Mali
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 135–139-b. — ziyouz.com
Mali (Mali), Mali Respublikasi (Republique du Mali) — Ğarbiy Afrikadagi davlat. Mayd. 1,24 mln. km2, aholisi 11 mln. kişi (2001). Poytaxti — Bamako ş. Ma'muriy jihatdan Bamako hududi va 8 viloyat (region)ga bölingan.
Davlat tuzumi. M. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1992 y. 12 yanv. dagi referendumda ma'qullangan. Davlat boşliği — prezident (1992 y.dan Alfa Umar Konare). Umumiy töğri ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi xrkimiyatni Milliy majlis (bir palatali parlament), ijroiya hokimiyatni prezident b-n hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. M. hududinşg köp qismi Şim. yarim şarning tropik mintaqasida. Yer yuzasining 90% dan köproği tekislik, qolgan qismi toğlardan va qoyalar orasidagi öyiq kamarlardan iborat. M.ning şim. qismida Ğarbiy va Markaziy Sahroi Kabirning toş, qumtoş va şağalli çöllari joylaşgan. Niger daryosining örta oqimi keng allyuvial tekislik. M.da boksit, temir va marganets rudalari, tuz, ohaktoş, fosforit, kaolin, olmos, oltin, qalay, polimetall rudalar, uran konlari bor.
Iqlimi — tropik, issiq va quruq; jan. çekkasida — subekvatorial. Yillik örtaça t-rasi 28—29°. Örtaça yillikyoğin 150—1500 mm. Daryolari — Senegal, Niger va ularning irmoqlari.
M. hududining 1/2 qismi butazor, savanna; qizğiş-qönğir tuproqli yerlarda boşokli ösimliklar, akatsiya, palma va baobab, qizil laterit tuprokdi yerlarda Senegal kayyasi, terminaliya va b. daraxtlar usadi. Jan. çekkasida savanna örmonlari, daryo böylarida galereya örmonlari bor. Şim. çöl va çala çöllarda ohu, ğizol, jirafa, gepard, sirtlon, savannalarda kiyik, arslon, qoplon, çiyaböri, fil, timsoh, begemot, quşlar yaşaydi. Daryo va köllarda baliq köp. Termitlar, yovvoyi asalari, setse paşşasi va b. haşarotlar tarqalgan. Ösimliklar va hayvonlarni qöriklaş uçun Bukl-dyu-Baule milliy bogi taşkil etilgan.
Aholisi. M.da bambara, soninke, malinke, fulbe, diula, sanu, şuningdek, xasonke, kaçoro, senufo, dogon, bobo, moyey, Sahroi Kabirda tuareglar, arablar yaşaydi. Aholisining 80% islom, qolganlari xristian va mahalliy dinlarga e'tiqod qiladi. Rasmiy til — fransuz tili. Aholining qariyb 70% mahalliy bambara tilida sözlaşadi. Aholining 25,5% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Bamako, Mopti, Segu, Sikaso.
Tarixi. M. — Ğarbiy Afrikada örta ayerlarda vujudga kelgan davlatlardan biri. Mamlakatga Şim. Afrika savdogarlari kirib kelişi b-n islom dini yoyilgan (8-a.). 19-a.ning oxiridan Ğarbiy Afrikaning markaziy hududi Fransiya mustamlakasiga aylandi. Mahalliy aholi mustamlakaçilarga qarşi qattiq kuraşdi. 1894 y. Niger va Senegal daryolarining yuqori va örta oqimlaridagi yerlari Fransiya Sudani nomi b-n Fransiya mustamlakasi. 1895 y.dan Fransiya Sudani Fransiya Ğarbiy Afrikasi tarkibiga kirdi.
2-jahon uruşidan keyin Fransiya Sudanida ozodlik harakati kuçaydi. 1946 y. oxirida taşkil topgan Afrika demokratik birlaşmasi seksiyasi — Sudan Ittifoqi partiyasi milliy ozodlik harakatiga boşçilik qildi, demokratik islohotlar ötkaziş uçun kuraş boşladi. Sudan Ittifoqi Fransiya Ğarbiy Afrikasi mamlakatlariling taraqqiyparvar kuçlari va Fransiya Umummehnat konfederatsiyasi tarkibidagi kasaba uyuşmalari kömagida mamlakatda yetakçi siyosiy kuç bölib qoldi. 1957 y. uning deputatlari Territorial assambleyada birinçi marta köp ovoz olişga muvaffaq böldilar.
