Maldiv
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 145–146-b. — ziyouz.com
Maldiv (Dhivehi Rajjge), Maldiv Respublikasi (Dhivehi Rajjeyge Jumhooriyya) — Jan. Osiyoda, Hind oke-anining şim.-ğarbiy qismidagi Maldiv o.larida joylaşgan davlat. Şri Lanka o.ningjan.garbida. Mayd. 298 km2. Aholisi 310,7 ming kişi (2001). Poytaxti — Male ş. Ma'muriy jihatdan 20 orollar guruhiga bölinadi.
Davlat tuzumi. M. — respublika. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibida. Amaldagi konstitutsiyasi 1968 y. 11 noyab.da kuçga kirgan, unga 1972 va 1997 y.larda tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident, aholi tomonidan 5 y. muddatga saylanadi (1978 y.dan Mömin Abdul Qay-yum). Qonun çiqaruvçi hokimiyat — bir palatali parlament (majlis). Ijroiya hokimiyatni prezident va u tayinlaydigan vazirlar mahkamasi amalga oşiradi.
Tabiati. Maldiv arxipelagi 2 mingdan ortiq kiçik orol (atoll)dan iborat, şundan 200 tasida odam yaşaydi. Orollarning aksariyati marjon qoyalar b-n öralgan. Iqlimi ekvatorga xos, mussonli. Havo t-rasi 24—30°. Yomğir köp yoğişiga qaramay (yiliga 2500 mm gaça) çuçuk suv yetişmaydi. Kokos palmasi, banan, sitruszorlar bor. Non daraxti ösadi.
Aholisining 99% maldiv (divexi) lar, şuningdek, arablar va malayyalar ham yaşaydi. Asosiy dini — islom. Rasmiy tili — maldiv (divexi) tili. Şahar aholisi 30%, birdanbir şahar — Maleda istiqomat qiladi.
Tarixi. Mil.av. 3—1-a.larda Seylon va Hindistondan singallar, hindlar kelib örnaşgan. Ular budda diniga e'tiqod qilgan. 5—12-a.larda arablar va forslar kelgaç, islom dini Tarkalgan, 1153 y.da islom sultonligi vujudga kelib, Didi sulolasi 1968 y.gaça hukmronlik qildi. Sultonlik 1558 y.dan portugallarga, 17-a.ning 2-yarmidan gollandlarga qaram böldi. 1796 y. dan Buyuk Britaniya hukmronligi örnatildi, 1887 y. dek.da uning protektoratiga aylandi. 1965 y.da töliq mustaqillikka erişdi. 1968 y.da esa rus-publika deb e'lon qilindi. M. 1965 y.dan BMT a'zosi. Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari yöq. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1994 y. 7 dek. da örnatdi. Milliy bayrami — 26 iyul — Mustaqillik kuni (1965).
Xöjaligi. M. — iqtisodiy qoloq mamlakat. Yalpi içki mahsulotda baliqçilikning uluşi 13%, sayyoxlik 18%, xizmat körsatiş sohasi 20%, q.x. uluşi 23,7% va sanoat uluşi 7,7% ni taşkil etadi. Baliq ovlaş flotida 4 mingdan ortiq kema bor. Dengizdan çiğanoq, marvarid, marjon ham olinadi. Q.x.ning asosi — kokos palmasi. Şoli va sabzavot, sitrus mevalar, mango, banan, batat, yams ham yetiştiriladi. Çorvaçiligi yöqdarajada: bir oz parranda boqiladi. Sanoati bir neça mayda ustaxonalardan iborat (baliq
Maldiv baliqçilari okeanda baliq ovlamoqdalar.
ovlaş kemalari quriladi, tör töqiladi, meva konservalari tayyorlanadi, marjonlardan bezaklar qilinadi, kokos yonğoği qayta işlanadi, baliq uni işlab çiqariladi, uy-rözğor asboblari yasaladi va h.k.). Xorijiy sayyoxlik rivojlangan: yiliga 150 mingga yaqin sayyoh kelib-ketadi. Yuklar asosan kemalarda taşiladi. Savdo flotida 60 dan köproq kema bor. Asosiy dengiz porti — Male. Xulule o.da aeroport bor. Çetga quritilgan va dudlangan baliq, badiiy hunarmandçilik buyumlari, kokos palmasi mahsulotlari sotiladi. Çetdan oziq-ovqat va sanoat mollari, neft mahsulotlari keltiriladi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari: Hindiston, AQŞ, Tailand, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Singapur, Şri Lanka. Pul birligi — rufiya (Maldiv rupiyasi).
