Maktabgaça yoşdagi bolalar pedagogikasi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 115–116-b. — ziyouz.com
Maktabgaça yoşdagi bolalar pedagogikasi — pedagogikattg maktabgaça yoşdagi bolalarga tarbiya beriş hamda ularning şaxsiyatini şakllantiriş qonuniyatlari, tamoyillari, vositalari, şakl, usul va metodlarini örganuvçi sohasi. M.yo.b.p. bola psixologiyasi, yoş anatomiyasi va fiziologiyasi, tibbiyot, gigiyena, şuningdek, tilşunoslik, nafosat tarbiyasi, axloq fanlari b-n uzviy boğliq. 19-a.ning 2-yarmida umumiy ped. dan ajralib çiqqan. Bu bir tomondan yoş psixologiyasining rivojlanişi va ilmning alohida tarmoği sifatida namoyon bölişi b-n boğliq bölsa, ikkinçi tomondan ayollarning f-ka va z-dlarga jalb etilişi natijasida bolalar muassasalarining vujudga kelişi b-n izoxlanadi. Ingliz utopik sotsialisti R. Ouen birinçi bölib bolalarga ilk yoşdan ijtimoiy tarbiya beriş ğoyasini asoslab berdi va proletar bolalari uçun maktabgaça yoşdagi bolalar muassasasini oçdi. Xuddi şu vaqtdan boşlab M.yo.b.p. fanning maxsus tarmoği sifatida şakllandi va rivojlana boşladi. 20-a. boşlarida erkin tarbiya jarayonida bola şaxsiyatini rivojlantiriş ğoyasi keng tarqaldi.
M.yo.b.p.ning asosiy vazifasi — maktabgaça yoşdagi bolalarni tarbiyalaşning mazmun, şakl va metodlarini işlab çiqişdan iborat. M.yo.b. p.ning metodologik asosini dialektik biliş nazariyasi xamda şaxsning evolyutsion tarzda taraqqiy etiş qonuniyatlari, ÖzRning 1997 y.gi «Ta'lim tögrisida»gi qonuni va «Kadrlar tayyorlaş milliy lasturi», özbek xalqining ma'naviy-axloqiy merosi hamda bola tarbiismga oid tarixiy tajribasi, il-gor mamlakatlardagi pedagogik qaraşlar, ped., psixologiya, falsafa, etika, estetika, tilşunoslik, tibbi-yot, odam fiziologiyasi va gigiyenasi, antropologiya kabi fanlarning ilmiy asoslari, xulosalari xamda qonuniyatlari taşkil qiladi.
M.yo.b.p.dan tadqiqotlar kuzatiş, pedagogik tajriba, suhbat, hujjatlarni örganiş, bolalar faoliyati maxsulini taviil qiliş metodlari orqali amalga oşiriladi. Bu metodlar asosida tadqiqotlar mazkur soxa b-n şuğullanuvçi tadqiqotçi va tarbiyaçilar tomonidan olib boriladi. Har bir kuzatiş jarayoni batafsil yoziladi va ilmiy jihatdan taxlil qilinadi. Pedagogik tajribada birinçi navbatda bola, uning rivojlanişi uçun yaratiladigan pedagogik şart-şaroitlar nazarda tutiladi. Pedagogik tajriba ehtiyotkorlik b-n obyektiv ravişla olib borilganlagina amalga oşiriladigan tadqiqot natijalarining obyektivligini ta'minlaş imkoniyati tuğiladi. Suhbat metodi u yoki bu bolani, yoki bir gurux. bolalarni yaxşiroq örganiş imkonini yaratadi, ta'limtarbiya jarayonida yöl qöyilgan xatolar aniqlanadi. Bolalar b-n suhbat ularning qiziqişlarini, nutqidagi öziga xoslikni, atrof muhit hamda kişilarga munosabatini aniqlaşga yordam beradi. Hujjatlar, ya'ni boğça va aloqida tarbiyaçilarning reja va hisobotlarini urganiş xam nazariy xulosalar çiqariişa muhim axamiyatga ega. Şu b-n birga mazkur hujjatlar maktabgaça ta'lim muassasalaridagi taşkiliy işlar xaqida aniq xulosalar çiqariş imkonini yaratadi. Uşbu xulosalar uz navbatida tarbiya usullarini kaşf etişga yordam beradi. Bolalar faoliyati mahsulini tahlil qiliş metodi M.yo.b.p.ning muhim ta-dqiqot metolilir. Bolalar faoliyati taxlili ularni şakllantirişda juda yamii natijalar beradi.
Özbekistonda M.yo.b.p. masalalari Özbekiston ped. fanlari i.t. instituti, Toşkent ped. unti va b. ilmiy ta-dqiqot muassasalarida işlab çiqiladi. Jumlalan, 1996-2000 y.larda Özbekiston ped. fanlari i.t. instituti tomonidan amalga oşirilgan maktabgaça ta'lim jarayenining mazmunini yangilaşga yönaltirilgan bir kator tadqiqotlar, xususan, «Maktabgaça yoşdagi bolalarning tayyorgarlik darajasiga qöyilgan davlat talablari», «Uçinçi ming yillik bolasi» kabi tayanç das-turlarning yaratilişi diqqatga sazovor.
M.yo.b.p.da amalga oşirilgan tadqiqotlarning eng muhimi sensor tarbiya tizimi nazariy asoslarining yaratilganligidir. Çunki sensor tarbiyaning asosiy maqsadi bolalar faoliyatining har xil turlarini amalga oşiriş jarayonila uning sensor qobiliyatini taraqqiy ettirişdan iborat.