1958 y. 28 sent.da qabul qilingan Fransiya konstitutsiyasiga muvofiq, Fransiya Sudani Sudan Respublikasi nomi b-n Fransiya Hamjamiyati tarkibiga kirdi. 1959 y. Sudan Respublikasi b-n Senegal Respublikasining birlaşuvidan Mali Federatsiyasi taşkil topdi. U 1960 y. iyunda Fransiya Hamjamiyati doirasida mustaqillikka erişdi. 1960 y. 20 avg.da Senegal Respublikasi Federatsiyadan çikdi. Federatsiyaning tarqalib ketişi mu-nosabati b-n Sudan Respublikasining Qonun çiqaruvçi assambleyasi 1960 y. 22 sent.da Sudan Respublikasini M. Respublikasi nomi b-n suveren va mustaqil davlat deb e'lon qildi va u Fransiya Hamjamiyatidan çikdi. Sudan Ittifoqi partiyasining boş kotibi M. Keyta respublika prezidenta böldi. 1968 y. noyab.dagi davlat töntarişi natijasida hokimiyatni M. Traore (1979—91 y.larda prezident) boşçiligidagi Milliy ozodlik harbiy qömitasi egalladi. 1979 y. M. boşkaruvning fuqarolik şakliga ötdi.
1991 y. 25 martda davlat töntarişi sodir böldi. Hokimiyatni qölga olgan A. T. Ture boşçiligidagi Xalqni qutqariş qömitasi demokratik islohotlar ötkazişga kirişdi. 1992 y. 1-yarmida ötkazilgan köp partiyali asosdagi parlament va prezident saylovi fuqarolar boşqaruviga ötişni nihoyasiga yetkazdi. M. Respublikasi ÖzR suverenitetini 1992 y. 24 yanv.da tan oldi. Milliy bayrami — 22 sent. — Mustaqil kuni (1960).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. M.da demokratiya uçun alyans — Panafrika ozodlik, birdamlik va adolat partiyasi (ADEMA), 1990 y.da tuzilgan; M. taraqqiyot va tiklaniş partiyasi, 1991 y.da taşkil etilgan; Demokratiya va rivojlaniş partiyasi, 1991 y.da asos solingan; Demokratik taşabbus milliy kongressi partiyasi, 1991 y.da tuzilgan; Demokratiya va taraqqiyotuçun birlaşma, 1991 y.da taşkil etilgan; Demokratiya va mehnat uçun birlaşma partiyasi, 1991 y.da tuzilgan; Taraqqiyot uçun demokratik kuçlar ittifoki partiyasi, 1991 y.da asos solingan; Demokratiya va tarak,qiyot partiyasi, 1991 y. taşkil etilgan; Sudan ittifoqi — Afrika demokratik birlaşmasi partiyasi, 1946 y.da tuzilgan, 1968 y. da taqikdangan, 1992 y.dan yana oşkora işlay boşlagan. M. mehnatkaşlari milliy birlaşmasi kasaba uyuşmasi, 1963 y.da asos solingan.
Xöjaligi. M. — afar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x.ning uluşi — 55%, sanoatning uluşi — 12%. Iqtisodiy faol ahvolining 75% q.x.da band. Tez-tez bölib turadigan qurğoqçilik mamlakat iqtisodiyotiga katta zarar yetkazadi. Q.x.da yerga jamoa egaligi us-tun. Mamlakat hududining salkam 9% haydaladigan va böz yerlar, köp yillik ekinzorlar, 24% yaylov va piçanzorlar, 3,6% örmon va butazorlar, qolgan qismi çöllardan iborat. 90 ming ga yer suğoriladi. Haydaladigan yerlarda donli ekinlar, yer yonğoq va paxta, şuningdek, kanop, makkajöxori, çoy, tamaki, şoli, şakarqamiş, şahar atroflarida sabzavot va meva, hamma joyda oq jöxori, fonio, yams, maniok yetiştiriladi. M. — Ğarbiy Afrikadagi yirik çorvaçilik mamlakatlaridan biri. Qoramol, qöy, eçki, tuya, yilqi boqiladi. Örmonlarda mebel va b. ehtiyojlar uçun yoğoç tayyorlanadi. Daryolar, irmoklar va köllarda baliq ovlanadi.
Mustaqillik yillarida ma'dan qazib oliş yölga qöyilib, qayta işlaş sa-noatining 30 dan köproq korxonasi barpo etildi. Biroq mahsulot i.ç. hajmi jihatidan hunarmandçilik hamon ustun. Sanoat i.ç.ning yarmiga yaqini q.x. xom aşyosini qayta işlaş tarmoğiga töğri keladi. Paxta tozalaş, şoli oqlaş, yer yonğoq va çigit yoği, sabzavot va meva konservalari z-dlari bor. Töqimaçilik k-tlari, kanop, kön-poyabzal, sement z-dlari barpo etilgan. Keyingi yillarda velosiped va moped, tranzistor yiğiş, metall kon-sturkiiyalar, mebel, kemasozlik korxonalari, traktor ta'mirlaş ustaxonalari barpo etildi. Yiliga örtaça 200 mln. kVtsoat dan köproq elektr energiya hosil qilinadi.
