«Manas»
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 160–161-b. — ziyouz.com
«Manas» — qirğiz xalq qahramonlik eposi. Asar 3 qismdan iborat (450 ming misra). Genealogik sikl asosida boş qahramon Manas, uning öğli Semetey va Semeteyning öğli Seytekning qaxramonona hayoti tafsiliga bağişlangan. «M.» nazmda yozilgan bölib, şe'riyatning saj' yöli b-n aytilgan. «M.» odatdagi qahramonlik eposi kölamidan ança keng. U ötmiş qirğiz hayotining qariyb barça sohalarini özida jamlagan va şu jihati b-n «qirğiz xalqi hayotining badiiy qomusi» deb e'tirof etiladi. Asarning asosiy motivi qahramonona vatanparvarlikdir; unda ona yurtni taşqi va içki yovlar zulmidan qutqariş va qöriqlaş, zulm va haqsizlikka nafrat, diniy va milliy an'analarga hurmat yetakçilik qiladi. Dostonda milliy turmuşning barça jihatlari keng kölamda va teran aks etgan, şuning uçun ham Ç. Aytmatov uni «qadimgi qirğiz ruhining sarbaland çöqqisi» deb atagan edi. Asarda, Baqay, Almambet, Qöşay, Sirğaq, Xonikey, Aloke, Çubaq, Semetey, Qözqamanlar, Oyçurek kabi har biri öziga xos xarakterga ega bölgan önlab xilma-xil yetakçi obrazlar bor. Manas esa butun epos voqealari markazida turadigan boş qahramondir. Asarda yuzlab personajlar iştirok etişi, voqealar qariyb yuz yillik muddat içida Osiyoning juda katta hududi — Uzoq Şarqdagi Amur daryosi böylaridan tortib Oltoy, Markaziy Osiyodagi voqealarni qamrab olganligi tufayli, «M.» nihoyatda keng kölamga ega — u hajman nafaqat turkiy ellar folkloridagi, balki dunyodagi eng yirik doston hisoblanadi; 1qismining özi 250 ming misradan ortiq.
«M.»ning alohida ahamiyati şundaki, u bironbir uruğ yo qabila dostoni bölmay, umumxalq eposidir, ikkinçidan, unda tasvirlangan voqelik tugal — boşlanişi va yakuniga qadar mumtoz qahramonlik eposining janr xususiyatlariga töla muvofiq keladi va şu jihati b-n ham monumentaldir.
«M.»ni örganiş 19-a.ning 2-yarmidan boşlangan. Qozoq etnografi Ç.Ç.Valixonov, keyinroq V. V. Radlov «M.»dan parçalarni ilk bor qoğozga tuşirib, uning rus va nemis tillaridagi taglamasini takdim qilişgan. 20-a. da epos manasçi Soğimboy Öroz-bekov, Sayoqboy Qoralayev va b. oqinlar ijrosida yozib olingan. «M.» hozirda ham yaratilayotgan va jonli ijro etilayotgan dunyodagi yagona eposdir. Hozirga qadar «M.»ning 70 dan ortiq varianti yozib olingan. Doston 20-a.da V. V. Jirmunskiy, M. Avezov, R.Z. Qodirboyeva va b. olimlar tomonidan teran tadqiq etilgan. Qirğiziston FA Til va adabiyot in-tida işlab turgan «M.» bölimi manasşunoslikni ilmiy örganiş va muvofikdaştiriş markazi hisoblanadi.
«M.»ning boşqa turkiy xalqlar dostonlari b-n muştarak jihatlari borligi töğrisida gipotezalar mavjud, ammo tasdiqlanmagan; öxşaş motivlar esa genealogik emas, balki tipologik asosga ega.
