Mamluklar davlati
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 157-b. — ziyouz.com
Mamluklar davlati - Misrda (1250—1517) va Suriyada (1516 y.gaça) örta asrlarda mamluklar sulolasi boşqargan davlat. 1250 y. mamluk harbiy boşliqlari ayyubiylarnj taxtdan agdarib hokimiyatni qölga kiritgan. Mamluklarning 2 sulolasi ma'lum: Bahriylar (asosan, turkiy qavmlardan bölib 1250—1390 y.larda hukmronlik qilgan) va Burjiylar (asosan, kavkazliklar 1390—1517 y.larda hukmronlik qilgan). Mamluklar (ularning soni 9— 12 mingga yetgan) 24 ta bey qömondonligi ostida xizmat qilişgan. Uşbu beylar yirik mulkdorlar bölib, eng yaxşi yerlar, davlatning hunarmandçilik korxonalari, bojxonalardan keladigan daromadlar va b. ga egalik qilganlar. Mamluklar davrida, 13—14-a.larda davlat boşqaruvi tizimi isloh qilingan, sun'iy suğoriş tizimi yaxşilangan, madaniyatning yuksalişi kuzatilgan. Mamluklar ilgari davrlarda şakllangan harbiylen tizimini saqlab qolganlar.
13-a.da mamluklar quşini möğullarni tormor etadilar (1260 y. 3 sent.dagi Ayn-Jolut jangi), salibçilarni Falastin va Suriyadan siqib çiqarganlar (1268), ismoiliilar — haşşoşiylarni tormor keltirganlar (1273). M.d.ning eng yirik sultonlari: Oybek (1250-57), Beybars I (1260-77), Qalovun (1279—90), Barsbey (1422—38), Ğuriy (1501 — 16). 1516—17 y.larda turk sultoni Salim I qöşinlari Suriya, Misr va Falastinni bosib olib, M.d.ni tugatgan. Turklar bosqinidan keyin Misrdagi yerlarning bir qismi
mamluk zodagonlariga qoldirilgan, buni evaziga ular Qohiradagi turk poşosiga ölpon tölaşlari lozim bölgan. 17-a. oxiridan Usmonli turk imperiyaşning zaiflaşuvi oqibatida mamluklar amalda öz hukmronliklarini tiklaşgan. Faqat Misr poşosi Muhammad Ali (1805—48 y.larda hokimlik qilgan) davridagina mamluklardan yerlar tortib olingan, 1811 y. esa mamluk beylari yoppasiga qirib taşlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАМЛУКЛАР ДАВЛАТИ - Мисрда (1250—1517) ва Сурияда (1516 й.гача) ўрта асрларда мамлуклар сулоласи бошқарган давлат. 1250 й. мамлук ҳарбий бошлиқлари айюбийларнж тахтдан агдариб ҳокимиятни қўлга киритган. Мамлукларнинг 2 сулоласи маълум: Баҳрийлар (асосан, туркий қавмлардан бўлиб 1250—1390 й.ларда ҳукмронлик қилган) ва Буржийлар (асосан, кавказликлар 1390—1517 й.ларда ҳукмронлик қилган). Мамлуклар (уларнинг сони 9— 12 мингга етган) 24 та бей қўмондонлиги остида хизмат қилишган. Ушбу бейлар йирик мулкдорлар бўлиб, энг яхши ерлар, давлатнинг ҳунармандчилик корхоналари, божхоналардан келадиган даромадлар ва б. га эгалик қилганлар. Мамлуклар даврида, 13—14-а.ларда давлат бошқаруви тизими ислоҳ қилинган, сунъий суғориш тизими яхшиланган, маданиятнинг юксалиши кузатилган. Мамлуклар илгари даврларда шаклланган ҳарбийлен тизимини сақлаб қолганлар.
13-а.да мамлуклар қушини мўғулларни тормор этадилар (1260 й. 3 сент.даги Айн-Жолут жанги), салибчиларни Фаластин ва Суриядан сиқиб чиқарганлар (1268), исмоилиилар — ҳашшошийларни тормор келтирганлар (1273). М.д.нинг энг йирик султонлари: Ойбек (1250-57), Бейбарс I (1260-77), Қаловун (1279—90), Барсбей (1422—38), Ғурий (1501 — 16). 1516—17 й.ларда турк султони Салим I қўшинлари Сурия, Миср ва Фаластинни босиб олиб, М.д.ни тугатган. Турклар босқинидан кейин Мисрдаги ерларнинг бир қисми
мамлук зодагонларига қолдирилган, буни эвазига улар Қоҳирадаги турк пошосига ўлпон тўлашлари лозим бўлган. 17-а. охиридан Усмонли турк империяшнинг заифлашуви оқибатида мамлуклар амалда ўз ҳукмронликларини тиклашган. Фақат Миср пошоси Муҳаммад Али (1805—48 й.ларда ҳокимлик қилган) давридагина мамлуклардан ерлар тортиб олинган, 1811 й. эса мамлук бейлари ёппасига қириб ташланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.