M.da asosiy transport turi — avtomobil. Avtomobil yöllari uz. — 18 ming km, şundan 3 ming km qattiq qoplamali. Temir yöllari uz. — 720 km. M.ning dengizga çiqiş yöli yöq. Taşqi savdo yuklari Senegal va Kot-d'Ivuar orqali taşiladi. Mamlakatda 10 aeroport, jumladan, Bamakoda xa-lqaro aeroporti bor. M. çetga paxta, yeryonğoq, çorva va baliq mahsulotlari, gazlama, kalava ip, oltin, olmos sotadi. Çetdan neft mahsulotlari, oziq-ovqat, maşina va uskunalar, quriliş materiallari, kimyoviy mollar va b. oladi. Savdo-sotiqdagi mijozlari: Fransiya, Germaniya, Yaponiya, Kot-d'Ivuar, Senegal, Gana. Pul birligi — Afrika franki.
Tibbiy xizmati. Tibbiy yordam davlat muassasalarida amalga oşiriladi. Vraçlar Milliy tibbiyot maktabida tayyorlanadi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. M. hududida dastlabki diniy maktablar 14-a.da paydo böldi. 15—16-a.larda Tombuktu va Jen-neda Afrikadagi eng köhna musulmon un-tlari işlay boşlagan. Dastlabki dunyoviy maktablar 19-a.ning 2-yarmida oçildi, ammo ular juda oz bölgan.
Mamlakat mustaqilligi e'lon qilingan (1960) paytda fransuzça uslubda taşkil etilgan maktab tizimi 6 y.lik boşlanğiç, 7 y.lik örta va kasb-xunar ta'limidan iborat edi. 1962 y. da 6 yoş dan boşlab 5 y.lik, 1968 y.da 9 y.lik majburiy ta'lim joriy qilindi. Quyi kasb-hunar ta'limi boşlanğiç maktab negizida 3 y. davomida amalga oşiriladi. Boşlanğiç maktab öquvçilari ped. in-tlarida, töliqsiz örta maktab öqituvçilari normal maktablarda, töliq örta maktab öqituvçilari Oliy normal maktabda tayyorlanadi. Oliy öquv yurtlari: Bamakoda ped. in-ti (Oliy normal maktab), Milliy oliy ma'muriy maktab, Milliy muhandislar maktabi, Milliy tibbiyot maktabi, Katibugudagi q.x. politexnika in-ti.
Bamakoda Milliy kutubxona, Munitsipal kutubxona, ijtimoiy fanlar in-ti huzurida Milliy muzey, zootexnika tadqiqot markazi, Moxovga qarşi kuraş tadqiqot in-ti, Tropik oftalmologiya in-ti, Milliy tropik agronomiya va oziq-ovqat ekinlari in-ti va uning tadqiqot st-yalari, Milliy mevaçilik markazi, Tombuktuda Tarixiy tadqiqot va hujjatlaştiriş markazi va uning qad. arab qölyozmalari arxivi, Şolikorlik tadqiqot markazi, Milliy xalq soğliğini saklaş sohasidagi tadqiqot in-ti bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. M.da naşr etiladigan yirik gaz.lar: «Jurnal ofisyel de la Repyublik dyu Mali» («Mali Respublikasi rasmiy gazetasi», hukumatning fransuz tilida çiqadigan xabarnomasi), «Kibaru» («Yangiliklar», bambara tilida çiqadigan oylik gaz., 1972 y.dan), «Oror» («Tong», fransuz tilida oyiga 2 marta çikadigan gaz., 1990 y.dan), «Essor» («Yuksaliş», fransuz tilida çikadigan kundalik gaz., 1949 y.dan; bambara va fransuz tillarida ilovalari çiqariladi). M. mat-buot va reklama agentligi (AMAPP), 1977 y. da taşkil etilgan. M. radio-eşittiriş va televideniye xizmati, davlat nazoratida, 1957 y.da asos solingan.
Adabiyoti. M. xalq oğzaki ijodi boy va rangbarang. Xalq afsonalarini töplaş va naşr etişga 20-a.ning 30-y. larida kirişildi. Hoz. adabiyoti, asosan, ' fransuz tilida. Tarixçi I. M.Uan özining tarixiy romanlari («Fadimata, çöl malikasi» va b.) b-n hoz. zamon M. adabiyotining asosçisi hisoblanadi. 20- a. 2-yarmidagi yirik yozuvçilaridan biri, jamoat arbobi Fili-Dabo Sissokoning «Qizil Savanna» romanida 1jahon uruşi davrida mahalliy ziyolilarning vujudga kelişi, tuareglarning fransuz bosqinçilariga qarşi qözğoloni bayon qilingan. M.da yoş şoirlar yetişib çikdi. 60-y.lar oxiri va 70-y.lar boşlarida M. adabiyotida folklor asarlari (tarixiy afsonalar, ertaklar va h.k.)ni qayta işlaş davom ettirildi («Kala Jata» va b.). M. mustaqillikka erişgaç, proza va poeziya gurkirib rivojlana boşladi.
