Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Malayziya

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 125–129-b. — ziyouz.com

    Malayziya (Persekutuan Tanah Malaysiu) — Jan.-Şarqiy Osiyodagi davlat. X,ududini Jan. Xitoy dengizi ikkiga ajratib turadi; Ğarbiy M. (Malayya) Malakka ya. o.ning jan.da, Şarkiy M. Kalimantal o.ning şim. qismida joylaşgan. Mayd. 332,8 ming km2. Aholisi 22,2 mln. kişi (2001). Poytaxti — Kuala-Lumpur ş. Ma'muriy jihatdan 13 ştat va 2 federal hududga bölinadi.

    Davlat tuzumi. M. — federativ davlat, konstitutsiyali monarxiya. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibida. Amaldagi konstitutsiyasi 1963 y.da kabul kilingan, unga Malayya federatsiyasining 1957 y.gi konstitutsiyasi asos kilib olingan va keyinçalik tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — oliy hukmdor (podşoh, 2001 y. 12 dek. dan Sulton Tuanku Sayd Sirojiddin Sayd Nutra Jamolullayl), u 9 malayya kengaşida yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi organi — 2 palatali parlament. Ijroiya hokimiyatini boş vazir boşçiligidagi vazirlar mahkamasi amalga oşiradi.

    Tabiati. M. ekvator mintaqasida joylaşgan. Malakka ya. o.ning katta qismini tepaliklar, past va örtaça balandlikdagi toğlar (bal. 1000—2000 m; eng baland joyi — Taxan toği, 2190 m) egallagan. Sohil qismlari (eni 90 km gaça) payettekislik. Kalimantan orolining sohillari ham tekislik, örta qismi tepaliklar va 2000—2400 m balandlikdagi toğlardir. M.dagi eng baland joy — Kinabalu toği (4101 m). Iklimi ekvatorga xos, şimolroğida subekvator mussonli iqlim. Örtaça oylik t-ra yil davomida 25°—28°, Yillik yoğin sohillarda 2000—5000 mm. Daryolari (Rajang, Paxang, Baram, Kinabatangan va b.) sersuv. Tuproklari podzollaşgan laterit, payettekisliklarda allyuvial tuproklar. Yer yuzasining 3/4 qismi doim yaşil nam tropik örmon. Palma, bambuk, toğlarida eman, dafna va b. ösadi. Örmon hayvonlari köp. Yirik hayvonlardan fil, ikki şoxli karkidon, himolay ayiği, yölbars, qoplon, yovvoyi buyvollar, şuningdek, maymun, timsoh, böğma ilonlar bor. Tropik örmonlarning ösimlik va hayvonot dunyosi Taman-Negara, Bako milliy boğlarida qöriqlanadi.

    Aholisining 54% malayyalar, 34% xitoylar, 10% hindlar va b, Davlat tili — Malayziya tili, Davlat dini — islom, Şahar aholisi 43%. Yirik şaharlari: Kuala-Lumpur, Jorjtaun, Ipox, Joxor-Baru va b.

    Tarixi. M. hududida odam ilk paleolit davridan yaşaydi. Mil. av. 3—1ming yilliklarda Malakka ya. o.ga Xitoyning jan.-ğarbidan avstronez qabilalar kelib örnaşgan. Mil. 1ming yillik boşlarida Markaziy Sumatradan malayyalarning ajdodlari köçib kelgan.

    Malakka ya. o. aholisining Hindiston b-n savdo va madaniy aloqalari bu yerda ilk davlatlarning yuzaga kelişida katta ahamiyat kasb etgan. Bunday davlatlar Malakka ya. o.ning şi-m.da, daryolarning quyiliş joyidagi şaharlarda vujudga kelgan. Bu şahardavlatlar 3—14-a.larda özidan kuçliroq qöşni davlatlarga tobe bölgan.

    15-a.da va 16-a. boşlarida Malakka ya. o., Riau arxipelagi va Sumatra o.ning şarqiy qismi Malakka sultonligi qöl ostida birlaştirildi. 1511 y. Malakka sultonligini Portugaliya bosib oldi. M. hududining ğarbiy qismi — Malayyada bir neça sultonliklar taşkil topdi, bulardan eng yirigi — Joxor 16— 18-a. larda butun Malayya ni öz hokimiyati ostida birlaştirişga harakat qildi. 1641 y. Malakkani gollandlar bosib oldi. 18-a. oxiridan Malayya davlatiga ingliz mustamlakaçilari ta'sir körsata boşladi. 1786—1888 y.lar davomida inglizlar hoz. M. hududining katta qismini bosib oldi. Mustamlakaçilarga karşi uruş hamda qözğolonlar böldi (1791, 1831-32, 1875-76, 1891-94 va h. k.).

