Makkajöxori zararkunandalari
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 106–107-b. — ziyouz.com
Makkajöxori zararkunandalari — makkajöxorini zararlaydigan haşarotlar. 70 ga yaqin turi bor. Asosiylari: kösak qurti, karadrina, kuzgi tunlam, simkurt, leukan tunlami, makkajöxori kapalagi, makkajöxori bita, makkajöxori sustkaşi va b.
Leukan tunlami (Leucania vitellina Hb.) — kapalaklar turkumining Leucania avlodiga mansub haşarot. Makkajöxorini 7—9 barg çiqargan fazasida bargi, guli, rövaklari va sötasini zararlaydi. Bu ösimlikka 4 ta turdagi Leukan tunlamlari ziyon yetkazadi.
Kapalagining qanoti yozilganda 40—44 mm. Oldingi qanoti oç sarğiş, köndalang yölçalari qizğiş rangda. Kurti 40—45 mm, okdmtirkizğiş, tanasining ustida oqiş rang uzunasiga ketgan yölçasida qora nuqtalari bor.
Makkajöxori kapalagi (Pyrausta nubilalis Hb.) — kapalaklar yoki tangaçaqanotlilar turkumiga mansub haşarot. Hammaxör. Zararlangan makkajöxori poyalari va sötalari sinib tuşadi. Kapalagining qanoti yozilganda 27—28 mm. Qanotlari sarğişkulrang. Qurti 25 mm gaça, oq yoki qoramtirsarğiş. Tanasining oldingi böğimlarida 4 tadan va keyingi böğimlarida 2 tadan kora xollari bor. Bahorda poya içida ğumbakka aylanadi va 10—25 kundan söng kapalaklari uçib çiqadi. Kapalaklari keçqurunlari uçadi. Kapalagi 3—8 haftagaça hayot keçiradi, 250—350 tagaça tuxumini ösimlik barglariğşng ostki tomoniga va sötalarga yöl-yöl qilib qöyadi. Tuxumdan çiqqan qurtlari uç yoşgaça barg b-n, söng poyaning içiga kirib ovqatlanadi. 2—3 avlod beradi.
Makkajöxori biti (Aphis maridis Fitcn.) — tengqanotlilar turkumiga mansub haşarot. Uz. 1,04—2,18 mm, oç-yaşil, boşi qönğir rangda. Makkajöxorining bargi, poyasi va sötasini sörib zararlaydi, barg va po-yasida mayda qizğiş doğlar hosil böladi. Qattiq zararlangan barglari sar-ğayib quriydi. Mavsumda 10 tagaça avlod beradi. Bahorda va kuzda juda tez rivojlanadi.
Makkajöxori sustkaşi (makkajöxori qora qönğizi) (Pedinus femoralis L.) — qora qönğizlar oilasiga mansub qönğiz. Tanasining uz. 7,5—9,6 mm; rangi qora, qanotlari rivojlanmagan, ust qanotlari esa birlaşib ketgan. Liçinkasi uzun, sariq. Qurğoqçilik yillari ekinlarga katta zarar yetkazadi. Qönğizi va liçinkasi qişlaydi; tuxumini bahorda tuproqning oftob yaxşi tuşadigan yuza (10 sm ça çuqurlikka) qatlamiga qöyadi. Tuxumining rivojlanişi 9—15 kun davom etadi. Liçinkasi qişlab çiqqaç, kelasi yili iyun—iyulda ğumbakka aylanadi. Yoş qönğizlar iyulda ham tuxum qöyadi. Liçinkalari ekilgan uruğlarni yeb va ösimlik ildiz böğzini kemirib zarar keltiradi.
Makkajöxori simqurti (Agritosmeticulosus Cand.) kattikkanotlilar yoki qönğizlar turkumining qirsildoq qönğizlar oilasiga mansub haşarot. Asosan, tanasining uz. 7,5— 9,6 mm. Rangi qora. Qanotlari rivojlanmagan, ustki qanotlari birlaşib ketgan. Liçinkasi simsimon, ingiçka tanali. 2—2,5 mm uzunlikda, sariqyoki qönğir rangli böladi. Liçinkasining rivojlanişi 3—4 yilgaça davom etadi, yetilgan liçinkalari kuzga borib ğumbakka aylanadi, undan çiqqan qönğizlari qişlab qoladi. Kelgusi yilning kuklami yoki yozida qönğizlari tuproq ostidan çiqadi. Urğoçisi tuproqning yuza qavatidagi yorikdarga yoki kesaklar tagiga bittabittadan yoki töp-töp qilib 150 tagaça tuxum qöyadi. Tuxumdan 20—40 kunda sariq boşli oq liçinkalar çiqadi. Liçinka ösgan sari tanasi sarğayadi. Bu haşarot tuprokda unib kelayotgan uruğlarni va ösimlik ildizlarini kemirib zararlaydi.