Me'morligi va amaliy san'ati. M. hududidan neolit davriga mansub madaniyat yodgorliklari topilgan (kryalarga bitilgan yozuvlar, ğor devorlariga işlangan ov, uruş manzaralari hamda raqslar tasvirlangan rasmlar va b.). Qişloqlarda kulbalar somonli loy («banko»)dan doyra şaklida, sinçli, derazasiz, kulohsimon va tomi kamişdan; şaharlarda töğri burçakli qilib quriladi, tomlari loy, tunuka yoki şifer b-n yopiladi. 11 —16-a.larda M.da şahar qurilişi rivojlandi (Niani, Gao, Tombuktu, Jenne va b.), ular mustahkam devorlar b-n öraldi. Jamo-at binolari (Tombuktudagi saroy), masjidlar (Tombuktu, Mopti, Jen-neda) qurildi. Mustamlakaçilar xukmronligi davrida Ğarbiy Yevropa eklektikasiga xos binolar yuzaga keldi (soborlar, hukumat muassasalari va b.). 20-a.ning 2-yarmidan zamonaviy binolar kurila boşladi.
Öymakorlik san'ati rivojlangan. Yengil yoğoçlardan marosim niqoblari, odam va hayvon şakllari, stullar, eşiklar, idiş va taroqlar, mis bu-yumlar yasaladi, ilon va timsoh terisidan sumka, kamarlar tikiladi. 20-a. örtalaridan zamonaviy san'at vujudga keldi. Rassom B. Keyta asarlari bunga misoldir.
Musiqasi mamlakatda yaşovçi turli xalqpar musiqiy madaniyati krrişmasidan tarkib topgan. Ba'zilari qad. an'analarga ega bölib, örta asrlardagi Mali imperiyasi davridan boşlangan. Saroy musiqasi belgilari saqlanib qolgan. M. xalqdarining çolğu as-boblari orasida köra deb ataluvçi 21 torli arfa, n'goni deb ataluvçi 4 torli gitara, bala deb ataluvçi yoğoç çang, şuningdek dömbira, tabele kabilar bor. Senufo xalqi xor usulida qöşiq aytişni sevadi, yoğoç çang orkestrlari, turli ansambllar mavjud. An'anaviy musiqa ijroçilaridan S. Bazumana, F. Dembe maşhur. 20-a.da I. So-umaro, A. Soumaro kabi bastakorlar yetişib çiqqan.
Teatri. M. xalqlarida qadimdan sahna tomoşalari (niqobda rake tuşiş, qöşiqlar kuylaş, turmuş hangomalari), dehqonçilik işlari, qişloqlardagi bayramlar, udumlar b-n boğliq tomoşalar körsatiş odat bölgan. Bambaralarning koteb xalq teatri guruhlari 20-a. ning 30—40-y. larida Bamako köçalarida tomoşalar körsatgan. 50-y.lardan zamonaviy şakldagi havaskorlar teatri vujudga kela boşladi. M. mustaqillikka erişgaç, bu teatr ommaviy tus oldi. Uning sahnasida respublika turmuşi dolzarb mavzularidagi pyesalar qöyila boşladi. 1962 y.dan havaskor san'atkorlarning musobaqa körigi muntazam ötkazib kelinadi. 1963 y.da Bamakoda Milliy san'at in-ti taşkil topdi. In-t huzuridagi drama bölimi teatrlar uçun kad-rlar tayyorlaydi.
Kinosi. 1963 y.da haftalik kinoxronikalar tayyorlaş uçun guruxlar tuzildi. 1977 y.da taşkil etilgan Milliy kino markazi badiiy va hujjatli filmlar çiqara boşladi. M.da 1960-y.larning boşidan xronik filmlar suratga olingan. 1965 y. S. Sissening «Inson va sanamlar» hujjatli filmi yaratildi. 70-y.larda yaratilgan qisqa metrajli filmlar: «Tyemanning kaytişi» (rej. D. Kuyate), «Bir umrning beş kuni», «Qita janubida qora bayroq», «Baara» (hammasining rej. S. Sisse). M.ning yetakçi rej. hisoblangan S. Sissening «Mehnat» filmi ijtimoiy muammolarga bagişlangan. Keyingi yillarda yaratilgan filmlar: «Mahbus» (rej. S. Kulibali), «Hammasi tamom böldi» (rej. K. Dyente), «Biz hammamiz aybdormiz», «Kryadagi duel» (rej. I. Traore) va b. Mamlakatda 20 ga yaqin kinoteatr bor. Yiliga 1—2 badiiy film yaratiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАЛИ (Mali), Мали Республикаси (Republique du Mali) — Ғарбий Африкадаги давлат. Майд. 1,24 млн. км2, аҳолиси 11 млн. киши (2001). Пойтахти — Бамако ш. Маъмурий жиҳатдан Бамако ҳудуди ва 8 вилоят (регион)га бўлинган.