    2-jahon uruşi davrida M.ni yapon armiyasi bosib odni. 1943 y. M.da boskinçilarga qarşi xalq armiyasi tuzildi. 1945 y. 2 sent.da yapon bosqinçilari xalq armiyasi tomonidan tormor etiddi, mamlakatda demokratik hokimiyat organi — xalq qömitalari tuzildi. Köp ötmay ingliz mustamlakaçilari M.ga qaytib, ilgarigi bosqinçilik tartibini örnatişga harakat qildilar. Ayni vaktda mustamlakaçilar milliy ozodlik harakatiga siyosiy nayrang yöli b-n putur yetkazişga intildilar. 1946 va 1948 y.lardagi konstitutsiya islohotiga köra, Singapur Malayyadan ajratildi. Malayya 1946 y.dan Malayya Ittifoqi va 1948 y.dan Malayya Federatsiyasi deb ataddi. 1946 y. Saravak va Sabax Buyuk Britaniya mustamlakasiga aylandi. 1948 y. iyunda ingliz hokimiyati mamlakatdagi milliy ozodlik harakatiga qarşi hujumga ötdi. 1949 y. fev.da malayya xalqining Ozodlik armiyasi tuzildi. 1955 y. Malayya Federatsiyasining qonun çiqaruvçi kengaşiga saylovda Federatsiyaning Britaniya Hamdöstligi doirasida mustaqilligini yoklab çiqqan Uç partiya ittifoqi (1957 y.dan Ittifoq partiyasi) ğalaba qozondi. 1957 y. 31 avg. da Malayya Federatsiyasi mustaqilligi e'lon qilindi. 1963 y. 9 iyunda Londonda Buyuk Britaniya, Malayya Federatsiyasi, Singapur, Sabax va Saravak örtasida M. Federatsiyasi taşkil topganligi töğrisida özaro bitim imzolandi; 1965 y. M. b-n Singapur hukumati örtasida kelişmovçilik bölib, Singapur Federatsiya tarkibidan çiqib ketdi. M. 1963 y.dan BMT a'zosi. 1992 y. 1 yanv. da UzR b-n diplomatiya munosabatlarini örnatgan. M.ning milliy bayrami — 31 avg. — Milliy kun (1957).

    Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Umummalayziya islom partiyasi, 1951 y.da tuzilgan; M. xind kongressi, 1946 y.da asos solingan; M. xitoy uyuşmasi, 1949 y.da taşkil etilgan; Malayya birlaşgan milliy taşkiloti (yangi), 1988 y.da asos solingan; Demokratik harakat partiyasi, 1966 y.da tuzilgan; Milliy front, 1973 y.da 12 partiyaning hukmron koaliiiyasi (ittifoqi) tarzida taşkil etilgan. M. kasaba uyuşmalari kongressi, 1949 y.da tuzilgan.

    Xöjaligi. M. — industrial-agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda i.ç. sanoatining uluşi — 28,7%, konçilik sanoatining uluşi — 9,3%, q. x.ning uluşi — 17,3%. Q. h.ning asosiy ekini — şoli bölsa ham, mamlakat ehtiyojini qondirmaydi. Mamlakat iqtisodiyotining eng muhim tarmoği kauçuk i. ç.dir. Bundan taşkari, kokos palmasi, ananas, kakao, çoy, murç, sabzavot, mevalar yetiştiriladi. Çorvaçilik suyet rivojlangan; koramol, çöçqa boqiladi. Dengiz qirğoği yaqinida va darelarda baliq ovlanadi. Eksport uçun yoğoç tayyorlanadi. I. ç. sanoatining asosiy tarmoqdari: elektrotexnika, neftni qayta işlaş, kimyo, metallurgiya, avtomobil, töqimaçilik, oziq-ovqat sanoati; konçilikning asosiy tarmoqlari: neft, tabiiy gaz, qalay, temir va mis rudalari, boksit qazib çiqariş. M. integral sxema, konditsioner, radio va teleapparaturalar i. ç. böyiça dunyodagi yetakçi mamlakatlardan biri. Yiliga 24,8 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Kauçuk, palma yoği, qalay eksport qilişda dunyoda oldingi örinlardan birida turadi. Hunarmandçilik (gançkorlik, zargarlik, kaştaçilik va b.) rivojlangan.

    Temir yöllari uz. 2,2 ming, avtomobil yöllari uz. 52,5 ming km. Dengiz savdo flotining tonnaji — 2,9 mln. t. dedveyt. D yengiz portlari: Kelang, Jorjtaun, Kuantan, Kuala-Lumpur. Jorjtaun, Kota-Kinabaluda aeroportlar bor.

    M. çetga neft, elektron va elektrotexnika buyumlari, q. x. mahsulotlari, transport vositalari (jumladan, avtomobil), rezina texnika, töqimaçilik mahsulotlari, poyabzal, kiyim-keçak sotadi; çetdan maşina-

    Malayziya bayroği.

    uskuna, sanoat va optika jihozlari, transport vositalari, stanoklar, oziq-ovqat oladi. Savdo-sotikdagi asosiy mijozlari: Yaponiya, Singapur, AKŞ, Yevropa Hamjamiyati mamlakatlari, Jan. Koreya, Xitoy, Tayvan. Pul birligi — ringgit (Malayziya dollari).

    Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Xalq maorifi tizimi 6 y.lik boşlanğiç maktab (6 yoşdan 12 yoşgaça bulgan bolalar uçun), 3 y.lik kiçik örta maktab va 2 y.lik katta örta maktab (katta örta maktab huzurida ijtimoiy, tabiiy-ilmiy va texnika hamda kasb-hunar ta'limi bölimlari bor) dan iborat. Hunarmandçilik maktablari, örta texnika kollejlari va oşirilgan toifadagi texnika kollejlarida ham turli kas-blar örgatiladi. Kuala-Lumpur unti (1962), Milliy un-t (1970), Texnologiya unti (1972), q.x. unti (1973), Jorjtaundagi un-t oliy ta'lim beradi. Kuala-Lumpurda Milliy kutubxona (1971), Milliy muzey (1963, arxeologiya, etn., zool. majmuasi b-n) bor. Tabiiy kauçukni tadqiq qiliş in-ti, Q. x. ilmiy tadqiqot in-ti, örmonçilik va tropik baliqçilik tadqiqot markazlari, tibbiyot i.t. instituti, Ijtimoiy fanlar tarixi jamiyati, Malayya tili va adabiyoti agentligi, Tamil tili jamiyati mavjud.

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Mamlakatda naşr etiladigan yirik gaz.lar: «Berita xarian» («Kun yangiliklari», Malayziya tilida çiqadigan kundalik gaz., 1957 y.dan), «Biznes tayms» («Biznes vaqti», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1976 y.dan), «Malay meyl» («Malayya poçtasi», ingliz tilida çiqadigan keçki gaz., 1896 y.dan), «Mingguan Malayziya» («Malayziya hafta içida», Malayziya tilida çiqadigan yakşanbalik gaz., 1964 y.dan), «Nanyan şanbao» («Janubiy dengizlar savdo gazetasi», xitoy tilida çiqadigan kundalik gaz., 1923 y.dan), «Star» («Yulduz», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1971 y.dan), «Tamil nesan» («Tamillar posboni», ta'mil tilida çiqadigan kundalik gaz., 1924 y.dan) va b. Bernama axborot agentligi, 1967 y.da ta'sis etilgan. M. radiosi 1946 y. dan, M. televideniyesi 1963 y.dan işlaydi.

    Adabiyoti malayya, xitoy, tamil va ingliz tillarida. Malayya tilida yaratilgan adabiyo't asosiy örinni egallaydi. 7-a.da tarixiy, huquqiy, diniy mavzulardagi asarlar, avliyo-anbiyolarning qissalari, nasihatgöylik adabiyoti yaratila boşladi. Malayya adabi-yotining yangi davrini boşlab bergan adib Abdullo ibn Abdulqodir Munşiydir. U özining «Abdullo haqida qissa» (1849) asarida ijtimoiy tengsizlik, johilliklarni tanqid qiladi. 1925—26 y.larda Sayd Şayx ibn Axmad al-hodining zamonaviy Misr hayotidan olib yozgan «Farida Xonim» romani maydonga keldi. Keyinçalik Ahmad Navobi bin Muhammad Ali, Ahmad ibn Ismoil va b. ham köplab asarlar yarata boşladilar. Ahmad bin Hoji Muhammad Raşid Tol ilk bor malayya qahramonlari iştirokidagi «Haqiqiy döst» (1927), «Bu Salmami?» (1928) va b. romanlar yaratdi.

    30-y,larda yaigi indonez adabiyotining ta'siri kuçaydi; A. Samad bin Ahmad, A. Baxtiyor, R. Mansur va b.ning milliy ruhdagi romanlari paydo böldi. Xususan, milliy harakat arbobi Abdulloh Siddiqning «Birga kuraşaylik» (1941) romanida vatanpar-varlik va mustamlakaçilarga qarşi kuraş mavzulari keng yangradi.

    50-y.larda adabiyotda asosiy örinni xalq hayotiga bağişlangan şe'r va hikoyalar egalladi. 1950 y. bir guruh qalamkaşlar — K. Mas, U. Avang, M. Asraf, A. Samad Ismoil va b. «50-yillar avlodi» adabiyot birlaşmasini taşkil etdilar va «San'at jamiyat uçun» degan şiorni olğa surdilar. Milliy ozodlik harakati adabiyotning asosiy mavzui bölib qoldi.

    Keyingi yillarda A. Samad Sayd («Salina»), A. Vati («Aylana»), A. Ali («Inqiroz»), A. Samad Ismoil («Vazir»), Ibrohim Umar («Çapdagi qadam»), S. Usmon Kelantan («Şimoli-şarqdagi şabada») va b.ning asarlarida muxim ijtimoiy muammolar kötarilgan.

    M.da tamil (S. Vadivel, J. Perumal, G. S. Şanmugam), xitoy (Sun Ya, Szyan Jen) va ingliz (Li Kok-Yang, Uy Bun-Seng) tillarida ham adabiyot rivojlanayotir.

