Makkajöxori

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 105–106-b. — ziyouz.com

Makkajöxori (Zea mays L.) - bo-şokdoşlar oilasiga mansub bir yillik ötsimon ösimliklar turi, don va yem-xaşak ekini. M. Yer şaridagi yovvoyi holda ösmaydigan eng qad. ekinlardan biri. Vatani—Markaziy va Jan. Amerika. Dastlab Meksika hududida qad. mayya va atstek qabilalari tomonidan mil.dan 5200 yil avval dehqonçilikdaekilgan. Yevropaga 15-a. oxirida keltirilgan. M. ekiladigan xududlar şim. kenglikning 40° gaça boradi. Jahon dehqonçiligida M. ekilgan maydon 139,2 mln.ga, hosildorlik (don böyiça) 43,13 s/ga, yalpi hosil 600,4 mln. t AKD] (28,5 mln. ga, hosildorlik 84 s/ga), Braziliya (11,6 mln.ga, hosildorlik 27,6 s/ga), Meksika (7,2 mln.ga; hosildorlik 25,3 s/ga), Xitoy (25,8 mln.ga; hosildorlik 48,8 s/ga), şuningdek, Jan. va Jan.-Şarqiy Yevropa, Jan.-Şarqiy Osiyo, Jan. va Şarqiy Afrika mamlakatlarida katta maydonlarga ekiladi (1999). Özbekistonda ham bu ekin qadimdan ekiladi (42 ming ga; hosildorlk 31,6 s/ga; yalpi hosil 131,4 t; 2000). Poyasi tik, 5—6 m gaça, böğimli, içi ğovak. Ildizi pataksimon, yerga 1—1,5 m gaça kirib boradi. Poyaning eng ostki böğimidan yöğon tayanç ildizlar çiqaradi, ular ösimlikni yotib qolişidan saqdaydi va çopiq vaqtida yumşoq tuproq uyumi ularni nam hamda oziq moddalar b-n ta'minlaydi. Barglari keng naştarsimon, ketma-ket joylaşgan, usti tukli. M. bir uyli, töpguli ayrim jinsli ösimlik, çan-gçi töpguli poya uçida rövak, uruğçi töpguli sötada popuksimon böladi. Mevasi don. 1000 ta doni vazni 100— 400 g. Sötasi donli zöğata, 500 dan 1000 gaça doni böladi va uni örab turgan barg (ğilof)lardan iborat, har tup ösimlik 1—2 — 3 ta, ba'zan undan köproq söta çiqaradi. Doni yirik, yumaloq, tuxumsimon yoki tişsimon, rangi va morfologik belgilariga köra, tişsimon, yarim tişsimon, mumsimon va qobiqli guruhlarga bölinadi. Donining tarkibida 9—10% oqsil, 4—6% moy, 65—70% uglevod, V,, B2, B6, Ye vitaminlari, doni sarğiş navlarida provitamin A, nikotin va pantaten kislotalar, flavonoidlar va b. mavjud. M. juda mahsuldor va turli maqsadlarda işlatiladigan ekin. M. doni oziq-ovqat (un, yorma, bodroq, şirin qalamçalar, makkajöxori moyi va b.), kraxmal-patoka, pivo, spirt sanoatlarida işlatiladi. Aralaş yem i. ç. uçun xom aşyo, doni çorva mollari uçun töyimli ozuqa (1 kg donining töyimliligi 1,34 ozuqa birligiga teng), kök massasi (1 kg ida 13,6— 14,6 g hazm böluvçi protein va 0,18—0,39 ozuqa birligi bor), silosi va doni b-n birga maydalab konservalangan sötasi qimmatli ozuqa. M. poyasi, zöğatasi, qobiq bargidan qoğoz, linoleum, viskoza, izolyatsiya materiallari, sun'iy pökak, kinoplyonka va b. işlab çiqariladi. M. popugi tibbiyotda işlatiladi.