Давлат тузуми. М. — республика. Амалдаги конституцияси 1992 й. 12 янв. даги референдумда маъқулланган. Давлат бошлиғи — президент (1992 й.дан Альфа Умар Конаре). Умумий тўғри овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи хркимиятни Миллий мажлис (бир палатали парламент), ижроия ҳокимиятни президент б-н ҳукумат амалга оширади.
Табиати. М. ҳудудиншг кўп қисми Шим. ярим шарнинг тропик минтақасида. Ер юзасининг 90% дан кўпроғи текислик, қолган қисми тоғлардан ва қоялар орасидаги ўйиқ камарлардан иборат. М.нинг шим. қисмида Ғарбий ва Марказий Саҳрои Кабирнинг тош, қумтош ва шағалли чўллари жойлашган. Нигер дарёсининг ўрта оқими кенг аллювиал текислик. М.да боксит, темир ва марганец рудалари, туз, оҳактош, фосфорит, каолин, олмос, олтин, қалай, полиметалл рудалар, уран конлари бор.
Иқлими — тропик, иссиқ ва қуруқ; жан. чеккасида — субэкваториал. Йиллик ўртача т-раси 28—29°. Ўртача йилликёғин 150—1500 мм. Дарёлари — Сенегал, Нигер ва уларнинг ирмоқлари.
М. ҳудудининг 1/2 қисми бутазор, саванна; қизғиш-қўнғир тупроқли ерларда бошокли ўсимликлар, акация, пальма ва баобаб, қизил латерит тупрокди ерларда Сенегал кайяси, терминалия ва б. дарахтлар усади. Жан. чеккасида саванна ўрмонлари, дарё бўйларида галерея ўрмонлари бор. Шим. чўл ва чала чўлларда оҳу, ғизол, жирафа, гепард, сиртлон, саванналарда кийик, арслон, қоплон, чиябўри, фил, тимсоҳ, бегемот, қушлар яшайди. Дарё ва кўлларда балиқ кўп. Термитлар, ёввойи асалари, цеце пашшаси ва б. ҳашаротлар тарқалган. Ўсимликлар ва ҳайвонларни қўриклаш учун Букль-дю-Бауле миллий боги ташкил этилган.
Аҳолиси. М.да бамбара, сонинке, малинке, фульбе, диула, сану, шунингдек, хасонке, качоро, сенуфо, догон, бобо, моей, Саҳрои Кабирда туареглар, араблар яшайди. Аҳолисининг 80% ислом, қолганлари христиан ва маҳаллий динларга эътиқод қилади. Расмий тил — француз тили. Аҳолининг қарийб 70% маҳаллий бамбара тилида сўзлашади. Аҳолининг 25,5% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Бамако, Мопти, Сегу, Сикасо.
Тарихи. М. — Ғарбий Африкада ўрта аерларда вужудга келган давлатлардан бири. Мамлакатга Шим. Африка савдогарлари кириб келиши б-н ислом дини ёйилган (8-а.). 19-а.нинг охиридан Ғарбий Африканинг марказий ҳудуди Франция мустамлакасига айланди. Маҳаллий аҳоли мустамлакачиларга қарши қаттиқ курашди. 1894 й. Нигер ва Сенегал дарёларининг юқори ва ўрта оқимларидаги ерлари Франция Судани номи б-н Франция мустамлакаси. 1895 й.дан Франция Судани Франция Ғарбий Африкаси таркибига кирди.
2-жаҳон урушидан кейин Франция Суданида озодлик ҳаракати кучайди. 1946 й. охирида ташкил топган Африка демократик бирлашмаси секцияси — Судан Иттифоқи партияси миллий озодлик ҳаракатига бошчилик қилди, демократик ислоҳотлар ўтказиш учун кураш бошлади. Судан Иттифоқи Франция Ғарбий Африкаси мамлакатларилинг тараққийпарвар кучлари ва Франция Умуммеҳнат конфедерацияси таркибидаги касаба уюшмалари кўмагида мамлакатда етакчи сиёсий куч бўлиб қолди. 1957 й. унинг депутатлари Территориал ассамблеяда биринчи марта кўп овоз олишга муваффақ бўлдилар.