Maorifi. Mamlakat katta yoşdagi aholisining aksariyati savodsiz. Boşlanğiç maktabda öqiş muddati 5 y. (bolalar 6 yoşdan qabul qilinadi), örta maktabda 5 yoki 6 y. Boşlanğiç maktabda maldiv tilida, örta maktabda ingliztilidaöqitiladi. Quyi kasb-hunar maktabi ham bor. Örta maxsus va oliy öquv yurtlari yöq. Yoşlar örta maxsus va oliy ta'lim oliş uçun Hindiston va Şri Lankaga boradilar.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. M.da naşr etiladigan asosiy gaz.lar: «Aafatxis» [«Yangi tong», maldiv (divexi) va ingliz tilidagi kundalik gaz.], «Maldivz nyus bulletin» («Maldiv yangiliklari byulleteni», ingliz tilidagi haftanoma), «Xaviru» [«Oqşom», maldiv (divexi) va ingliz tilidagi kundalik gaz, 1979 y.dan]. XANS agentligi, yangiliklar mahkamasi, 1989 y. taşkil etilgan. Axborot va radioeşittiriş departamenta 1978 y. tuzilgan. Maldivlar ovozi, hukumatning radioeşittiriş xizmati, 1962 y. asos solingan. Maldivlar televideniyesi, 1978 y.dan körsa-tuvlar olib boradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАЛЬДИВ (Dhivehi Rajjge), Мальдив Республикаси (Dhivehi Rajjeyge Jumhooriyya) — Жан. Осиёда, Ҳинд оке-анининг шим.-ғарбий қисмидаги Мальдив о.ларида жойлашган давлат. Шри Ланка о.нингжан.гарбида. Майд. 298 км2. Аҳолиси 310,7 минг киши (2001). Пойтахти — Мале ш. Маъмурий жиҳатдан 20 ороллар гуруҳига бўлинади.
Давлат тузуми. М. — республика. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибида. Амалдаги конституцияси 1968 й. 11 нояб.да кучга кирган, унга 1972 ва 1997 й.ларда тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент, аҳоли томонидан 5 й. муддатга сайланади (1978 й.дан Мўмин Абдул Қай-юм). Қонун чиқарувчи ҳокимият — бир палатали парламент (мажлис). Ижроия ҳокимиятни президент ва у тайинлайдиган вазирлар маҳкамаси амалга оширади.
Табиати. Мальдив архипелаги 2 мингдан ортиқ кичик орол (атолл)дан иборат, шундан 200 тасида одам яшайди. Оролларнинг аксарияти маржон қоялар б-н ўралган. Иқлими экваторга хос, муссонли. Ҳаво т-раси 24—30°. Ёмғир кўп ёғишига қарамай (йилига 2500 мм гача) чучук сув етишмайди. Кокос пальмаси, банан, цитрусзорлар бор. Нон дарахти ўсади.
Аҳолисининг 99% мальдив (дивехи) лар, шунингдек, араблар ва малайялар ҳам яшайди. Асосий дини — ислом. Расмий тили — мальдив (дивехи) тили. Шаҳар аҳолиси 30%, бирданбир шаҳар — Маледа истиқомат қилади.
