Makromolekula

Makromolekula (makro... va molekula) — özaro kovalent boğlar orqali birikkan ön mingdan yuz minggaça atomlardan tuzilgan yirik molekula. M. zanjirida elementar zveno (ma'lum sondagi atomlar guruhi) juda köp marta takrorlanadi, şuning uçun ham uni kup sonli bir xil yoki har xil kiçik molekulalardan (bir neça minggaça) hosil böladigan molekula deb kabul kilsa böladi, polivinil xlorid molekulasi tarkibidagi — CH2—CH— guruhi soni hatto 3000 ga yetişi mumkin. Kimyoviy tarkibi bir xil, ammo mol. m. har xil, yaxlit bölib reaksiyaga kirişadigan M.lar yiğindisidan taşkil topgan moddalarga yuqori molekulali birikmalar (polimerlar) deyiladi; ular tabiiy (polisaxaridlar, polipeptidlar, tabiiy kauçuk) va sintetik (plastmassalar, elastomerlar, kimyoviy tolalar) turlarga bölinadi. Taşqi şaroit özgarganda, polimerlar tarkibidagi molekulyar zanjirlarning öz konfiguratsiyalarini özgartira olişi M.larning asosiy xossalaridan biri hisoblanadi. Şu jihatdan qaraganda barça M.lar çiziqli (uzunçoq) egiluvçan (tabiiy kauçuk, kauçuksimon sintetik moddalar M.lari), çiziqli qattiq (sellyuloza M.lari), spiralsimon (oqsillar, nuklein kislotalar makromolekulalari), tarmoqlangan (polisaxaridlar makromolekulalari), fazoviy (uç ölçamli) turlarga bölinadi. M.ning uz. 4000— 8000 A, köndalang kesimi 3—7,5 A. Karbozanjirli (zanjiri faqat uglerod atomlaridan tuzilgan) va geterozanjirli (zanjirida uglerod atomlaridan taşqari azot, kislorod, oltingugurt atomlari saqlagan) M. böladi. Zanjirning tuzilişi, kattaligi (mol. m.) va zvenolarining joylaniş tartibi, uning xossalariga (egiluvçanligi, boğlarining mustahkamligi, elektr ötkazuvçanligi, kimyoviy reaksiyaga kirişiga) ta'sir körsatadi. M.larning bu xossalaridan ular asosida plastmassa, sintetik kauçuk, sun'iy tola kabi materiallar olişda foydalaniladi.