1958 й. 28 сент.да қабул қилинган Франция конституциясига мувофиқ, Франция Судани Судан Республикаси номи б-н Франция Ҳамжамияти таркибига кирди. 1959 й. Судан Республикаси б-н Сенегал Республикасининг бирлашувидан Мали Федерацияси ташкил топди. У 1960 й. июнда Франция Ҳамжамияти доирасида мустақилликка эришди. 1960 й. 20 авг.да Сенегал Республикаси Федерациядан чикди. Федерациянинг тарқалиб кетиши му-носабати б-н Судан Республикасининг Қонун чиқарувчи ассамблеяси 1960 й. 22 сент.да Судан Республикасини М. Республикаси номи б-н суверен ва мустақил давлат деб эълон қилди ва у Франция Ҳамжамиятидан чикди. Судан Иттифоқи партиясининг бош котиби М. Кейта республика президента бўлди. 1968 й. нояб.даги давлат тўнтариши натижасида ҳокимиятни М. Траоре (1979—91 й.ларда президент) бошчилигидаги Миллий озодлик ҳарбий қўмитаси эгаллади. 1979 й. М. бошкарувнинг фуқаролик шаклига ўтди.
1991 й. 25 мартда давлат тўнтариши содир бўлди. Ҳокимиятни қўлга олган А. Т. Туре бошчилигидаги Халқни қутқариш қўмитаси демократик ислоҳотлар ўтказишга киришди. 1992 й. 1-ярмида ўтказилган кўп партияли асосдаги парламент ва президент сайлови фуқаролар бошқарувига ўтишни ниҳоясига етказди. М. Республикаси ЎзР суверенитетини 1992 й. 24 янв.да тан олди. Миллий байрами — 22 сент. — Мустақил куни (1960).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. М.да демократия учун альянс — Панафрика озодлик, бирдамлик ва адолат партияси (АДЕМА), 1990 й.да тузилган; М. тараққиёт ва тикланиш партияси, 1991 й.да ташкил этилган; Демократия ва ривожланиш партияси, 1991 й.да асос солинган; Демократик ташаббус миллий конгресси партияси, 1991 й.да тузилган; Демократия ва тараққиётучун бирлашма, 1991 й.да ташкил этилган; Демократия ва меҳнат учун бирлашма партияси, 1991 й.да тузилган; Тараққиёт учун демократик кучлар иттифоки партияси, 1991 й.да асос солинган; Демократия ва тарак,қиёт партияси, 1991 й. ташкил этилган; Судан иттифоқи — Африка демократик бирлашмаси партияси, 1946 й.да тузилган, 1968 й. да тақикданган, 1992 й.дан яна ошкора ишлай бошлаган. М. меҳнаткашлари миллий бирлашмаси касаба уюшмаси, 1963 й.да асос солинган.
Хўжалиги. М. — афар мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.х.нинг улуши — 55%, саноатнинг улуши — 12%. Иқтисодий фаол аҳволининг 75% қ.х.да банд. Тез-тез бўлиб турадиган қурғоқчилик мамлакат иқтисодиётига катта зарар етказади. Қ.х.да ерга жамоа эгалиги ус-тун. Мамлакат ҳудудининг салкам 9% ҳайдаладиган ва бўз ерлар, кўп йиллик экинзорлар, 24% яйлов ва пичанзорлар, 3,6% ўрмон ва бутазорлар, қолган қисми чўллардан иборат. 90 минг га ер суғорилади. Ҳайдаладиган ерларда донли экинлар, ер ёнғоқ ва пахта, шунингдек, каноп, маккажўхори, чой, тамаки, шоли, шакарқамиш, шаҳар атрофларида сабзавот ва мева, ҳамма жойда оқ жўхори, фонио, ямс, маниок етиштирилади. М. — Ғарбий Африкадаги йирик чорвачилик мамлакатларидан бири. Қорамол, қўй, эчки, туя, йилқи боқилади. Ўрмонларда мебель ва б. эҳтиёжлар учун ёғоч тайёрланади. Дарёлар, ирмоклар ва кўлларда балиқ овланади.
Мустақиллик йилларида маъдан қазиб олиш йўлга қўйилиб, қайта ишлаш са-ноатининг 30 дан кўпроқ корхонаси барпо этилди. Бироқ маҳсулот и.ч. ҳажми жиҳатидан ҳунармандчилик ҳамон устун. Саноат и.ч.нинг ярмига яқини қ.х. хом ашёсини қайта ишлаш тармоғига тўғри келади. Пахта тозалаш, шоли оқлаш, ер ёнғоқ ва чигит ёғи, сабзавот ва мева консервалари з-длари бор. Тўқимачилик к-тлари, каноп, кўн-пойабзал, цемент з-длари барпо этилган. Кейинги йилларда велосипед ва мопед, транзистор йиғиш, металл кон-стуркииялар, мебель, кемасозлик корхоналари, трактор таъмирлаш устахоналари барпо этилди. Йилига ўртача 200 млн. кВтсоат дан кўпроқ электр энергия ҳосил қилинади.