Тарихи. Мил.ав. 3—1-а.ларда Цейлон ва Ҳиндистондан сингаллар, ҳиндлар келиб ўрнашган. Улар будда динига эътиқод қилган. 5—12-а.ларда араблар ва форслар келгач, ислом дини Tapкалган, 1153 й.да ислом султонлиги вужудга келиб, Диди сулоласи 1968 й.гача ҳукмронлик қилди. Султонлик 1558 й.дан португалларга, 17-а.нинг 2-ярмидан голландларга қарам бўлди. 1796 й. дан Буюк Британия ҳукмронлиги ўрнатилди, 1887 й. дек.да унинг протекторатига айланди. 1965 й.да тўлиқ мустақилликка эришди. 1968 й.да эса рус-публика деб эълон қилинди. М. 1965 й.дан БМТ аъзоси. Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари йўқ. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1994 й. 7 дек. да ўрнатди. Миллий байрами — 26 июль — Мустақиллик куни (1965).
Хўжалиги. М. — иқтисодий қолоқ мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда балиқчиликнинг улуши 13%, сайёхлик 18%, хизмат кўрсатиш соҳаси 20%, қ.х. улуши 23,7% ва саноат улуши 7,7% ни ташкил этади. Балиқ овлаш флотида 4 мингдан ортиқ кема бор. Денгиздан чиғаноқ, марварид, маржон ҳам олинади. Қ.х.нинг асоси — кокос пальмаси. Шоли ва сабзавот, цитрус мевалар, манго, банан, батат, ямс ҳам етиштирилади. Чорвачилиги йўқдаражада: бир оз парранда боқилади. Саноати бир неча майда устахоналардан иборат (балиқ
Мальдив балиқчилари океанда балиқ овламоқдалар.
овлаш кемалари қурилади, тўр тўқилади, мева консервалари тайёрланади, маржонлардан безаклар қилинади, кокос ёнғоғи қайта ишланади, балиқ уни ишлаб чиқарилади, уй-рўзғор асбоблари ясалади ва ҳ.к.). Хорижий сайёхлик ривожланган: йилига 150 мингга яқин сайёҳ келиб-кетади. Юклар асосан кемаларда ташилади. Савдо флотида 60 дан кўпроқ кема бор. Асосий денгиз порти — Мале. Хулуле о.да аэропорт бор. Четга қуритилган ва дудланган балиқ, бадиий ҳунармандчилик буюмлари, кокос пальмаси маҳсулотлари сотилади. Четдан озиқ-овқат ва саноат моллари, нефть маҳсулотлари келтирилади. Савдо-сотиқдаги асосий мижозлари: Ҳиндистон, АҚШ, Таиланд, Япония, Буюк Британия, Сингапур, Шри Ланка. Пул бирлиги — руфия (Мальдив рупияси).
Маорифи. Мамлакат катта ёшдаги аҳолисининг аксарияти саводсиз. Бошланғич мактабда ўқиш муддати 5 й. (болалар 6 ёшдан қабул қилинади), ўрта мактабда 5 ёки 6 й. Бошланғич мактабда мальдив тилида, ўрта мактабда инглизтилидаўқитилади. Қуйи касб-ҳунар мактаби ҳам бор. Ўрта махсус ва олий ўқув юртлари йўқ. Ёшлар ўрта махсус ва олий таълим олиш учун Ҳиндистон ва Шри Ланкага борадилар.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. М.да нашр этиладиган асосий газ.лар: «Аафатхис» [«Янги тонг», мальдив (дивехи) ва инглиз тилидаги кундалик газ.], «Мальдивз ньюс буллетин» («Мальдив янгиликлари бюллетени», инглиз тилидаги ҳафтанома), «Хавиру» [«Оқшом», мальдив (дивехи) ва инглиз тилидаги кундалик газ, 1979 й.дан]. ХАНС агентлиги, янгиликлар маҳкамаси, 1989 й. ташкил этилган. Ахборот ва радиоэшиттириш департамента 1978 й. тузилган. Мальдивлар овози, ҳукуматнинг радиоэшиттириш хизмати, 1962 й. асос солинган. Мальдивлар телевидениеси, 1978 й.дан кўрса-тувлар олиб боради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.