    Me'morligi va tasviriy san'ati. M. hududida mil. av. 1ming yillikning 2-yarmiga oid guldor sopol idiş va haykallar (Alor-Gajax va Berxallimadagi toş yodgorliklar), Klangda va Tembeling daryosi böyida xarsang terrasalar, sağanalar, jez buyumlar topilgan. 7—8-a.largaça hind namunalariga taqlid qilingan: Budda ibodatxonalari va haykallari tiklangan. Bezak san'atida oltin va kumuşdan, şoyi, sopoldan foydalanilgan, kaştaçilik rivojlangan. 14-a.dan islom dini kirib kelişi munosabati b-n musulmon inşootlari quriş urf böldi (Perax, Kedax va Joxorda 17— 18-a.larda mayejid va maqbaralar qurilgan). 15—19-a. larda, ayniqsa, kulolçilikda xitoylarning ta'siri kuçaydi. 16-a.da mustamlakaçilar bostirib kelgaç, qad. madaniyat tanazzulga uçrab, yevropaça me'morlik va san'at şakllari joriy etila boşladi. 19-a. 2-yarmida şaharlar (Pinang, Kuala-Lumpur) rivojlandi. Yevropa, Xitoy, Hindiston, musulmon uslublari krrişmasidan iborat imoratlar qurildi. Turar joylar qoziq va toşlar ustiga, yerga yoğoç hamda bambuk sinçlardan bar-po etildi.

    20-a.dan katta şaharlar yonida Tesak, Joxor-Baru, Batter-ert kabi yöldoş şaharçalar barpo etila boşladi. Malayyaning «kampong» deb ataluvçi qişloklari ziç tarzda yoki yöllar, daryolar, toğ vodiylari böylab joylaştiriladi. M. daryolarida bambuk kulbali sollarni, uyqayiklarni uçratiş mumkin. Mamlakatning qad. aholisi bölmiş çangalzor kişilari bambuk va palma yaprokdaridan yasalgan çaylalarda yaşaydi. Yangi qişloqlarda ğişt, temir-beton va yoğoçdan uylar qurilayotir.

    20-a. boşlaridan çinni i.ç. yölga qöyildi. Xonadonlarda töqilgan gazmoldan sarongi deb ataluvçi milliy kiyim va römollar zardözlik usulida tayyorlanadi. Perakda kaştaçilik rivojlangan. Kelantan zargarlari zebziynat buyumlari, öyma naqşli idişlar, qumğonlar, qutiçalar yasaydilar.

    M.ning zamonaviy tasviriy san'atida rassomlik, haykaltaroşlik rivojlangan. Hunarmandçilikning kulolçilik, töquvçilik, savat töqiş kabi turlari saqlangan.

    Kinosi. Xar yili mamlakatga 1000 tagaça xorijiy film keltiriladi. Bunday şaroitda milliy kinematografiyaning rivojlanişi juda qiyin. M.da dastlabki çinakam milliy kinofilmlar 50-y.larning oxirlarida yaratidsi. Ularning aksariyati an'anaviy musiqiy dramalardan iborat. Rej., ssenariyçi, kompozitor, aktyor va xonanda P. Remli şunday dramalarni saxnalaştirişga ixtisoslaşgan. Keyingi yillardagi ançagina kinokartinalar Tailand, Singapur, Filippin, Indoneziya kabi mamlakatlar b-n birgalikda yaratildi. 1981 y.da kinoni rivojlantiriş taşkiloti tuzilgan. Badiiy filmlar orasida quyidagilar bor: «Xang Tuan» (rej. F. Mejundar), «Se-merax Padi» (rej. P. Remli), «Yiğlama» (rej. R. Timoer), «Muhabbat va qöşiq» (rej. D. Sulong), «Ertangi kun umidida» (rej. D. Şamsuddin), «Ona, onajon» (rej. A. Mahmud).

    Özbekiston — M. munosabatlari. Iqtisodiy munosabatlarni rivojlantiriş uçun avvalo huquqiy negiz yaratildi. 1992 y. iyunida ÖzR Prezidenti I. A. Karimovning M.ga taşrifi vaqtida «Madaniy va ilmiy hamkorlik», «Iktisodiy va texnikaviy hamkorlik» töğrisida bitimlar imzolandi. 1993 y. mart—apr. oylarida M. boş vazirining Özbekistonga taşrifi yakunida ham bir qança hujjatlar qabul etildi. Natijada ikkala mamlakat örtasida tovar ayirboşlaşga kirişildi. 1999 y.da tovar aylanmasi 4,9 mln. AKŞ dollarini taşkil etdi.