М.да асосий транспорт тури — автомобиль. Автомобиль йўллари уз. — 18 минг км, шундан 3 минг км қаттиқ қопламали. Темир йўллари уз. — 720 км. М.нинг денгизга чиқиш йўли йўқ. Ташқи савдо юклари Сенегал ва Кот-д’Ивуар орқали ташилади. Мамлакатда 10 аэропорт, жумладан, Бамакода ха-лқаро аэропорти бор. М. четга пахта, ерёнғоқ, чорва ва балиқ маҳсулотлари, газлама, калава ип, олтин, олмос сотади. Четдан нефть маҳсулотлари, озиқ-овқат, машина ва ускуналар, қурилиш материаллари, кимёвий моллар ва б. олади. Савдо-сотиқдаги мижозлари: Франция, Германия, Япония, Кот-д’Ивуар, Сенегал, Гана. Пул бирлиги — Африка франки.
Тиббий хизмати. Тиббий ёрдам давлат муассасаларида амалга оширилади. Врачлар Миллий тиббиёт мактабида тайёрланади.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. М. ҳудудида дастлабки диний мактаблар 14-а.да пайдо бўлди. 15—16-а.ларда Томбукту ва Жен-неда Африкадаги энг кўҳна мусулмон ун-тлари ишлай бошлаган. Дастлабки дунёвий мактаблар 19-а.нинг 2-ярмида очилди, аммо улар жуда оз бўлган.
Мамлакат мустақиллиги эълон қилинган (1960) пайтда французча услубда ташкил этилган мактаб тизими 6 й.лик бошланғич, 7 й.лик ўрта ва касб-хунар таълимидан иборат эди. 1962 й. да 6 ёш дан бошлаб 5 й.лик, 1968 й.да 9 й.лик мажбурий таълим жорий қилинди. Қуйи касб-ҳунар таълими бошланғич мактаб негизида 3 й. давомида амалга оширилади. Бошланғич мактаб ўқувчилари пед. ин-тларида, тўлиқсиз ўрта мактаб ўқитувчилари нормал мактабларда, тўлиқ ўрта мактаб ўқитувчилари Олий нормал мактабда тайёрланади. Олий ўқув юртлари: Бамакода пед. ин-ти (Олий нормал мактаб), Миллий олий маъмурий мактаб, Миллий муҳандислар мактаби, Миллий тиббиёт мактаби, Катибугудаги қ.х. политехника ин-ти.
Бамакода Миллий кутубхона, Муниципал кутубхона, ижтимоий фанлар ин-ти ҳузурида Миллий музей, зоотехника тадқиқот маркази, Моховга қарши кураш тадқиқот ин-ти, Тропик офтальмология ин-ти, Миллий тропик агрономия ва озиқ-овқат экинлари ин-ти ва унинг тадқиқот ст-ялари, Миллий мевачилик маркази, Томбуктуда Тарихий тадқиқот ва ҳужжатлаштириш маркази ва унинг қад. араб қўлёзмалари архиви, Шоликорлик тадқиқот маркази, Миллий халқ соғлиғини саклаш соҳасидаги тадқиқот ин-ти бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. М.да нашр этиладиган йирик газ.лар: «Журналь офисьель де ла Репюблик дю Мали» («Мали Республикаси расмий газетаси», ҳукуматнинг француз тилида чиқадиган хабарномаси), «Кибару» («Янгиликлар», бамбара тилида чиқадиган ойлик газ., 1972 й.дан), «Орор» («Тонг», француз тилида ойига 2 марта чикадиган газ., 1990 й.дан), «Эссор» («Юксалиш», француз тилида чикадиган кундалик газ., 1949 й.дан; бамбара ва француз тилларида иловалари чиқарилади). М. мат-буот ва реклама агентлиги (АМАПП), 1977 й. да ташкил этилган. М. радио-эшиттириш ва телевидение хизмати, давлат назоратида, 1957 й.да асос солинган.
Адабиёти. М. халқ оғзаки ижоди бой ва рангбаранг. Халқ афсоналарини тўплаш ва нашр этишга 20-а.нинг 30-й. ларида киришилди. Ҳоз. адабиёти, асосан, ‘ француз тилида. Тарихчи И. М.Уан ўзининг тарихий романлари («Фадимата, чўл маликаси» ва б.) б-н ҳоз. замон М. адабиётининг асосчиси ҳисобланади. 20- а. 2-ярмидаги йирик ёзувчиларидан бири, жамоат арбоби Фили-Дабо Сиссоконинг «Қизил Саванна» романида 1жаҳон уруши даврида маҳаллий зиёлиларнинг вужудга келиши, туарегларнинг француз босқинчиларига қарши қўзғолони баён қилинган. М.да ёш шоирлар етишиб чикди. 60-й.лар охири ва 70-й.лар бошларида М. адабиётида фольклор асарлари (тарихий афсоналар, эртаклар ва ҳ.к.)ни қайта ишлаш давом эттирилди («Кала Жата» ва б.). М. мустақилликка эришгач, проза ва поэзия гуркириб ривожлана бошлади.
