Majoz
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 71–72-b. — ziyouz.com
Majoz MAJOZ, allegoriya —adabiybadiiy usul yoki obrazlilik turi; mavhum tuşunça yoki mulohazani aniq bir obraz vositasida ifoda etiş. M.da 2 tuşunça orasidagi yaqinlikka asoslanib, yangi şartli ifoda yaratiladi. Ma'naviy qadriyatlar (haqiqat, muhabbat, vijdon, imon kabi)ni anglatuvçi umumiy tuşunçalar b-n birga ma'lum tipik hodisalar, xarakterlar, mifologik personajlar, hatto aniq şaxslar ham M. örnida kelişi mumkin. M.ning obrazli-predmetli va ma'-noli kabi ikki tomoni mavjud bölib, ma'noli tomon birlamçi, obrazli-predmetlisi ikkilamçidir. Çunki obrazda hamişa oldindan ma'lum bölgan fikr qayd etiladi. Şu tufayli ma-joziy obraz, oddiy badiiy obrazdan farqli ravişda, maxsus şarhni talab qiladi.
M. asarning badiiy-estetik qimmatini, ta'sir kuçini oşirişga xizmat qiladigan vositalardan. Şarq folklori va adabiyoti namunalarida M.ning turli şakllari köplab uçraydi. Ayniqsa, Jaloliddin Rumiy, Farididdin Attor, Jomiy, Alişer Navoiy, Bedil ijodida öta şartli majoziy va ramziy obrazlar mavjud bölib, ularning keng miqyosli mazmuni predmet obrazga siğmaydi. Köpma'nolilik va falsafiy teranlikka, umumbaşariy ğoyalar va masalalarga boylik hamda badiiy yuksaklik köplab maşh-ur asarlarda ana şunday majoziy obrazlar vositasida erişilgan. Örta as-rlar adabiyoti va klassitsizm san'atida majoziy şakllar adolat, ezgulik va yovuzlik haqidagi ğoyalarni mifologik obrazlar vositasida ifodalaş uçun, 19-a. rus adabiyotida esa senzurani nazarda tutib ham qöllangan (mas, Saltikov-Şçedrin ertaklari va b.). Manyerizm, barokko, xususan, romantizm estetikasida M. keng örin egallagan. Yevropa adabiyoti va san'atiga qadimgi, didaktik xarakterdagi M. yot bölib, bu yerda u, asosan, voqealikni estetik idrok etişning majoziy obrazli şakli, ya'ni adabiybadiiy usul sifatidagina foydalanilgan (P. Şelli, Gyote, G. Ibsen, A. Frans, S.- Şçedrin va b.).
Badiiy adabiyotdagi köpçilik majoziy obrazlar folklordan, asosan, hayvonlar xaqidagi ertaklardan olingan (böri—oçközlik, tulki—ayyorlik timsoli kabi). M. turli janrlarda, ayniqsa, masal, ramz, rivoyat, hajv, parabola va b.da keng qöllanadi. Şu b-n birga, u realistik yönalişdagi yozuvçilar (Puşkin, Gogol.Çingiz Aytmatov, Rasul Hamzatov va b.) ijodida ham uçraydi. Özbek adabiyotidaHamza, Ğafur Ğulom, Hamid Olimjon, Ğayratiy, keyinçalik Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Rauf Parfi kabilar ijodida M.ning turli namunalari mavjud.
Tasviriy san'atda M. ba'zi mavhum ma'no va tuşunçalarni aniq va tasavvur eta oladigan qiyofa, şakllarda tasvirlaşni anglatadi. Mas, adolatparvarlik — qölida tarozu kutarib turgan kuzi boğliq ayol; gözallik va nafosat — ma'buda Afrodita qiyofasida namoyon böladi. M. tasviri uning nima ma'no yoki tuşunçaga qiyos etilayotganini tuşuntiradigan unsurlar b-n ifodalanadi. Jumladan, san'at M. i bölgan Apollonning qölida arfa tasvirlangan. M. Yunon va Rim, Italiya Uyğoniş san'atida, şu san'at an'analarini davom ettirişda keng işlatilgan. 19—20-a. lar realistik san'atida M. ijtimoiysiyosiy ma'noga ega böldi. 20-a.da M. mahobatli haykaltaroşlik va rangtasvirda, şunin-gdek, plakat va siyosiy hajviy (karikatura) asarlarida keng tarqaldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАЖОЗ, аллегория —адабийбадиий усул ёки образлилик тури; мавҳум тушунча ёки мулоҳазани аниқ бир образ воситасида ифода этиш. М.да 2 тушунча орасидаги яқинликка асосланиб, янги шартли ифода яратилади. Маънавий қадриятлар (ҳақиқат, муҳаббат, виждон, имон каби)ни англатувчи умумий тушунчалар б-н бирга маълум типик ҳодисалар, характерлар, мифологик персонажлар, ҳатто аниқ шахслар ҳам М. ўрнида келиши мумкин. М.нинг образли-предметли ва маъ-ноли каби икки томони мавжуд бўлиб, маъноли томон бирламчи, образли-предметлиси иккиламчидир. Чунки образда ҳамиша олдиндан маълум бўлган фикр қайд этилади. Шу туфайли ма-жозий образ, оддий бадиий образдан фарқли равишда, махсус шарҳни талаб қилади.