    ÖzR da malayziyalik sarmoyadorlar iştirokida tuzilgan 10 ta qöşma korxona mavjud. «Otel Özbekiston», «ÖzMalOyl» (neft konlarini işlatiş), «ÖzMakom» (telefon xizmati), «Özbeklizing Interneyşnl» (kiçik va örta biznesni moliyaviy qöllab-quvvatlaş) ularning eng yiriklaridir.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    МАЛАЙЗИЯ (Persekutuan Tanah Malaysiu) — Жан.-Шарқий Осиёдаги давлат. Х,удудини Жан. Хитой денгизи иккига ажратиб туради; Ғарбий М. (Малайя) Малакка я. о.нинг жан.да, Шаркий М. Калимантал о.нинг шим. қисмида жойлашган. Майд. 332,8 минг км2. Аҳолиси 22,2 млн. киши (2001). Пойтахти — Куала-Лумпур ш. Маъмурий жиҳатдан 13 штат ва 2 федерал ҳудудга бўлинади.

    Давлат тузуми. М. — федератив давлат, конституцияли монархия. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибида. Амалдаги конституцияси 1963 й.да кабул килинган, унга Малайя федерациясининг 1957 й.ги конституцияси асос килиб олинган ва кейинчалик тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — олий ҳукмдор (подшоҳ, 2001 й. 12 дек. дан Султон Туанку Сайд Сирожиддин Сайд Нутра Жамолуллайл), у 9 малайя кенгашида яширин овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи органи — 2 палатали парламент. Ижроия ҳокимиятини бош вазир бошчилигидаги вазирлар маҳкамаси амалга оширади.

    Табиати. М. экватор минтақасида жойлашган. Малакка я. о.нинг катта қисмини тепаликлар, паст ва ўртача баландликдаги тоғлар (бал. 1000—2000 м; энг баланд жойи — Тахан тоғи, 2190 м) эгаллаган. Соҳил қисмлари (эни 90 км гача) паеттекислик. Калимантан оролининг соҳиллари ҳам текислик, ўрта қисми тепаликлар ва 2000—2400 м баландликдаги тоғлардир. М.даги энг баланд жой — Кинабалу тоғи (4101 м). Иклими экваторга хос, шимолроғида субэкватор муссонли иқлим. Ўртача ойлик т-ра йил давомида 25°—28°, Йиллик ёғин соҳилларда 2000—5000 мм. Дарёлари (Ражанг, Паханг, Барам, Кинабатанган ва б.) серсув. Тупроклари подзоллашган латерит, паеттекисликларда аллювиал тупроклар. Ер юзасининг 3/4 қисми доим яшил нам тропик ўрмон. Пальма, бамбук, тоғларида эман, дафна ва б. ўсади. Ўрмон ҳайвонлари кўп. Йирик ҳайвонлардан фил, икки шохли каркидон, ҳимолай айиғи, йўлбарс, қоплон, ёввойи буйволлар, шунингдек, маймун, тимсоҳ, бўғма илонлар бор. Тропик ўрмонларнинг ўсимлик ва ҳайвонот дунёси Таман-Негара, Бако миллий боғларида қўриқланади.

    Аҳолисининг 54% малайялар, 34% хитойлар, 10% ҳиндлар ва б, Давлат тили — Малайзия тили, Давлат дини — ислом, Шаҳар аҳолиси 43%. Йирик шаҳарлари: Куала-Лумпур, Жоржтаун, Ипох, Жохор-Бару ва б.

    Тарихи. М. ҳудудида одам илк палеолит давридан яшайди. Мил. ав. 3—1минг йилликларда Малакка я. о.га Хитойнинг жан.-ғарбидан австронез қабилалар келиб ўрнашган. Мил. 1минг йиллик бошларида Марказий Суматрадан малайяларнинг аждодлари кўчиб келган.

    Малакка я. о. аҳолисининг Ҳиндистон б-н савдо ва маданий алоқалари бу ерда илк давлатларнинг юзага келишида катта аҳамият касб этган. Бундай давлатлар Малакка я. о.нинг ши-м.да, дарёларнинг қуйилиш жойидаги шаҳарларда вужудга келган. Бу шаҳардавлатлар 3—14-а.ларда ўзидан кучлироқ қўшни давлатларга тобе бўлган.

    15-а.да ва 16-а. бошларида Малакка я. о., Риау архипелаги ва Суматра о.нинг шарқий қисми Малакка султонлиги қўл остида бирлаштирилди. 1511 й. Малакка султонлигини Португалия босиб олди. М. ҳудудининг ғарбий қисми — Малайяда бир неча султонликлар ташкил топди, булардан энг йириги — Жохор 16— 18-а. ларда бутун Малайя ни ўз ҳокимияти остида бирлаштиришга ҳаракат қилди. 1641 й. Малаккани голландлар босиб олди. 18-а. охиридан Малайя давлатига инглиз мустамлакачилари таъсир кўрсата бошлади. 1786—1888 й.лар давомида инглизлар ҳоз. М. ҳудудининг катта қисмини босиб олди. Мустамлакачиларга карши уруш ҳамда қўзғолонлар бўлди (1791, 1831-32, 1875-76, 1891-94 ва ҳ. к.).