Rohatoy Safarova, Laylo Şermamatova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАКТАБГАЧА ЁШДАГИ БОЛАЛАР ПЕДАГОГИКАСИ — педагогикаттг мактабгача ёшдаги болаларга тарбия бериш ҳамда уларнинг шахсиятини шакллантириш қонуниятлари, тамойиллари, воситалари, шакл, усул ва методларини ўрганувчи соҳаси. М.ё.б.п. бола психологияси, ёш анатомияси ва физиологияси, тиббиёт, гигиена, шунингдек, тилшунослик, нафосат тарбияси, ахлоқ фанлари б-н узвий боғлиқ. 19-а.нинг 2-ярмида умумий пед. дан ажралиб чиққан. Бу бир томондан ёш психологиясининг ривожланиши ва илмнинг алоҳида тармоғи сифатида намоён бўлиши б-н боғлиқ бўлса, иккинчи томондан аёлларнинг ф-ка ва з-дларга жалб этилиши натижасида болалар муассасаларининг вужудга келиши б-н изохланади. Инглиз утопик социалисти Р. Оуэн биринчи бўлиб болаларга илк ёшдан ижтимоий тарбия бериш ғоясини асослаб берди ва пролетар болалари учун мактабгача ёшдаги болалар муассасасини очди. Худди шу вақтдан бошлаб М.ё.б.п. фаннинг махсус тармоғи сифатида шаклланди ва ривожлана бошлади. 20-а. бошларида эркин тарбия жараёнида бола шахсиятини ривожлантириш ғояси кенг тарқалди.
М.ё.б.п.нинг асосий вазифаси — мактабгача ёшдаги болаларни тарбиялашнинг мазмун, шакл ва методларини ишлаб чиқишдан иборат. М.ё.б. п.нинг методологик асосини диалектик билиш назарияси хамда шахснинг эволюцион тарзда тараққий этиш қонуниятлари, ЎзРнинг 1997 й.ги «Таълим тўгрисида»ги қонуни ва «Кадрлар тайёрлаш миллий ластури», ўзбек халқининг маънавий-ахлоқий мероси ҳамда бола тарбиисмга оид тарихий тажрибаси, ил-гор мамлакатлардаги педагогик қарашлар, пед., психология, фалсафа, этика, эстетика, тилшунослик, тибби-ёт, одам физиологияси ва гигиенаси, антропология каби фанларнинг илмий асослари, хулосалари хамда қонуниятлари ташкил қилади.
М.ё.б.п.дан тадқиқотлар кузатиш, педагогик тажриба, суҳбат, ҳужжатларни ўрганиш, болалар фаолияти махсулини таviил қилиш методлари орқали амалга оширилади. Бу методлар асосида тадқиқотлар мазкур соха б-н шуғулланувчи тадқиқотчи ва тарбиячилар томонидан олиб борилади. Ҳар бир кузатиш жараёни батафсил ёзилади ва илмий жиҳатдан тахлил қилинади. Педагогик тажрибада биринчи навбатда бола, унинг ривожланиши учун яратиладиган педагогик шарт-шароитлар назарда тутилади. Педагогик тажриба эҳтиёткорлик б-н объектив равишла олиб борилганлагина амалга ошириладиган тадқиқот натижаларининг объективлигини таъминлаш имконияти туғилади. Суҳбат методи у ёки бу болани, ёки бир гурух. болаларни яхшироқ ўрганиш имконини яратади, таълимтарбия жараёнида йўл қўйилган хатолар аниқланади. Болалар б-н суҳбат уларнинг қизиқишларини, нутқидаги ўзига хосликни, атроф муҳит ҳамда кишиларга муносабатини аниқлашга ёрдам беради. Ҳужжатлар, яъни боғча ва алоқида тарбиячиларнинг режа ва ҳисоботларини урганиш хам назарий хулосалар чиқарииша муҳим ахамиятга эга. Шу б-н бирга мазкур ҳужжатлар мактабгача таълим муассасаларидаги ташкилий ишлар хақида аниқ хулосалар чиқариш имконини яратади. Ушбу хулосалар уз навбатида тарбия усулларини кашф этишга ёрдам беради. Болалар фаолияти маҳсулини таҳлил қилиш методи М.ё.б.п.нинг муҳим та-дқиқот метолилир. Болалар фаолияти тахлили уларни шакллантиришда жуда ямии натижалар беради.
Ўзбекистонда М.ё.б.п. масалалари Ўзбекистон пед. фанлари и.т. институти, Тошкент пед. унти ва б. илмий та-дқиқот муассасаларида ишлаб чиқилади. Жумлалан, 1996-2000 й.ларда Ўзбекистон пед. фанлари и.т. институти томонидан амалга оширилган мактабгача таълим жараенининг мазмунини янгилашга йўналтирилган бир катор тадқиқотлар, хусусан, «Мактабгача ёшдаги болаларнинг тайёргарлик даражасига қўйилган давлат талаблари», «Учинчи минг йиллик боласи» каби таянч дас-турларнинг яратилиши диққатга сазовор.
М.ё.б.п.да амалга оширилган тадқиқотларнинг энг муҳими сенсор тарбия тизими назарий асосларининг яратилганлигидир. Чунки сенсор тарбиянинг асосий мақсади болалар фаолиятининг ҳар хил турларини амалга ошириш жараёнила унинг сенсор қобилиятини тараққий эттиришдан иборат.
Роҳатой Сафарова, Лайло Шермаматова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.