Maktabxona
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 117–119-b. — ziyouz.com
Maktabxona — boşlanğiç ta'lim maktabi. Dastlab 7—8-a.larda arab mamlakatlarida paydo bölgan. 9—10-a. larda aholisi islom diniga e'tiqod qiladigan Yaqin va Örta Şarq mamlakatlari, Örta Osiyo, Volga böyi hamda boşqa joylarga tarqalgan.
Örta Osiyoda barça şahar, qişloq, şuningdek, köçmançi aholi yaşovçi ovullarda mavjud bölgan. Örta Osiyoda öğil va qiz bolalar alohida-alohida M.larda öqitilgan. Öğil bolalar M. lari aksariyati masjidlar, madrasalar, qorixonalar qoşida yoki xususiy maktabdorlar xonadonlarida, qiz bolalar Mlari ökituvçi ayollar uylarida yoki badavlat kişilarning M. yoşidagi qizlari uçun ularning uylarida taşkil etilgan. M.larda öğil bolalarni domla öqitgan. Qizlarni öqitgan ayollar otinoyi yoki otinbibi (Toşkentda), bibixalifa yoki bibiotin (Buxoroda), Eltibibi (Xivada) deb atalgan. Qoraqalpoğiston xududidagi M.larda öğil va qiz bolalar birgalikda bir muallim tomonidan öqitilavergan. M. binosi, odatda, bir xonadan iborat bölib, bolalar böira yoki gilam ustida ötirganlar. Öğil bolalar M.larida masjid qavmi tomonidan taklif etilgan masjid imomi yoki muazzini, yoki madrasani tugatgan ziyoli kişi öqituvçilik qilgan. M.da bolalar öqişyozişga örgatilgan, madrasalarga öqişga kiriş uçun zarur bilimlar berilgan.
M.lar xarajati va domlalarning daromadi vaqf mulkidan tuşgan daromadlar hamda öquvçilarning ota-onalari tomonidan öqiş uçun tölangan mablağlar hisobidan bölgan. Şariatga köra, ilm örganiş uçun murojaat qilgan kişiga rad javobi beriş oğir gunoh hisoblangan, öqişga kelgan har bir bolaning qaysi ijtimoiy toi-fadan bölişi va öqiş uçun qança haq tölaşidan qat'i nazar, öqituvçilar zimmasiga ularni har qanday e'tirozsiz öqitiş vazifasi yuklangan. Yetim-yesirlar bepul öqitilgan. Bolalar öqiş uçun maktabga 5—6, ba'zan 6— 8 yoşdan berilgan hamda öquv kursi 5—8 y. davom etgan. Yoz rylari va ramazon oyida ta'tilga çiqilgan. M.da öqitişning davomiyligi domlaning mahorati, öquvçining zehni hamda oiladagi muhitga boğliq bölgan. Ma-şğulotlar juma va bayram kunlaridan taşqari, har kuni quyoş çiqişidan asr namozigaça davom etgan. Tuşlik uçun tanaffus qilingan. Masjidlar qoşidagi M.larda 10—20 ta, şaharlardagi maktabdor domlalar M.larida 50—60 tagaça öğil bolalar öqitilgan. Qizlar M.larida öquvçilar soni öğil bolalar M.lariga nisbatan çorak va undan ortiqni taşkil etgan.
M.da darslar jadvali, qat'iy das-tur va muayyan öquv kursi bölmagan. Öqitiş sinfdars tizimida olib borilmagan, balki bir domladan saboq oluvçilarning hammasi bir xonada öqigan. Şunga muvofiq, darsxonaning törida Navoiy, Fuzuliy, Bedil, Maşrab, Hofiz Şeroziy, Söfi Olloyor asarlari, «Çor kitob» kabilarni öquvçilar, örtasida Qur'on, «Haftiyak» (forsça — «Qur'oni Karimning yettidan biri»)ni öquvçilar va poygakda «abjadxonlar» (böğinlab öquvçi va «Abjad»ga köra, hisob hamda köpaytirişni örganuvçilar), «taxtaxonlar» (arab alifbosi harflari yozilgan maxsus taxtaça — «lavh»dagi harflarni yodlab örganayotgan öquvçilar) ötirganlar. Bu holat öquvçilarni öqişga yilning aniq belgilangan paytida emas, balki yil davomida qabul qilinaverişiga imkon bergan. M.larda öqiş individual olib borilgan, ya'ni öqituvçi har bir öquvçi b-n alohida-alohida şuğullangan. U bolalarni bittabittadan yoniga çaqirib, avvalgi darsda berilgan vazi-fani söragan, uni özlaştirişiga qarab yangi saboq bergan yoki avvalgi darsni takrorlaşni buyurgan. Öğil bolalar M.larida domlalar darslarni özlaştirmaydigan va M. intizomiga rioya etmaydigan bolalarga nisbatan tan jazosini qöllaş huquqiga ega bölgan.