Navi va tuproq-iqlim şaroitiga qarab ösuv davri 90—150 kun. M. issiqsevar, yoruğsevar, qurğoqçilikka ança çidamli bahori ekin, tuproq harorati 10° bölganda 10—12 kunda unib çiqadi. Maysalari —2—3° sovuqqa çidaydi. Kuzda — 3° da sovuq uradi, ozuqalik sifatini pasaytiradi. 20—25°danormal ösib rivojlanadi. Harorat 35° dan yuqori bölganda gullari yaxşi çanglanmasligi mumkin (yuqori harorat va havoning quruqligi uruğçi töpgullar ipakçalarini quritib qöyadi). M.ni asosiy ekin tarzida ekiş uçun begona ötlardan toza, şörlanmagan va sizot suvlari çuqur, ötmişdoş ekinlardan kuzgi don ekini, dukkakli don, burdoy ekilgan yer tanlanadi. Yer kuzda 28— 30 sm çuqurlikda şudgorlanadi, gektariga 10—35 t göng va 60—80 kg sof fosfor hisobidan öğit solinadi. Erta bahorda boronalanadi yoki yoppasiga kultivatsiya qilinadi. Uruğlar qator oralari 60, 70, va 90 sm qilib M. se-yalkalarida kvadratuyalab yoki qatorlab 6—10 sm çuqurlikda ekiladi. Ösuv davrida 2 marta — birinçisida gektariga 70—80 kg azot, 60—80 kg fosfor, ikkinçisida 80—100 kg azot, 50—60 kg fosfor, 40—50 kg kaliy hisobidan oziqlantiriladi, 2—3 marta kultivatsiya qilinadi, 4—6 marta sugoriladi. M. kökat yem uçun rövak çiqargunça, silos uçun doni dumbul bölib yetilganda va doni uçun töla yetilganda yiğiştiriladi. Özbekiston şaroitlarida ilğor xöjaliklarda don böyiça hosildorlik 50—60 s/ga, kök massa böyiça 300—600 s/ga ga boradi. M.ni anğiz ekin sifatida (yezda buğdoydan böşagan maydonlarga) ham ekiladi. Özbekistonda Vatan, Qorasuv 350 AMV, Özbekiston tişsimon M.si, Özbekiston 306 AMV, Özbekiston 601 YESV, Moldaviya 425 MB, Figaro, Nort va b. navlar hamda duragaylari ekiladi (2002).

Ad.: Golodkovskiy V . L ., Sistematika kukuruzi, T., 1966; Raşidov T. R., Makkajöxorining kelib çiqişi va filogeniyasi, T., 1970; Azimov X.U., Agrotexnika kukuruzi na oroşayemix zemlyax Uzbekistana, T., 1973.

Ibrohimjon Halimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАККАЖЎХОРИ (Zea mays L.) - бо-шокдошлар оиласига мансуб бир йиллик ўтсимон ўсимликлар тури, дон ва ем-хашак экини. М. Ер шаридаги ёввойи ҳолда ўсмайдиган энг қад. экинлардан бири. Ватани—Марказий ва Жан. Америка. Дастлаб Мексика ҳудудида қад. майя ва ацтек қабилалари томонидан мил.дан 5200 йил аввал деҳқончиликдаэкилган. Европага 15-а. охирида келтирилган. М. экиладиган худудлар шим. кенгликнинг 40° гача боради. Жаҳон деҳқончилигида М. экилган майдон 139,2 млн.га, ҳосилдорлик (дон бўйича) 43,13 ц/га, ялпи ҳосил 600,4 млн. т АКД] (28,5 млн. га, ҳосилдорлик 84 ц/га), Бразилия (11,6 млн.га, ҳосилдорлик 27,6 ц/га), Мексика (7,2 млн.га; ҳосилдорлик 25,3 ц/га), Хитой (25,8 млн.га; ҳосилдорлик 48,8 ц/га), шунингдек, Жан. ва Жан.-Шарқий Европа, Жан.-Шарқий Осиё, Жан. ва Шарқий Африка мамлакатларида катта майдонларга экилади (1999). Ўзбекистонда ҳам бу экин қадимдан экилади (42 минг га; ҳосилдорлк 31,6 ц/га; ялпи ҳосил 131,4 т; 2000). Пояси тик, 5—6 м гача, бўғимли, ичи ғовак. Илдизи патаксимон, ерга 1—1,5 м гача кириб боради. Поянинг энг остки бўғимидан йўғон таянч илдизлар чиқаради, улар ўсимликни ётиб қолишидан сақдайди ва чопиқ вақтида юмшоқ тупроқ уюми уларни нам ҳамда озиқ моддалар б-н таъминлайди. Барглари кенг наштарсимон, кетма-кет жойлашган, усти тукли. М. бир уйли, тўпгули айрим жинсли ўсимлик, чан-гчи тўпгули поя учида рўвак, уруғчи тўпгули сўтада попуксимон бўлади. Меваси дон. 1000 та дони вазни 100— 400 г. Сўтаси донли зўғата, 500 дан 1000 гача дони бўлади ва уни ўраб турган барг (ғилоф)лардан иборат, ҳар туп ўсимлик 1—2 — 3 та, баъзан ундан кўпроқ сўта чиқаради. Дони йирик, юмалоқ, тухумсимон ёки тишсимон, ранги ва морфологик белгиларига кўра, тишсимон, ярим тишсимон, мумсимон ва қобиқли гуруҳларга бўлинади. Донининг таркибида 9—10% оқсил, 4—6% мой, 65—70% углевод, В,, В2, В6, Е витаминлари, дони сарғиш навларида провитамин А, никотин ва пантатен кислоталар, флавоноидлар ва б. мавжуд. М. жуда маҳсулдор ва турли мақсадларда ишлатиладиган экин. М. дони озиқ-овқат (ун, ёрма, бодроқ, ширин қаламчалар, маккажўхори мойи ва б.), крахмал-патока, пиво, спирт саноатларида ишлатилади. Аралаш ем и. ч. учун хом ашё, дони чорва моллари учун тўйимли озуқа (1 кг донининг тўйимлилиги 1,34 озуқа бирлигига тенг), кўк массаси (1 кг ида 13,6— 14,6 г ҳазм бўлувчи протеин ва 0,18—0,39 озуқа бирлиги бор), силоси ва дони б-н бирга майдалаб консерваланган сўтаси қимматли озуқа. М. пояси, зўғатаси, қобиқ баргидан қоғоз, линолеум, вискоза, изоляция материаллари, сунъий пўкак, киноплёнка ва б. ишлаб чиқарилади. М. попуги тиббиётда ишлатилади.