    2-жаҳон уруши даврида М.ни япон армияси босиб одни. 1943 й. М.да боскинчиларга қарши халқ армияси тузилди. 1945 й. 2 сент.да япон босқинчилари халқ армияси томонидан тормор этидди, мамлакатда демократик ҳокимият органи — халқ қўмиталари тузилди. Кўп ўтмай инглиз мустамлакачилари М.га қайтиб, илгариги босқинчилик тартибини ўрнатишга ҳаракат қилдилар. Айни вактда мустамлакачилар миллий озодлик ҳаракатига сиёсий найранг йўли б-н путур етказишга интилдилар. 1946 ва 1948 й.лардаги конституция ислоҳотига кўра, Сингапур Малайядан ажратилди. Малайя 1946 й.дан Малайя Иттифоқи ва 1948 й.дан Малайя Федерацияси деб атадди. 1946 й. Саравак ва Сабах Буюк Британия мустамлакасига айланди. 1948 й. июнда инглиз ҳокимияти мамлакатдаги миллий озодлик ҳаракатига қарши ҳужумга ўтди. 1949 й. фев.да малайя халқининг Озодлик армияси тузилди. 1955 й. Малайя Федерациясининг қонун чиқарувчи кенгашига сайловда Федерациянинг Британия Ҳамдўстлиги доирасида мустақиллигини ёклаб чиққан Уч партия иттифоқи (1957 й.дан Иттифоқ партияси) ғалаба қозонди. 1957 й. 31 авг. да Малайя Федерацияси мустақиллиги эълон қилинди. 1963 й. 9 июнда Лондонда Буюк Британия, Малайя Федерацияси, Сингапур, Сабах ва Саравак ўртасида М. Федерацияси ташкил топганлиги тўғрисида ўзаро битим имзоланди; 1965 й. М. б-н Сингапур ҳукумати ўртасида келишмовчилик бўлиб, Сингапур Федерация таркибидан чиқиб кетди. М. 1963 й.дан БМТ аъзоси. 1992 й. 1 янв. да УзР б-н дипломатия муносабатларини ўрнатган. М.нинг миллий байрами — 31 авг. — Миллий кун (1957).

    Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Умуммалайзия ислом партияси, 1951 й.да тузилган; М. хинд конгресси, 1946 й.да асос солинган; М. хитой уюшмаси, 1949 й.да ташкил этилган; Малайя бирлашган миллий ташкилоти (янги), 1988 й.да асос солинган; Демократик ҳаракат партияси, 1966 й.да тузилган; Миллий фронт, 1973 й.да 12 партиянинг ҳукмрон коалииияси (иттифоқи) тарзида ташкил этилган. М. касаба уюшмалари конгресси, 1949 й.да тузилган.

    Хўжалиги. М. — индустриал-аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда и.ч. саноатининг улуши — 28,7%, кончилик саноатининг улуши — 9,3%, қ. х.нинг улуши — 17,3%. Қ. ҳ.нинг асосий экини — шоли бўлса ҳам, мамлакат эҳтиёжини қондирмайди. Мамлакат иқтисодиётининг энг муҳим тармоғи каучук и. ч.дир. Бундан ташкари, кокос пальмаси, ананас, какао, чой, мурч, сабзавот, мевалар етиштирилади. Чорвачилик сует ривожланган; корамол, чўчқа боқилади. Денгиз қирғоғи яқинида ва дареларда балиқ овланади. Экспорт учун ёғоч тайёрланади. И. ч. саноатининг асосий тармоқдари: электротехника, нефтни қайта ишлаш, кимё, металлургия, автомобиль, тўқимачилик, озиқ-овқат саноати; кончиликнинг асосий тармоқлари: нефть, табиий газ, қалай, темир ва мис рудалари, боксит қазиб чиқариш. М. интеграл схема, кондиционер, радио ва телеаппаратуралар и. ч. бўйича дунёдаги етакчи мамлакатлардан бири. Йилига 24,8 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Каучук, пальма ёғи, қалай экспорт қилишда дунёда олдинги ўринлардан бирида туради. Ҳунармандчилик (ганчкорлик, заргарлик, каштачилик ва б.) ривожланган.

    Темир йўллари уз. 2,2 минг, автомобиль йўллари уз. 52,5 минг км. Денгиз савдо флотининг тоннажи — 2,9 млн. т. дедвейт. Д енгиз портлари: Келанг, Жоржтаун, Куантан, Куала-Лумпур. Жоржтаун, Кота-Кинабалуда аэропортлар бор.

    М. четга нефть, электрон ва электротехника буюмлари, қ. х. маҳсулотлари, транспорт воситалари (жумладан, автомобиль), резина техника, тўқимачилик маҳсулотлари, пойабзал, кийим-кечак сотади; четдан машина-

    Малайзия байроғи.

    ускуна, саноат ва оптика жиҳозлари, транспорт воситалари, станоклар, озиқ-овқат олади. Савдо-сотикдаги асосий мижозлари: Япония, Сингапур, АКШ, Европа Ҳамжамияти мамлакатлари, Жан. Корея, Хитой, Тайвань. Пул бирлиги — ринггит (Малайзия доллари).

    Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Халқ маорифи тизими 6 й.лик бошланғич мактаб (6 ёшдан 12 ёшгача булган болалар учун), 3 й.лик кичик ўрта мактаб ва 2 й.лик катта ўрта мактаб (катта ўрта мактаб ҳузурида ижтимоий, табиий-илмий ва техника ҳамда касб-ҳунар таълими бўлимлари бор) дан иборат. Ҳунармандчилик мактаблари, ўрта техника коллежлари ва оширилган тоифадаги техника коллежларида ҳам турли кас-блар ўргатилади. Куала-Лумпур унти (1962), Миллий ун-т (1970), Технология унти (1972), қ.х. унти (1973), Жоржтаундаги ун-т олий таълим беради. Куала-Лумпурда Миллий кутубхона (1971), Миллий музей (1963, археология, этн., зоол. мажмуаси б-н) бор. Табиий каучукни тадқиқ қилиш ин-ти, Қ. х. илмий тадқиқот ин-ти, ўрмончилик ва тропик балиқчилик тадқиқот марказлари, тиббиёт и.т. институти, Ижтимоий фанлар тарихи жамияти, Малайя тили ва адабиёти агентлиги, Тамил тили жамияти мавжуд.

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Мамлакатда нашр этиладиган йирик газ.лар: «Берита хариан» («Кун янгиликлари», Малайзия тилида чиқадиган кундалик газ., 1957 й.дан), «Бизнес таймс» («Бизнес вақти», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1976 й.дан), «Малай мейл» («Малайя почтаси», инглиз тилида чиқадиган кечки газ., 1896 й.дан), «Минггуан Малайзия» («Малайзия ҳафта ичида», Малайзия тилида чиқадиган якшанбалик газ., 1964 й.дан), «Наньян шанбао» («Жанубий денгизлар савдо газетаси», хитой тилида чиқадиган кундалик газ., 1923 й.дан), «Стар» («Юлдуз», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1971 й.дан), «Тамил несан» («Тамиллар посбони», таъмил тилида чиқадиган кундалик газ., 1924 й.дан) ва б. Бернама ахборот агентлиги, 1967 й.да таъсис этилган. М. радиоси 1946 й. дан, М. телевидениеси 1963 й.дан ишлайди.

    Адабиёти малайя, хитой, тамил ва инглиз тилларида. Малайя тилида яратилган адабиё’т асосий ўринни эгаллайди. 7-а.да тарихий, ҳуқуқий, диний мавзулардаги асарлар, авлиё-анбиёларнинг қиссалари, насиҳатгўйлик адабиёти яратила бошлади. Малайя адаби-ётининг янги даврини бошлаб берган адиб Абдулло ибн Абдулқодир Муншийдир. У ўзининг «Абдулло ҳақида қисса» (1849) асарида ижтимоий тенгсизлик, жоҳилликларни танқид қилади. 1925—26 й.ларда Сайд Шайх ибн Ахмад ал-ҳодининг замонавий Миср ҳаётидан олиб ёзган «Фарида Хоним» романи майдонга келди. Кейинчалик Аҳмад Навоби бин Муҳаммад Али, Аҳмад ибн Исмоил ва б. ҳам кўплаб асарлар ярата бошладилар. Аҳмад бин Ҳожи Муҳаммад Рашид Тол илк бор малайя қаҳрамонлари иштирокидаги «Ҳақиқий дўст» (1927), «Бу Салмами?» (1928) ва б. романлар яратди.

    30-й,ларда яиги индонез адабиётининг таъсири кучайди; А. Самад бин Аҳмад, А. Бахтиёр, Р. Мансур ва б.нинг миллий руҳдаги романлари пайдо бўлди. Хусусан, миллий ҳаракат арбоби Абдуллоҳ Сиддиқнинг «Бирга курашайлик» (1941) романида ватанпар-варлик ва мустамлакачиларга қарши кураш мавзулари кенг янгради.

    50-й.ларда адабиётда асосий ўринни халқ ҳаётига бағишланган шеър ва ҳикоялар эгаллади. 1950 й. бир гуруҳ қаламкашлар — К. Мас, У. Аванг, М. Асраф, А. Самад Исмоил ва б. «50-йиллар авлоди» адабиёт бирлашмасини ташкил этдилар ва «Санъат жамият учун» деган шиорни олға сурдилар. Миллий озодлик ҳаракати адабиётнинг асосий мавзуи бўлиб қолди.

    Кейинги йилларда А. Самад Сайд («Салина»), А. Вати («Айлана»), А. Али («Инқироз»), А. Самад Исмоил («Вазир»), Иброҳим Умар («Чапдаги қадам»), С. Усмон Келантан («Шимоли-шарқдаги шабада») ва б.нинг асарларида мухим ижтимоий муаммолар кўтарилган.

    М.да тамил (С. Вадивель, Ж. Перумал, Г. С. Шанмугам), хитой (Сун Я, Цзян Жэнь) ва инглиз (Ли Кок-Янг, Уй Бун-Сенг) тилларида ҳам адабиёт ривожланаётир.