Kuraş çoralari: qişlovçi zararkunandalar öçoqlarini yöqotişga qaratilgan agrotexnika tadbirlarini ötkaziş; yerni çuqur şudgorlaş, dalani ösimlik qoldiqlari va begona ötlardan toza tutiş; ekişda uruğlikni dorilaş; insektitsidlar purkaş; zararkunandalar yalpi tuxum qöyişi davrida trixofammalardan foydalaniş va b. Sulton Alimuhamedov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАККАЖЎХОРИ ЗАРАРКУНАНДАЛАРИ — маккажўхорини зарарлайдиган ҳашаротлар. 70 га яқин тури бор. Асосийлари: кўсак қурти, карадрина, кузги тунлам, симкурт, леукан тунлами, маккажўхори капалаги, маккажўхори бита, маккажўхори сусткаши ва б.
Леукан тунлами (Leucania vitellina Hb.) — капалаклар туркумининг Leucania авлодига мансуб ҳашарот. Маккажўхорини 7—9 барг чиқарган фазасида барги, гули, рўваклари ва сўтасини зарарлайди. Бу ўсимликка 4 та турдаги Леукан тунламлари зиён етказади.
Капалагининг қаноти ёзилганда 40—44 мм. Олдинги қаноти оч сарғиш, кўндаланг йўлчалари қизғиш рангда. Курти 40—45 мм, окдмтиркизғиш, танасининг устида оқиш ранг узунасига кетган йўлчасида қора нуқталари бор.
Маккажўхори капалаги (Pyrausta nubilalis Hb.) — капалаклар ёки тангачақанотлилар туркумига мансуб ҳашарот. Ҳаммахўр. Зарарланган маккажўхори поялари ва сўталари синиб тушади. Капалагининг қаноти ёзилганда 27—28 мм. Қанотлари сарғишкулранг. Қурти 25 мм гача, оқ ёки қорамтирсарғиш. Танасининг олдинги бўғимларида 4 тадан ва кейинги бўғимларида 2 тадан кора холлари бор. Баҳорда поя ичида ғумбакка айланади ва 10—25 кундан сўнг капалаклари учиб чиқади. Капалаклари кечқурунлари учади. Капалаги 3—8 ҳафтагача ҳаёт кечиради, 250—350 тагача тухумини ўсимлик барглариғшнг остки томонига ва сўталарга йўл-йўл қилиб қўяди. Тухумдан чиққан қуртлари уч ёшгача барг б-н, сўнг поянинг ичига кириб овқатланади. 2—3 авлод беради.
Маккажўхори бити (Aphis maridis Fitcn.) — тенгқанотлилар туркумига мансуб ҳашарот. Уз. 1,04—2,18 мм, оч-яшил, боши қўнғир рангда. Маккажўхорининг барги, пояси ва сўтасини сўриб зарарлайди, барг ва по-ясида майда қизғиш доғлар ҳосил бўлади. Қаттиқ зарарланган барглари сар-ғайиб қурийди. Мавсумда 10 тагача авлод беради. Баҳорда ва кузда жуда тез ривожланади.
Маккажўхори сусткаши (маккажўхори қора қўнғизи) (Pedinus femoralis L.) — қора қўнғизлар оиласига мансуб қўнғиз. Танасининг уз. 7,5—9,6 мм; ранги қора, қанотлари ривожланмаган, уст қанотлари эса бирлашиб кетган. Личинкаси узун, сариқ. Қурғоқчилик йиллари экинларга катта зарар етказади. Қўнғизи ва личинкаси қишлайди; тухумини баҳорда тупроқнинг офтоб яхши тушадиган юза (10 см ча чуқурликка) қатламига қўяди. Тухумининг ривожланиши 9—15 кун давом этади. Личинкаси қишлаб чиққач, келаси йили июнь—июлда ғумбакка айланади. Ёш қўнғизлар июлда ҳам тухум қўяди. Личинкалари экилган уруғларни еб ва ўсимлик илдиз бўғзини кемириб зарар келтиради.
Маккажўхори симқурти (Agritosmeticulosus Cand.) каттикканотлилар ёки қўнғизлар туркумининг қирсилдоқ қўнғизлар оиласига мансуб ҳашарот. Асосан, танасининг уз. 7,5— 9,6 мм. Ранги қора. Қанотлари ривожланмаган, устки қанотлари бирлашиб кетган. Личинкаси симсимон, ингичка танали. 2—2,5 мм узунликда, сариқёки қўнғир рангли бўлади. Личинкасининг ривожланиши 3—4 йилгача давом этади, етилган личинкалари кузга бориб ғумбакка айланади, ундан чиққан қўнғизлари қишлаб қолади. Келгуси йилнинг куклами ёки ёзида қўнғизлари тупроқ остидан чиқади. Урғочиси тупроқнинг юза қаватидаги ёрикдарга ёки кесаклар тагига биттабиттадан ёки тўп-тўп қилиб 150 тагача тухум қўяди. Тухумдан 20—40 кунда сариқ бошли оқ личинкалар чиқади. Личинка ўсган сари танаси сарғаяди. Бу ҳашарот тупрокда униб келаётган уруғларни ва ўсимлик илдизларини кемириб зарарлайди.
Кураш чоралари: қишловчи зараркунандалар ўчоқларини йўқотишга қаратилган агротехника тадбирларини ўтказиш; ерни чуқур шудгорлаш, далани ўсимлик қолдиқлари ва бегона ўтлардан тоза тутиш; экишда уруғликни дорилаш; инсектицидлар пуркаш; зараркунандалар ялпи тухум қўйиши даврида трихофаммалардан фойдаланиш ва б. Султон Алимуҳамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.