M.ga öqişga kelgan öquvçiga, avvalo, «Kalimai şahodat» duosi yodlatilgan. Xarflarning nomini ökitişdan harf osti va ustiga qöyiladigan diakritik belgilar — «harakat»lar yordamida böğin tuzişni örgatişga ötilgan. Keyingi öquv bosqiçi «abjadxonlik» deb atalib, bunda öquvçilar böğinlarni qöşişga, «Abjad»ga köra, hisob va köpaytirişga örgatilgan. M.da kitobxonlik «Haftiyak» kitobini özlaştiriş b-n boşlangan. «Haftiyak»dan ke-yin boşqa kitoblarga qöşimça tarzda haftasiga 2—3 marta Qur'onning qolgan qismi öqitilgan. Qur'onning «Allamnaşrax» surasi yodlanişi b-n öquvçi «savodxon» hisoblangan. Savodi çiqqaç, bolalar diakritik belgilarsiz nasta'liq yozuvida fors tilida yozilgan «Çor kitob», Söfi Olloyorning «Sabot ul-ojizin», Farididdin Attorning «Mantiq uttayr», Hofiz Şeroziy, Fuzuliy, Bedil, Navoiy, Maşrab kabi mutafakkirlarning devonlarini öqib saboq olganlar. Öğil bolalar M.laridan farqli ravişda, qizlar M.larida mumtoz şoirlar ijodini örganişga köproq e'tibor qaratilgan. Şuningdek, ularda qizlar tarbiyasining öziga xos jihatlari, çunonçi, uy-rözğor tutiş, pazandalik, pokizalik, şarqona odob-axloq kabilarga örgatuvçi Aliy Nazimoning «Ta'limi banot», Olimat ul-Banotning «Muoşarat odobi», Faxridsin ibn Rizouddinning «Tarbiyali xotun» kabi darsliklari ham öqitilgan.
M.larda bolalar öqişni töliq özlaştirib olgandan keyingina yozişga ötganlar. Ba'zan «Söfi Ollo-yor», «Xöja Hofiz» kitoblarini öqiy oladigan bölgandan keyingina «xatga tuşgan». Yozuvga örgatiş bir neça bosqiçda olib borilgan. Dastlab alo-hida harflar yozilgan (mufradot bosqiçi), keyin harflarni qöşib yozişga (murakkabot bosqiçi), söngra ikki misrali bayt, qit'a, ruboiylarni köçirib yoziş (muqattaot maşqlari) ga ötilgan. Va, nihoyat, duoyi salom hamda iş yuzasidan qoğozlar yozilgan. Domlalar bolalarning yozuvini takomillaştiriş uçun ularga «taxta yoziş», ayrim şoirlarning kitoblaridan parçalar köçirib yoziş maşqlarini ham bajartirganlar. Yozuvga örgatişda öqituvçilar «Badoiul Inşo», «Munşaot», «Dastur ul-quzot», Saidsalohiddinxöja ibn Oloviddinxöjaning «Mufradot», Şermuhammad Avazbek öğli Munisning «Savodi ta'limiy» kabi darslik va köllanmalaridan ham foydalanganlar. M.da imtihonlar bölmagan; M.ni bitirganligi haqida hujjat ham berilmagan. M.lar Toşkent, Samarqand, Buxoro, Qöqon, Xiva, Andijon, Marğilon kabi şaharlarda köp bölgan. 19-a. oxiri —20- a.ning boşlarida ölkada ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning ösişi, savodxonlikka nisbatan talabning ortib borişi natijasida M.lar isloh etilib, yangi usul maktablari paydo böla boşlagan.
Ad.: Abdullayev Y., Eski maktabda xatsavod örgatiş (1867-1917), T., 1961; Rasulov B. M., Özbekistondagi musulmon maktab va madrasalari tarixidan (XIX asr oxiri — XX asrning 20-yillari), Andi-jon, 1996; Solijonova G. F., Turkistonda öqitişma'rifatçilik öçoqlari, ularning ijtimoiy ahamiyati (XIX asr oxiri XX asr boşlari), T., 1997.
Gulnora Solijonova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАКТАБХОНА — бошланғич таълим мактаби. Дастлаб 7—8-а.ларда араб мамлакатларида пайдо бўлган. 9—10-а. ларда аҳолиси ислом динига эътиқод қиладиган Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатлари, Ўрта Осиё, Волга бўйи ҳамда бошқа жойларга тарқалган.
