Mamlakatşunoslik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 156–157-b. — ziyouz.com
Mamlakatşunoslik - geografiyaning aniq hududlar (materiklar, mamlakatlar, yirik rayonlar) ni örganiş b-n şuğullanadigan tarmoği. Mamlakatşunos-geograf uşbu hududlarni örganiş natijalari asosida ularda köpçilik qududlarga xos bölgan va şunga mos ravişda tabiiy va iqtisodiy geogr. tomonidan belgilangan umumiy qonuniyatlarning qanday namoyon etilişini taxlil qiladi.
M. — antik dunyoda vujudga kelgan va odamlarning turli mamlakatlar töğrisidagi ma'lumotlarni bilib oliş amaliy ehtiyojlari orqali şakllangan. Bir neça ming yilliklar davomida, Gerodotdan boşlab Strabongaça, u mamlakatlar tabiati va xalqlarining hayotini qamrab olgan holda, universal xarakterga ega bölgan. Köpinça, bunday asarlarning mualliflari uşbu mamlakatlarda bölib kelgan sayohatçilarning özlari edilar. Mualliflarning ta'rifida ularning diqqatini tortgan barça hodisalar joy olgan, hikoya qiliş tartibini esa odatda, sayohatning yönalişi belgilar edi. Bu asarlarning köpçiligida yirik bölinmalarga ajratiş (tabiat, aholi, xöjalik va h.k.)ning aniq sistemasi bölmagan.
Fanning ayniqsa, 20-a.dagi rivoji natijasida tabiiy va iqtisodiy geogr. bir-biridan keskin ajraldi. Ularning har qaysisining tarkibida tor yönalişdagi geografik fanlar sistemasi (iqlimşunoslik, tuproq-şunoslik, geomorfologiya, aholişunoslik va h.k.) şakllandi. Bu böliniş, öz navbatida hududlar (mamlakatlar, rayonlar) böyiça ma'lumotlar sinteziga bölgan ehtiyojning kengay-işiga olib keldi. Şuning uçun geo-graflarning tabiatning ayrim komponentlari va xöjalikning sohalari böyiça ixtisoslaşuvi b-n birgalikda hududlar böyiça ham ixtisoslaşuvning rivojlanişi kuzatiladi, kompleks M. xarakteriga ega bölgan ehtiyoj vujudga keladi. Ayrim geografik fanlarning rivojlanişi M.ka oid asarlarni yanada balandroq darajaga kötarişga imkoniyat yaratdi. Bu esa M.ka doir yozilgan tavsiflarning tuzilişi va mazmuniga ta'sir qildi, örganilayotgan mamlakatning özaro boğliq voqea va hodisalarning asosiy toifalari böyiça sistematik ta'riflaşga yordam berdi. Mustaqil ahamiyatga ega bölişi b-n birgalikda bundam M. ta'riflar tarmoqlar uçun xam qimmatlidir.
Şu b-n birga M. asarlari katta ahamiyatga ega. M.ningumumta'lim fanlaridan biri sifatidagi ahamiyati örta va oliy maktabda katgadir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАМЛАКАТШУНОСЛИК - географиянинг аниқ ҳудудлар (материклар, мамлакатлар, йирик районлар) ни ўрганиш б-н шуғулланадиган тармоғи. Мамлакатшунос-географ ушбу ҳудудларни ўрганиш натижалари асосида уларда кўпчилик қудудларга хос бўлган ва шунга мос равишда табиий ва иқтисодий геогр. томонидан белгиланган умумий қонуниятларнинг қандай намоён этилишини тахлил қилади.
М. — антик дунёда вужудга келган ва одамларнинг турли мамлакатлар тўғрисидаги маълумотларни билиб олиш амалий эҳтиёжлари орқали шаклланган. Бир неча минг йилликлар давомида, Геродотдан бошлаб Страбонгача, у мамлакатлар табиати ва халқларининг ҳаётини қамраб олган ҳолда, универсал характерга эга бўлган. Кўпинча, бундай асарларнинг муаллифлари ушбу мамлакатларда бўлиб келган саёҳатчиларнинг ўзлари эдилар. Муаллифларнинг таърифида уларнинг диққатини тортган барча ҳодисалар жой олган, ҳикоя қилиш тартибини эса одатда, саёҳатнинг йўналиши белгилар эди. Бу асарларнинг кўпчилигида йирик бўлинмаларга ажратиш (табиат, аҳоли, хўжалик ва ҳ.к.)нинг аниқ системаси бўлмаган.
Фаннинг айниқса, 20-а.даги ривожи натижасида табиий ва иқтисодий геогр. бир-биридан кескин ажралди. Уларнинг ҳар қайсисининг таркибида тор йўналишдаги географик фанлар системаси (иқлимшунослик, тупроқ-шунослик, геоморфология, аҳолишунослик ва ҳ.к.) шаклланди. Бу бўлиниш, ўз навбатида ҳудудлар (мамлакатлар, районлар) бўйича маълумотлар синтезига бўлган эҳтиёжнинг кенгай-ишига олиб келди. Шунинг учун гео-графларнинг табиатнинг айрим компонентлари ва хўжаликнинг соҳалари бўйича ихтисослашуви б-н биргаликда ҳудудлар бўйича ҳам ихтисослашувнинг ривожланиши кузатилади, комплекс М. характерига эга бўлган эҳтиёж вужудга келади. Айрим географик фанларнинг ривожланиши М.ка оид асарларни янада баландроқ даражага кўтаришга имконият яратди. Бу эса М.ка доир ёзилган тавсифларнинг тузилиши ва мазмунига таъсир қилди, ўрганилаётган мамлакатнинг ўзаро боғлиқ воқеа ва ҳодисаларнинг асосий тоифалари бўйича систематик таърифлашга ёрдам берди. Мустақил аҳамиятга эга бўлиши б-н биргаликда бундам М. таърифлар тармоқлар учун хам қимматлидир.
Шу б-н бирга М. асарлари катта аҳамиятга эга. М.нингумумтаълим фанларидан бири сифатидаги аҳамияти ўрта ва олий мактабда катгадир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.