Нави ва тупроқ-иқлим шароитига қараб ўсув даври 90—150 кун. М. иссиқсевар, ёруғсевар, қурғоқчиликка анча чидамли баҳори экин, тупроқ ҳарорати 10° бўлганда 10—12 кунда униб чиқади. Майсалари —2—3° совуққа чидайди. Кузда — 3° да совуқ уради, озуқалик сифатини пасайтиради. 20—25°данормал ўсиб ривожланади. Ҳарорат 35° дан юқори бўлганда гуллари яхши чангланмаслиги мумкин (юқори ҳарорат ва ҳавонинг қуруқлиги уруғчи тўпгуллар ипакчаларини қуритиб қўяди). М.ни асосий экин тарзида экиш учун бегона ўтлардан тоза, шўрланмаган ва сизот сувлари чуқур, ўтмишдош экинлардан кузги дон экини, дуккакли дон, бурдой экилган ер танланади. Ер кузда 28— 30 см чуқурликда шудгорланади, гектарига 10—35 т гўнг ва 60—80 кг соф фосфор ҳисобидан ўғит солинади. Эрта баҳорда бороналанади ёки ёппасига культивация қилинади. Уруғлар қатор оралари 60, 70, ва 90 см қилиб М. се-ялкаларида квадратуялаб ёки қаторлаб 6—10 см чуқурликда экилади. Ўсув даврида 2 марта — биринчисида гектарига 70—80 кг азот, 60—80 кг фосфор, иккинчисида 80—100 кг азот, 50—60 кг фосфор, 40—50 кг калий ҳисобидан озиқлантирилади, 2—3 марта культивация қилинади, 4—6 марта сугорилади. М. кўкат ем учун рўвак чиқаргунча, силос учун дони думбул бўлиб етилганда ва дони учун тўла етилганда йиғиштирилади. Ўзбекистон шароитларида илғор хўжаликларда дон бўйича ҳосилдорлик 50—60 ц/га, кўк масса бўйича 300—600 ц/га га боради. М.ни анғиз экин сифатида (езда буғдойдан бўшаган майдонларга) ҳам экилади. Ўзбекистонда Ватан, Қорасув 350 АМВ, Ўзбекистон тишсимон М.си, Ўзбекистон 306 АМВ, Ўзбекистон 601 ЕСВ, Молдавия 425 MB, Фигаро, Норт ва б. навлар ҳамда дурагайлари экилади (2002).

Ад.: Голодковский В . Л ., Систематика кукурузы, Т., 1966; Рашидов Т. Р., Маккажўхорининг келиб чиқиши ва филогенияси, Т., 1970; Азимов Х.У., Агротехника кукурузы на орошаемых землях Узбекистана, Т., 1973.

Иброҳимжон Ҳалимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.