Меъморлиги ва амалий санъати. М. ҳудудидан неолит даврига мансуб маданият ёдгорликлари топилган (кряларга битилган ёзувлар, ғор деворларига ишланган ов, уруш манзаралари ҳамда рақслар тасвирланган расмлар ва б.). Қишлоқларда кулбалар сомонли лой («банко»)дан дойра шаклида, синчли, деразасиз, кулоҳсимон ва томи камишдан; шаҳарларда тўғри бурчакли қилиб қурилади, томлари лой, тунука ёки шифер б-н ёпилади. 11 —16-а.ларда М.да шаҳар қурилиши ривожланди (Ниани, Гао, Томбукту, Женне ва б.), улар мустаҳкам деворлар б-н ўралди. Жамо-ат бинолари (Томбуктудаги сарой), масжидлар (Томбукту, Мопти, Жен-неда) қурилди. Мустамлакачилар хукмронлиги даврида Ғарбий Европа эклектикасига хос бинолар юзага келди (соборлар, ҳукумат муассасалари ва б.). 20-а.нинг 2-ярмидан замонавий бинолар курила бошлади.
Ўймакорлик санъати ривожланган. Енгил ёғочлардан маросим ниқоблари, одам ва ҳайвон шакллари, стуллар, эшиклар, идиш ва тароқлар, мис бу-юмлар ясалади, илон ва тимсоҳ терисидан сумка, камарлар тикилади. 20-а. ўрталаридан замонавий санъат вужудга келди. Рассом Б. Кейта асарлари бунга мисолдир.
Мусиқаси мамлакатда яшовчи турли халқпар мусиқий маданияти крришмасидан таркиб топган. Баъзилари қад. анъаналарга эга бўлиб, ўрта асрлардаги Мали империяси давридан бошланган. Сарой мусиқаси белгилари сақланиб қолган. М. халқдарининг чолғу ас-боблари орасида кўра деб аталувчи 21 торли арфа, нъгони деб аталувчи 4 торли гитара, бала деб аталувчи ёғоч чанг, шунингдек дўмбира, табеле кабилар бор. Сенуфо халқи хор усулида қўшиқ айтишни севади, ёғоч чанг оркестрлари, турли ансамбллар мавжуд. Анъанавий мусиқа ижрочиларидан С. Базумана, Ф. Дембе машҳур. 20-а.да И. Со-умаро, А. Соумаро каби бастакорлар етишиб чиққан.
Театри. М. халқларида қадимдан саҳна томошалари (ниқобда раке тушиш, қўшиқлар куйлаш, турмуш ҳангомалари), деҳқончилик ишлари, қишлоқлардаги байрамлар, удумлар б-н боғлиқ томошалар кўрсатиш одат бўлган. Бамбараларнинг котеб халқ театри гуруҳлари 20-а. нинг 30—40-й. ларида Бамако кўчаларида томошалар кўрсатган. 50-й.лардан замонавий шаклдаги ҳаваскорлар театри вужудга кела бошлади. М. мустақилликка эришгач, бу театр оммавий тус олди. Унинг саҳнасида республика турмуши долзарб мавзуларидаги пьесалар қўйила бошлади. 1962 й.дан ҳаваскор санъаткорларнинг мусобақа кўриги мунтазам ўтказиб келинади. 1963 й.да Бамакода Миллий санъат ин-ти ташкил топди. Ин-т ҳузуридаги драма бўлими театрлар учун кад-рлар тайёрлайди.
Киноси. 1963 й.да ҳафталик кинохроникалар тайёрлаш учун гурухлар тузилди. 1977 й.да ташкил этилган Миллий кино маркази бадиий ва ҳужжатли фильмлар чиқара бошлади. М.да 1960-й.ларнинг бошидан хроник фильмлар суратга олинган. 1965 й. С. Сиссенинг «Инсон ва санамлар» ҳужжатли фильми яратилди. 70-й.ларда яратилган қисқа метражли фильмлар: «Тьеманнинг кайтиши» (реж. Д. Куйате), «Бир умрнинг беш куни», «Қитьа жанубида қора байроқ», «Баара» (ҳаммасининг реж. С. Сиссе). М.нинг етакчи реж. ҳисобланган С. Сиссенинг «Меҳнат» фильми ижтимоий муаммоларга багишланган. Кейинги йилларда яратилган фильмлар: «Маҳбус» (реж. С. Кулибали), «Ҳаммаси тамом бўлди» (реж. К. Дьенте), «Биз ҳаммамиз айбдормиз», «Крядаги дуэль» (реж. И. Траоре) ва б. Мамлакатда 20 га яқин кинотеатр бор. Йилига 1—2 бадиий фильм яратилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.