho berişda asarlarning ğoyaviy mazmuni b-n birga badiiy mahoratiga ham e'tibor qaratilgan. Navoiy öz davri adabiy muhitining qizğin manzarasini, adabiyotdagi poetik janr va turlar rangbarangligini körsatib bergan. Asar qiziqarli va sodda, ravon uslubda yozilgan, fikrlar puxta va ixçam ifodalangan. Tazkira 15-a. özbek ilmiy na-srining guzal namunasi hisoblanadi.
«M. un-n.» boşqa xalqlar tillariga ham tarjima qilingan va tazkiraçilik işiga samarali ta'sir körsatgan. Çunonçi, 16-a.da fors tiliga 3 marta (Faxriy Hirotiy, 1521—22, Hirot; Qazviniy, 1522—23, Istanbul; Şoh Ali, 1598, Nişopur) tarjima qilingan. Şoir Sodiqiy «M. un-n.»dan il-homlanib, turkiyda «Tazkirai majma ul-xavos»ni tuzgan. «M. un-n.»ning 15-a. oxiri — 16- a. boşlarida kuçirilgan bir neça nusxasi Vena, Parij, Boku, Sankt-Peterburg, Toşkent va b. joylarda saqlanmoqda.
Ad.: Hayitmetov A., Alişer Navoiyning adabiytanqidiy qaraşlari, T., 1959; Oy be k, Navoiyning «Majolis unnafois» asari haqida, 9-j., T., 1974; Mallayev N., Özbek adabiyoti tarixi, 1kitob, 3naşri, T., 1976; Navoiy A., Asarlar [ 15 jiddli], 12-j., T., 1966; Navoiy, Mukammal asarlar töplami [20jildli], 13-j., T., 1997.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«МАЖОЛИС УН-НАФОИС» («Нафислар мажлислари») — Алишер Навоий тазкираси (1490—91; 1497—98 й.да қайта ишланган). Туркий тазкирачиликнинг илк намунаси. Асарда 15-а.да Хуросон ва қўшни мамлакатларда яшаган шоир, ёзувчи ва олимлар (жами 459 киши) ижодига оид қисқа маълумотлар берилган. Маълумотлар йиллар, географик ўринлар ҳамда сулолавий тартибларга таяниб жойлаштирилган. 8 кием — «мажлис»дан иборат. 1—2мажлисларда муаллифнинг салафлари — тазкира ёзилаётган вақтда ҳаёт бўлмаган шоирлар, 3мажлисда ўзига замондош шоирлар ҳақида маълумотлар келтирилган. 5—6 мажлисларда Хуросон, Самарқанд, Хоразм, Қарши, Бадахшон, Қазвин, Сова, Кирмон, Шероз ва б. жойлардан чиққан калам ахдлари ҳақида; 7мажлисда эса темурийларга мансуб шоирлар ҳақида фикр юритилган. 8 мажлис Султон Ҳусайн Бойқарога бағишланган. Тазкирада шоирларнинг билим даражаси, ахлоқи, дунёқараши, меҳнатга муносабати каби хусусиятлари алоҳида кўрсатилган. Ҳар бир шоирга берилган тасниф унинг ижодидан намуна келтириш б-н асосланган.
Асарда бадиий ижод асоси ва моҳиятини белгиловчи назарий масалалар юзасидан ҳам фикр юритилган: мазмун ва шакл ҳақида фикрлар илгари сурилган, шоирлар ижодига баҳо беришда асарларнинг ғоявий мазмуни б-н бирга бадиий маҳоратига ҳам эътибор қаратилган. Навоий ўз даври адабий муҳитининг қизғин манзарасини, адабиётдаги поэтик жанр ва турлар рангбаранглигини кўрсатиб берган. Асар қизиқарли ва содда, равон услубда ёзилган, фикрлар пухта ва ихчам ифодаланган. Тазкира 15-а. ўзбек илмий на-срининг гузал намунаси ҳисобланади.
«М. ун-н.» бошқа халқлар тилларига ҳам таржима қилинган ва тазкирачилик ишига самарали таъсир кўрсатган. Чунончи, 16-а.да форс тилига 3 марта (Фахрий Ҳиротий, 1521—22, Ҳирот; Қазвиний, 1522—23, Истанбул; Шоҳ Али, 1598, Нишопур) таржима қилинган. Шоир Содиқий «М. ун-н.»дан ил-ҳомланиб, туркийда «Тазкираи мажма ул-хавос»ни тузган. «М. ун-н.»нинг 15-а. охири — 16- а. бошларида кучирилган бир неча нусхаси Вена, Париж, Боку, Санкт-Петербург, Тошкент ва б. жойларда сақланмоқда.
Ад.: Ҳайитметов А., Алишер Навоийнинг адабийтанқидий қарашлари, Т., 1959; Ой бе к, Навоийнинг «Мажолис уннафоис» асари ҳақида, 9-ж., Т., 1974; Маллаев Н., Ўзбек адабиёти тарихи, 1китоб, 3нашри, Т., 1976; Навоий А., Асарлар [ 15 жиддли], 12-ж., Т., 1966; Навоий, Мукаммал асарлар тўплами [20жилдли], 13-ж., Т., 1997.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.