Ўрта Осиёда барча шаҳар, қишлоқ, шунингдек, кўчманчи аҳоли яшовчи овулларда мавжуд бўлган. Ўрта Осиёда ўғил ва қиз болалар алоҳида-алоҳида М.ларда ўқитилган. Ўғил болалар М. лари аксарияти масжидлар, мадрасалар, қорихоналар қошида ёки хусусий мактабдорлар хонадонларида, қиз болалар Млари ўкитувчи аёллар уйларида ёки бадавлат кишиларнинг М. ёшидаги қизлари учун уларнинг уйларида ташкил этилган. М.ларда ўғил болаларни домла ўқитган. Қизларни ўқитган аёллар отинойи ёки отинбиби (Тошкентда), бибихалифа ёки бибиотин (Бухорода), Элтибиби (Хивада) деб аталган. Қорақалпоғистон худудидаги М.ларда ўғил ва қиз болалар биргаликда бир муаллим томонидан ўқитилаверган. М. биноси, одатда, бир хонадан иборат бўлиб, болалар бўира ёки гилам устида ўтирганлар. Ўғил болалар М.ларида масжид қавми томонидан таклиф этилган масжид имоми ёки муаззини, ёки мадрасани тугатган зиёли киши ўқитувчилик қилган. М.да болалар ўқишёзишга ўргатилган, мадрасаларга ўқишга кириш учун зарур билимлар берилган.
М.лар харажати ва домлаларнинг даромади вақф мулкидан тушган даромадлар ҳамда ўқувчиларнинг ота-оналари томонидан ўқиш учун тўланган маблағлар ҳисобидан бўлган. Шариатга кўра, илм ўрганиш учун мурожаат қилган кишига рад жавоби бериш оғир гуноҳ ҳисобланган, ўқишга келган ҳар бир боланинг қайси ижтимоий тои-фадан бўлиши ва ўқиш учун қанча ҳақ тўлашидан қатъи назар, ўқитувчилар зиммасига уларни ҳар қандай эътирозсиз ўқитиш вазифаси юкланган. Етим-есирлар бепул ўқитилган. Болалар ўқиш учун мактабга 5—6, баъзан 6— 8 ёшдан берилган ҳамда ўқув курси 5—8 й. давом этган. Ёз рйлари ва рамазон ойида таътилга чиқилган. М.да ўқитишнинг давомийлиги домланинг маҳорати, ўқувчининг зеҳни ҳамда оиладаги муҳитга боғлиқ бўлган. Ма-шғулотлар жума ва байрам кунларидан ташқари, ҳар куни қуёш чиқишидан аср намозигача давом этган. Тушлик учун танаффус қилинган. Масжидлар қошидаги М.ларда 10—20 та, шаҳарлардаги мактабдор домлалар М.ларида 50—60 тагача ўғил болалар ўқитилган. Қизлар М.ларида ўқувчилар сони ўғил болалар М.ларига нисбатан чорак ва ундан ортиқни ташкил этган.
М.да дарслар жадвали, қатъий дас-тур ва муайян ўқув курси бўлмаган. Ўқитиш синфдарс тизимида олиб борилмаган, балки бир домладан сабоқ олувчиларнинг ҳаммаси бир хонада ўқиган. Шунга мувофиқ, дарсхонанинг тўрида Навоий, Фузулий, Бедил, Машраб, Ҳофиз Шерозий, Сўфи Оллоёр асарлари, «Чор китоб» кабиларни ўқувчилар, ўртасида Қуръон, «Ҳафтияк» (форсча — «Қуръони Каримнинг еттидан бири»)ни ўқувчилар ва пойгакда «абжадхонлар» (бўғинлаб ўқувчи ва «Абжад»га кўра, ҳисоб ҳамда кўпайтиришни ўрганувчилар), «тахтахонлар» (араб алифбоси ҳарфлари ёзилган махсус тахтача — «лавҳ»даги ҳарфларни ёдлаб ўрганаётган ўқувчилар) ўтирганлар. Бу ҳолат ўқувчиларни ўқишга йилнинг аниқ белгиланган пайтида эмас, балки йил давомида қабул қилинаверишига имкон берган. М.ларда ўқиш индивидуал олиб борилган, яъни ўқитувчи ҳар бир ўқувчи б-н алоҳида-алоҳида шуғулланган. У болаларни биттабиттадан ёнига чақириб, аввалги дарсда берилган вази-фани сўраган, уни ўзлаштиришига қараб янги сабоқ берган ёки аввалги дарсни такрорлашни буюрган. Ўғил болалар М.ларида домлалар дарсларни ўзлаштирмайдиган ва М. интизомига риоя этмайдиган болаларга нисбатан тан жазосини қўллаш ҳуқуқига эга бўлган.