    Меъморлиги ва тасвирий санъати. М. ҳудудида мил. ав. 1минг йилликнинг 2-ярмига оид гулдор сопол идиш ва ҳайкаллар (Алор-Гажах ва Берхаллимадаги тош ёдгорликлар), Клангда ва Тембелинг дарёси бўйида харсанг террасалар, сағаналар, жез буюмлар топилган. 7—8-а.ларгача ҳинд намуналарига тақлид қилинган: Будда ибодатхоналари ва ҳайкаллари тикланган. Безак санъатида олтин ва кумушдан, шойи, сополдан фойдаланилган, каштачилик ривожланган. 14-а.дан ислом дини кириб келиши муносабати б-н мусулмон иншоотлари қуриш урф бўлди (Перах, Кедах ва Жохорда 17— 18-а.ларда маежид ва мақбаралар қурилган). 15—19-а. ларда, айниқса, кулолчиликда хитойларнинг таъсири кучайди. 16-а.да мустамлакачилар бостириб келгач, қад. маданият таназзулга учраб, европача меъморлик ва санъат шакллари жорий этила бошлади. 19-а. 2-ярмида шаҳарлар (Пинанг, Куала-Лумпур) ривожланди. Европа, Хитой, Ҳиндистон, мусулмон услублари крришмасидан иборат иморатлар қурилди. Турар жойлар қозиқ ва тошлар устига, ерга ёғоч ҳамда бамбук синчлардан бар-по этилди.

    20-а.дан катта шаҳарлар ёнида Тесак, Жохор-Бару, Баттер-эрт каби йўлдош шаҳарчалар барпо этила бошлади. Малайянинг «кампонг» деб аталувчи қишлоклари зич тарзда ёки йўллар, дарёлар, тоғ водийлари бўйлаб жойлаштирилади. М. дарёларида бамбук кулбали солларни, уйқайикларни учратиш мумкин. Мамлакатнинг қад. аҳолиси бўлмиш чангалзор кишилари бамбук ва пальма япрокдаридан ясалган чайлаларда яшайди. Янги қишлоқларда ғишт, темир-бетон ва ёғочдан уйлар қурилаётир.

    20-а. бошларидан чинни и.ч. йўлга қўйилди. Хонадонларда тўқилган газмолдан саронги деб аталувчи миллий кийим ва рўмоллар зардўзлик усулида тайёрланади. Перакда каштачилик ривожланган. Келантан заргарлари зебзийнат буюмлари, ўйма нақшли идишлар, қумғонлар, қутичалар ясайдилар.

    М.нинг замонавий тасвирий санъатида рассомлик, ҳайкалтарошлик ривожланган. Ҳунармандчиликнинг кулолчилик, тўқувчилик, сават тўқиш каби турлари сақланган.

    Киноси. Хар йили мамлакатга 1000 тагача хорижий фильм келтирилади. Бундай шароитда миллий кинематографиянинг ривожланиши жуда қийин. М.да дастлабки чинакам миллий кинофильмлар 50-й.ларнинг охирларида яратидци. Уларнинг аксарияти анъанавий мусиқий драмалардан иборат. Реж., сценарийчи, композитор, актёр ва хонанда П. Ремли шундай драмаларни сахналаштиришга ихтисослашган. Кейинги йиллардаги анчагина кинокартиналар Таиланд, Сингапур, Филиппин, Индонезия каби мамлакатлар б-н биргаликда яратилди. 1981 й.да кинони ривожлантириш ташкилоти тузилган. Бадиий фильмлар орасида қуйидагилар бор: «Ханг Туан» (реж. Ф. Межундар), «Се-мерах Пади» (реж. П. Ремли), «Йиғлама» (реж. Р. Тимоэр), «Муҳаббат ва қўшиқ» (реж. Д. Сулонг), «Эртанги кун умидида» (реж. Д. Шамсуддин), «Она, онажон» (реж. А. Маҳмуд).

    Ўзбекистон — М. муносабатлари. Иқтисодий муносабатларни ривожлантириш учун аввало ҳуқуқий негиз яратилди. 1992 й. июнида ЎзР Президенти И. А. Каримовнинг М.га ташрифи вақтида «Маданий ва илмий ҳамкорлик», «Иктисодий ва техникавий ҳамкорлик» тўғрисида битимлар имзоланди. 1993 й. март—апр. ойларида М. бош вазирининг Ўзбекистонга ташрифи якунида ҳам бир қанча ҳужжатлар қабул этилди. Натижада иккала мамлакат ўртасида товар айирбошлашга киришилди. 1999 й.да товар айланмаси 4,9 млн. АКЩ долларини ташкил этди.

    ЎзР да малайзиялик сармоядорлар иштирокида тузилган 10 та қўшма корхона мавжуд. «Отель Ўзбекистон», «ЎзМалОйл» (нефть конларини ишлатиш), «ЎзМаком» (телефон хизмати), «Ўзбеклизинг Интернейшнл» (кичик ва ўрта бизнесни молиявий қўллаб-қувватлаш) уларнинг энг йирикларидир.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.