Malina
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 141–142-b. — ziyouz.com
Malina MALINA, buldurğun (Rubus) — ra'noguldoşlar oilasi rubus turkumiga mansub köp yillik çala butalar; rezavor meva. M.ning 120 yovvoyi turi bölib, Yevrosiyoning mö'tadil va subtropik mintaqalarida keng tarqalgan. M.ning madaniy navlari oddiy yoki qizil (R.idaeus), dağal tukli yoki amerika M.si (R.strigosus), ğarbiy yoki maymunjonsimon M. (R.occidentalis) va b. turlari uçraydi. Örta Osiyo, Şarqiy Sibir, Uzoq Şarq, AQŞ va Yevropa mamlakatlarida östiriladi. Ildizi köp yillik, poyasi ikki yillik. Butasi bal. 1 — 1,5 m, barglari toq patsimon, murakkab, ketma-ket joylaşgan. Gullari ikki jinsli, özidan çanglanadi. Mevasi qizil, ba'zan sariq. Özbekistonda may oxiri — iyun boşidan pişa boşlaydi, remontantli (bir mavsumda qayta yoki köp marta gullab, hosil beradigan) navlari avg.ning 2-yarmida ikkinçi marta meva tugadi. Mevasi tarkibida 5,7—11,5% qand, 1—2% organik kislotalar, 9,1 — 44 mg% S vitamini hamda V guruhi vitaminlari, karotin, xuşböy moddalar mavjud. Mevasi, asosan, yangiligida yeyiladi, konserva sanoatida qiyom, jem, şarbatlartayyorlanadi. Quritilgan mevasi (damlamasi) tibbiyotda terlatuvçi dori sifatida, şarbati suyuq dorilar ta'mini yaxşilaşda işlatiladi.
M. ildiz baçkilari, ildizi va qalamçalaridan köpaytiriladi. Köçati ötqazilgaç, 2-yili hosilga kiradi. Özbekistonda M. simbağazlarga kötarib östiriladi. Hosili tugagaç, bir yillik novdalari qoldirilib, ikki yilliklari qirqib taşlanadi. M. oziq moddalarga boy, sernam, suvni yaxşi ötkazadigan, yer osti suvlari kamida 1,5 m çuqurlikda bölgan yerlarda yaxşi ösadi. M. köçatlari erta bahorda yoki keç kuzda qator oraliği 1,5 m, tup oraliği 50—70 sm sxemada ekiladi. Yoz davomida qator oralari yumşatiladi. 10—12 marta suğoriladi. Hosildorligi örtaça 80—120 s/ga. Özbekistonda M.ning Barnaul, Visluxa, Progress, Malboro navlari ekiladi. Kasalliklari: oq doğlaniş, makrosporioz, vilt va b. Zararkunandalari: qönğizlar, bargxörlar, şilliqqurt, örgimçakkana, qalqondorlar.
Kuraş çoralari: agrotexnika tadbirlarini öz vaqtida ötkaziş, ğunçalaş davrida va hosil yiğiştirilganidan keyin 1% li kolloidli oltingugurt eritmasini purkaş.
Ad.: Kazakov I.V.,Kiçina VV., Malina, 3 izd., M., 1985; Abdullayev R., Yagudina S., Tomorqada yetiştiriladigan rezavor mevalar, T., 1989.
Jamoliddin Fayziyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАЛИНА, булдурғун (Rubus) — раъногулдошлар оиласи рубус туркумига мансуб кўп йиллик чала буталар; резавор мева. М.нинг 120 ёввойи тури бўлиб, Евросиёнинг мўътадил ва субтропик минтақаларида кенг тарқалган. М.нинг маданий навлари оддий ёки қизил (R.idaeus), дағал тукли ёки америка М.си (R.strigosus), ғарбий ёки маймунжонсимон М. (R.occidentalis) ва б. турлари учрайди. Ўрта Осиё, Шарқий Сибирь, Узоқ Шарқ, АҚШ ва Европа мамлакатларида ўстирилади. Илдизи кўп йиллик, пояси икки йиллик. Бутаси бал. 1 — 1,5 м, барглари тоқ патсимон, мураккаб, кетма-кет жойлашган. Гуллари икки жинсли, ўзидан чангланади. Меваси қизил, баъзан сариқ. Ўзбекистонда май охири — июнь бошидан пиша бошлайди, ремонтантли (бир мавсумда қайта ёки кўп марта гуллаб, ҳосил берадиган) навлари авг.нинг 2-ярмида иккинчи марта мева тугади. Меваси таркибида 5,7—11,5% қанд, 1—2% органик кислоталар, 9,1 — 44 мг% С витамини ҳамда В гуруҳи витаминлари, каротин, хушбўй моддалар мавжуд. Меваси, асосан, янгилигида ейилади, консерва саноатида қиём, жем, шарбатлартайёрланади. Қуритилган меваси (дамламаси) тиббиётда терлатувчи дори сифатида, шарбати суюқ дорилар таъмини яхшилашда ишлатилади.
М. илдиз бачкилари, илдизи ва қаламчаларидан кўпайтирилади. Кўчати ўтқазилгач, 2-йили ҳосилга киради. Ўзбекистонда М. симбағазларга кўтариб ўстирилади. Ҳосили тугагач, бир йиллик новдалари қолдирилиб, икки йилликлари қирқиб ташланади. М. озиқ моддаларга бой, сернам, сувни яхши ўтказадиган, ер ости сувлари камида 1,5 м чуқурликда бўлган ерларда яхши ўсади. М. кўчатлари эрта баҳорда ёки кеч кузда қатор оралиғи 1,5 м, туп оралиғи 50—70 см схемада экилади. Ёз давомида қатор оралари юмшатилади. 10—12 марта суғорилади. Ҳосилдорлиги ўртача 80—120 ц/га. Ўзбекистонда М.нинг Барнаул, Вислуха, Прогресс, Мальборо навлари экилади. Касалликлари: оқ доғланиш, макроспориоз, вилт ва б. Зараркунандалари: қўнғизлар, баргхўрлар, шиллиққурт, ўргимчаккана, қалқондорлар.
Кураш чоралари: агротехника тадбирларини ўз вақтида ўтказиш, ғунчалаш даврида ва ҳосил йиғиштирилганидан кейин 1% ли коллоидли олтингугурт эритмасини пуркаш.
Ад.: Казаков И.В.,Кичина ВВ., Малина, 3 изд., М., 1985; Абдуллаев Р., Ягудина С., Томорқада етиштириладиган резавор мевалар, Т., 1989.
Жамолиддин Файзиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.