Ma'mun

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 328–329-b. — ziyouz.com

Ma'mun (786-833, Tarsus ş.) -abbosiylar sulolasidan bölgan xalifa, yirik siyosiy arbob, ilm fan homiysi. Xalifa Horun arraşidnnng öğli. M. otasining vaziri Ja'far ibn Yahyo tarbiyasini olib, kamol topgan. M. Xuroson viloyati ( markazi — Marv ş.) noibi (809—819). 813 y.da akasi al-Amin b-n taxt uçun bölgan jangda ğolib çiqib, Bağdod xalifaligi uning ixtiyoriga ötadi, ammo Bağdodga faqat 819 y.da köçib ötgan. M. Movarounnahr va Xuroson olimlarini öz saroyida töplay boşlab ularni özi b-n Bağdodga olib ketgan, ular «Bayt ul-hikmat» («Bilim uyi»)da öz ilmiy faoliyatlarini davom ettirganlar. Dunyoning turli burçaklaridan, Örta Osiyo va Xuroson (Muhammad al-Xorazmiy, Yahyo ibn Abu Mansur, Habaş al-Xosib al-Marvaziy, Xolid al-Marvarudiy, al-Abbos al-Javhariy, Ahmad al-Farğoniy)dan taklif etilgan allomalar ilmiy mavzularda munozaralar olib borişgan. Misrdagi isyon sa Ozarbay-jondagi Bobak qözğoyaonita qarşi kuraş olib borgan. M. davri ilm-fanning nihoyatda rivojlangani b-n ajralib turadi. M. riyoziyot, falakiyot, tabobat, kimyo, geogr., falsafa, mantiq, adabiyot, diniy ilmlar sohasida qator yutuqlarga erişgan, mu'taziliya ta'limoti rivojiga ulkan hissa qöşgan. M. bobosi Mansur, otasi Horun arraşid tomonidan saroyda töplangan kitoblar sonini köpaytirgan. Otasi davrida bu kutubxona «Bayt ul-hikmat» deb nomlana boşlagan, keyinçalik u ku-tubxonalik doirasidan çiqib, tarjima va ilm markazi yoki öziga xos akademiya vazifasini ötagan.

Ad.: Bulgakov P. G., Rozenfeld B. A., Axmedov A. A., Muxammad al-Xorezmi, M., 1983.

Bahrom Abduhalimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАЪМУН (786-833, Тарсус ш.) -аббосийлар сулоласидан бўлган халифа, йирик сиёсий арбоб, илм фан ҳомийси. Халифа Ҳорун аррашиднннг ўғли. М. отасининг вазири Жаъфар ибн Яҳё тарбиясини олиб, камол топган. М. Хуросон вилояти ( маркази — Марв ш.) ноиби (809—819). 813 й.да акаси ал-Амин б-н тахт учун бўлган жангда ғолиб чиқиб, Бағдод халифалиги унинг ихтиёрига ўтади, аммо Бағдодга фақат 819 й.да кўчиб ўтган. М. Мовароуннаҳр ва Хуросон олимларини ўз саройида тўплай бошлаб уларни ўзи б-н Бағдодга олиб кетган, улар «Байт ул-ҳикмат» («Билим уйи»)да ўз илмий фаолиятларини давом эттирганлар. Дунёнинг турли бурчакларидан, Ўрта Осиё ва Хуросон (Муҳаммад ал-Хоразмий, Яҳё ибн Абу Мансур, Ҳабаш ал-Хосиб ал-Марвазий, Холид ал-Марварудий, ал-Аббос ал-Жавҳарий, Аҳмад ал-Фарғоний)дан таклиф этилган алломалар илмий мавзуларда мунозаралар олиб боришган. Мисрдаги исён са Озарбай-жондаги Бобак қўзғояонита қарши кураш олиб борган. М. даври илм-фаннинг ниҳоятда ривожлангани б-н ажралиб туради. М. риёзиёт, фалакиёт, табобат, кимё, геогр., фалсафа, мантиқ, адабиёт, диний илмлар соҳасида қатор ютуқларга эришган, муътазилия таълимоти ривожига улкан ҳисса қўшган. М. бобоси Мансур, отаси Ҳорун аррашид томонидан саройда тўпланган китоблар сонини кўпайтирган. Отаси даврида бу кутубхона «Байт ул-ҳикмат» деб номлана бошлаган, кейинчалик у ку-тубхоналик доирасидан чиқиб, таржима ва илм маркази ёки ўзига хос академия вазифасини ўтаган.

Ад.: Булгаков П. Г., Розенфельд Б. А., Ахмедов А. А., Мухаммад ал-Хорезми, М., 1983.

Баҳром Абдуҳалимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.