Ma'muriy huquq

Ma'muriy huquq – huquq sohasi. Davlatni idora etiş jarayonida, ya'ni ijro va farmoyiş faoliyatini amalga oşirişda yuzaga keladigan ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvçi yuridik normalar majmuini öz içiga oladi. Boşqaruv faoliyati turlarining xilma-xilligi M. h.ning keng kölamli va köp tarmoqliligini taqozo etuvçi asosiy omildir. M. h. meyorlari barça ijro etuvçi hokimiyat organlarining vakolatini aniqlaydi hamda davlat boşqaruv organlarini tuziş, ularni qayta taşkil qiliş va tugatiş tartibini belgilab beradi. Ular fukarolarning davlat boşqaruv sohasidagi huquq va majburiyatlarini mustahkamlaydi, ijro etuvçi hokimiyat organlarining faoliyati va mansabdor şaxslarning xulq-atvoriga yagona qonunqoidalarni belgilab beradi, ma'murii krnunbuzarliklar uçun javobgarlik va uni köllaş tartibini körib çiqadi.

M. h. meyorlari turli ma'muriyhuquqiy munosabatlarning katnaşçilari orasida yuzaga kelayotgan ma'muriyhuquqiy munosabatlar doirasida amalga oşiriladi. Özbekiston Respublikasida respublika Prezidenti, barça darajadagi davlat boşqaruv organlari, davlat xizmatçilari, nodavlat notijorat taşkilotlari, jismoniy şaxslar (UzR fuqarolari, çet mamlakatlarning fuqarolari va fuqaroligi bölmagan şaxslar) ma'muriyhuquqiy munosabatlarning qatnaşçilari jumlasiga kiradi.

Uzbekiston Respublikasi M. h. tizimi umumiy va maxsus qismlardan iborat. Umumiy qism meyorlari davlat boşqaruvining asosiy tomoyillarini, M. h. subyektlarining huquqiy holatini, davlat xizmati asoslarini boşqaruvining huquqiy şakllari va usullarini davlat boşqaruv tizimidagi qonuniylik va in-tizomni ta'minlaş usullari va tartibini mustahkamlaydi. Maxsus kiyem esa davlat bo-şqaruvining turli tarmoqlari va sohalaridagi ijtimoiy munosabatlarning öziga xos jihatlarini aks ettiruvçi meyorlarga bağişlangan. Unda iqtisodiy, ijtimoiymadaniy hamda ma'muriysiyosiy faoliyat sohasidagi boşqaruvni yölga soliş meyorlari yoritib berilgan. Tarmoqlararo davlat boşqaruvini tartibga soluvçi meyorlar ham şular jumlasiga kiradi.

Turli davlat organlari tomonidan çiqariladigan meyoriyhuquqiy aktlar M. h.ni bayon qiliş şakli, uning manbalari bölib xizmat qiladi. UzR Konstitutsiyasidagi mavjud meyorlarning aksariyat qismi bevosita ma'muriyhuquqiy yönalişga ega bölgan eng muhim meyorlar jumlasidandir. Bular, mas, ijro etuvçi hokimiyat organlarining şakllaniş va faoliyat körsatiş asoslarini belgilab beruvçi xamda fuqarolarning davlat boşqaruv tizimidagi huquq va erkinliklarini mustahkamlovçi konstituiiyaviy meyorlar sanaladi. M. h. asosiy meyorlari Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining ta'lim, mudofaa, joylardagi davlat hokimiyati, sanitariya nazorati va b. töğrisidagi qonunlarida öz ifodasini topgan.

Özbekiston Respublikasi Prezidentining davlat boşkaruv organlarini tuzyş, ularni qayta taşkil qiliş va tugatiş töğrisidagi, şuningdek, boşqaruv tizimlarini iqtisodiy, ijtimoiymadaniy, ma'muriysiyosiy quriliş va h. k. sohalaridagi, turli tarmoqlarni takomillaştiriş töğrisidagi köplab qarorlari M. h. manbalari bölib xizmat qiladi.

Davlat boşqaruvini tartibga soliş işi ÖzR hukumatining, tarmoq va tarmoqlararo davlat boşqaruv organlarining, şuningdek, joylardagi vakolatli va ijro etuvçi organlarning meyoriyhuquqiy aktlari b-n amalga oşiriladi. Vazirlar Mahkamasi davlat boşqaruv organlarining huquqiy maqomini belgilab beruvçi aktlarni qabul qiladi, M. h. manbalari hisoblanadigan turli xil krnunkridalarni tasdiklaydi. M. h. manbalari katoriga, jumladan, qarorlar, buyruqlar, tarmoq va tarmoqlararo boşqaruv organlari (vazirliklar, mahkamalar, davlat qömitalari, respublika agentliklari)ning turli xil yöriqnomaviy materiallari, şuningdek, joylardagi davlat hokimiyati organlarining qarorlari kiradi.

Mustaqillik yillarida M. h. meyorlari ança yangilandi. Çunki, davlatning iqtisodiy funksiyalari, barça darajadagi ijro etuvçi hokimiyat organlari tizimi va ular faoliyatidagi asoslilik, omilkorlik singari jihatlar ham tubdan özgardi. Markazlaşmagan tizimga ötiş va umumdavlat ahamiyatiga ega bölmagan qator vakolatlarning markaziy organlardan quyi böğinlarga ötkazilişi jarayoni röy bermoqda.

M. h.ning ijro etuvçi hokimiyat tuzilişini tokomillaştirişda, davlat xizmatining huquqiy asoslarini vujudga keltirişda, bozor iqtisodi-yotini tartibga solişda, fuqarolar va tadbirkorlik tizimlari qonuniy huquklari va manfaatlarining qat'iy himoya ostiga olinişini ta'minlaşda ahamiyati katta.

M. h. meyorlarini takomillaştiriş jarayoni ijro etuvçi hokimiyat organlarida 2 yönalişda ketmoqda. Vir tomondan, ijro etuvçi hokimiyatning markaziy va mahalliy organlari orasidagi vakolatlarni çegaralaş yöli b-n, ikkinçi tomondan esa — bajaradigan vazifasiga kura bir xil tipdagi davlat boşqaruv organlarining HUQUQIY maqomini belgilaşda bir xillikni ta'minlaş hamda davlat va ijtimoiy hayotning turli sohalaridagi boşqaruv darajasini yuksaltiriş yöli b-n uşbu jarayon amalga oşirilmoqda.

Iqtisodiy munosabatlarni boşqarib borişning bozor mexanizmiga ötiş şaroitida M. h. meyorlari yangi iqtisodiy boşqaruv omillarining joriy etilişini nazarda tutadi (li-senziyalaş, kvota belgilaş, soliq soliş va undiriş). Bozor iqtisodiyotining ma'muriyhuquqiy ta'minlanişi iqtisodiy va ijtimoiy sohalar rivojini prognozlaş va dasturiy rahbarlik qiliş, Özbekistonning ilmiytexnikaviy salohiyatini davlat tomonidan qöllab-quvvatlaş hamda davlat mulkini samarali boşqariş va tadbirkorlikni rağbatlantirişga doyr tadbirlar tizimini işlab çiqiş va amalga oşirişga qaratilgan.

Mirzayusuf Rustamboyev.