М.га ўқишга келган ўқувчига, аввало, «Калимаи шаҳодат» дуоси ёдлатилган. Харфларнинг номини ўкитишдан ҳарф ости ва устига қўйиладиган диакритик белгилар — «ҳаракат»лар ёрдамида бўғин тузишни ўргатишга ўтилган. Кейинги ўқув босқичи «абжадхонлик» деб аталиб, бунда ўқувчилар бўғинларни қўшишга, «Абжад»га кўра, ҳисоб ва кўпайтиришга ўргатилган. М.да китобхонлик «Ҳафтияк» китобини ўзлаштириш б-н бошланган. «Ҳафтияк»дан ке-йин бошқа китобларга қўшимча тарзда ҳафтасига 2—3 марта Қуръоннинг қолган қисми ўқитилган. Қуръоннинг «Алламнашрах» сураси ёдланиши б-н ўқувчи «саводхон» ҳисобланган. Саводи чиққач, болалар диакритик белгиларсиз настаълиқ ёзувида форс тилида ёзилган «Чор китоб», Сўфи Оллоёрнинг «Сабот ул-ожизин», Фаридиддин Атторнинг «Мантиқ уттайр», Ҳофиз Шерозий, Фузулий, Бедил, Навоий, Машраб каби мутафаккирларнинг девонларини ўқиб сабоқ олганлар. Ўғил болалар М.ларидан фарқли равишда, қизлар М.ларида мумтоз шоирлар ижодини ўрганишга кўпроқ эътибор қаратилган. Шунингдек, уларда қизлар тарбиясининг ўзига хос жиҳатлари, чунончи, уй-рўзғор тутиш, пазандалик, покизалик, шарқона одоб-ахлоқ кабиларга ўргатувчи Алий Назимонинг «Таълими банот», Олимат ул-Банотнинг «Муошарат одоби», Фахридцин ибн Ризоуддиннинг «Тарбияли хотун» каби дарсликлари ҳам ўқитилган.
М.ларда болалар ўқишни тўлиқ ўзлаштириб олгандан кейингина ёзишга ўтганлар. Баъзан «Сўфи Олло-ёр», «Хўжа Ҳофиз» китобларини ўқий оладиган бўлгандан кейингина «хатга тушган». Ёзувга ўргатиш бир неча босқичда олиб борилган. Дастлаб ало-ҳида ҳарфлар ёзилган (муфрадот босқичи), кейин ҳарфларни қўшиб ёзишга (мураккабот босқичи), сўнгра икки мисрали байт, қитъа, рубоийларни кўчириб ёзиш (муқаттаот машқлари) га ўтилган. Ва, ниҳоят, дуойи салом ҳамда иш юзасидан қоғозлар ёзилган. Домлалар болаларнинг ёзувини такомиллаштириш учун уларга «тахта ёзиш», айрим шоирларнинг китобларидан парчалар кўчириб ёзиш машқларини ҳам бажартирганлар. Ёзувга ўргатишда ўқитувчилар «Бадоиул Иншо», «Муншаот», «Дастур ул-қузот», Саидсалоҳиддинхўжа ибн Оловиддинхўжанинг «Муфрадот», Шермуҳаммад Авазбек ўғли Муниснинг «Саводи таълимий» каби дарслик ва кўлланмаларидан ҳам фойдаланганлар. М.да имтиҳонлар бўлмаган; М.ни битирганлиги ҳақида ҳужжат ҳам берилмаган. М.лар Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Қўқон, Хива, Андижон, Марғилон каби шаҳарларда кўп бўлган. 19-а. охири —20- а.нинг бошларида ўлкада ижтимоий-иқтисодий тараққиётнинг ўсиши, саводхонликка нисбатан талабнинг ортиб бориши натижасида М.лар ислоҳ этилиб, янги усул мактаблари пайдо бўла бошлаган.
Ад.: Абдуллаев Й., Эски мактабда хатсавод ўргатиш (1867-1917), Т., 1961; Paсулов Б. М., Ўзбекистондаги мусулмон мактаб ва мадрасалари тарихидан (XIX аср охири — XX асрнинг 20-йиллари), Анди-жон, 1996; Солижонова Г. Ф., Туркистонда ўқитишмаърифатчилик ўчоқлари, уларнинг ижтимоий аҳамияти (XIX аср охири XX аср бошлари), Т., 1997.
Гулнора Солижонова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.