М. асарнинг бадиий-эстетик қимматини, таъсир кучини оширишга хизмат қиладиган воситалардан. Шарқ фольклори ва адабиёти намуналарида М.нинг турли шакллари кўплаб учрайди. Айниқса, Жалолиддин Румий, Фаридиддин Аттор, Жомий, Алишер Навоий, Бедил ижодида ўта шартли мажозий ва рамзий образлар мавжуд бўлиб, уларнинг кенг миқёсли мазмуни предмет образга сиғмайди. Кўпмаънолилик ва фалсафий теранликка, умумбашарий ғоялар ва масалаларга бойлик ҳамда бадиий юксаклик кўплаб машҳ-ур асарларда ана шундай мажозий образлар воситасида эришилган. Ўрта ас-рлар адабиёти ва классицизм санъатида мажозий шакллар адолат, эзгулик ва ёвузлик ҳақидаги ғояларни мифологик образлар воситасида ифодалаш учун, 19-а. рус адабиётида эса цензурани назарда тутиб ҳам қўлланган (мас, Салтиков-Шчедрин эртаклари ва б.). Маньеризм, барокко, хусусан, романтизм эстетикасида М. кенг ўрин эгаллаган. Европа адабиёти ва санъатига қадимги, дидактик характердаги М. ёт бўлиб, бу ерда у, асосан, воқеаликни эстетик идрок этишнинг мажозий образли шакли, яъни адабийбадиий усул сифатидагина фойдаланилган (П. Шелли, Гёте, Г. Ибсен, А. Франс, С.- Шчедрин ва б.).
Бадиий адабиётдаги кўпчилик мажозий образлар фольклордан, асосан, ҳайвонлар хақидаги эртаклардан олинган (бўри—очкўзлик, тулки—айёрлик тимсоли каби). М. турли жанрларда, айниқса, масал, рамз, ривоят, ҳажв, парабола ва б.да кенг қўлланади. Шу б-н бирга, у реалистик йўналишдаги ёзувчилар (Пушкин, Гоголь.Чингиз Айтматов, Расул Ҳамзатов ва б.) ижодида ҳам учрайди. Ўзбек адабиётидаҲамза, Ғафур Ғулом, Ҳамид Олимжон, Ғайратий, кейинчалик Эркин Воҳидов, Абдулла Орипов, Рауф Парфи кабилар ижодида М.нинг турли намуналари мавжуд.
Тасвирий санъатда М. баъзи мавҳум маъно ва тушунчаларни аниқ ва тасаввур эта оладиган қиёфа, шаклларда тасвирлашни англатади. Мас, адолатпарварлик — қўлида тарозу кутариб турган кузи боғлиқ аёл; гўзаллик ва нафосат — маъбуда Афродита қиёфасида намоён бўлади. М. тасвири унинг нима маъно ёки тушунчага қиёс этилаётганини тушунтирадиган унсурлар б-н ифодаланади. Жумладан, санъат М. и бўлган Аполлоннинг қўлида арфа тасвирланган. М. Юнон ва Рим, Италия Уйғониш санъатида, шу санъат анъаналарини давом эттиришда кенг ишлатилган. 19—20-а. лар реалистик санъатида М. ижтимоийсиёсий маънога эга бўлди. 20-а.да М. маҳобатли ҳайкалтарошлик ва рангтасвирда, шунин-гдек, плакат ва сиёсий ҳажвий (карикатура) асарларида кенг тарқалди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.