«M.» qirğiz xalqining milliy iftixoridir, xalqaro aeroport, in-t va b.larga «M.» nomi berilgan, 2 jildli «M.» ensiklopediyasi naşr etilgan. «M.» özbek tiliga ilk bor 1958 y.da «Qirğiziston haqiqati» gaz. xodimlari tomonidan qisman ögirilgan edi. 1964 y.da Mirtemir tarjimasida eposning 1qismi bosilib çiqdi. Bu tarjima Ç. Aytmatov va b. qirğiz hamda özbek olimlarining yuksak bahosiga sazovor bölgan. «M.»ning 2qismi esa Sultan Akbariy tomonidan ança qisqartirişlar b-n 1982 y.da naşr etildi va, nihoyat, «M.»ning bolalar uçun tayyorlangan varianti tarjimasi 1995 y. bosilib çiqdi (uning tarjimoni T. Adaşboyev Xalqaro «M.» oltin medali b-n taqsirlandi).
1995 y. barça turkiy tilli davlatlarda «M.» eposining 1000 yilligi xalqaro miqyosda umumxalq bayrami sifatida keng nişonlandi.
Zuhriddin Isomiddinov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«МАНАС» — қирғиз халқ қаҳрамонлик эпоси. Асар 3 қисмдан иборат (450 минг мисра). Генеалогик цикл асосида бош қаҳрамон Манас, унинг ўғли Семетей ва Семетейнинг ўғли Сейтекнинг қахрамонона ҳаёти тафсилига бағишланган. «М.» назмда ёзилган бўлиб, шеъриятнинг сажъ йўли б-н айтилган. «М.» одатдаги қаҳрамонлик эпоси кўламидан анча кенг. У ўтмиш қирғиз ҳаётининг қарийб барча соҳаларини ўзида жамлаган ва шу жиҳати б-н «қирғиз халқи ҳаётининг бадиий қомуси» деб эътироф этилади. Асарнинг асосий мотиви қаҳрамонона ватанпарварликдир; унда она юртни ташқи ва ички ёвлар зулмидан қутқариш ва қўриқлаш, зулм ва ҳақсизликка нафрат, диний ва миллий анъаналарга ҳурмат етакчилик қилади. Достонда миллий турмушнинг барча жиҳатлари кенг кўламда ва теран акс этган, шунинг учун ҳам Ч. Айтматов уни «қадимги қирғиз руҳининг сарбаланд чўққиси» деб атаган эди. Асарда, Бақай, Алмамбет, Қўшай, Сирғақ, Хоникей, Алоке, Чубақ, Семетей, Қўзқаманлар, Ойчурек каби ҳар бири ўзига хос характерга эга бўлган ўнлаб хилма-хил етакчи образлар бор. Манас эса бутун эпос воқеалари марказида турадиган бош қаҳрамондир. Асарда юзлаб персонажлар иштирок этиши, воқеалар қарийб юз йиллик муддат ичида Осиёнинг жуда катта ҳудуди — Узоқ Шарқдаги Амур дарёси бўйларидан тортиб Олтой, Марказий Осиёдаги воқеаларни қамраб олганлиги туфайли, «М.» ниҳоятда кенг кўламга эга — у ҳажман нафақат туркий эллар фольклоридаги, балки дунёдаги энг йирик достон ҳисобланади; 1қисмининг ўзи 250 минг мисрадан ортиқ.
«М.»нинг алоҳида аҳамияти шундаки, у биронбир уруғ ё қабила достони бўлмай, умумхалқ эпосидир, иккинчидан, унда тасвирланган воқелик тугал — бошланиши ва якунига қадар мумтоз қаҳрамонлик эпосининг жанр хусусиятларига тўла мувофиқ келади ва шу жиҳати б-н ҳам монументалдир.
«М.»ни ўрганиш 19-а.нинг 2-ярмидан бошланган. Қозоқ этнографи Ч.Ч.Валихонов, кейинроқ В. В. Радлов «М.»дан парчаларни илк бор қоғозга тушириб, унинг рус ва немис тилларидаги тагламасини такдим қилишган. 20-а. да эпос манасчи Соғимбой Ўроз-беков, Саёқбой Қоралаев ва б. оқинлар ижросида ёзиб олинган. «М.» ҳозирда ҳам яратилаётган ва жонли ижро этилаётган дунёдаги ягона эпосдир. Ҳозирга қадар «М.»нинг 70 дан ортиқ варианти ёзиб олинган. Достон 20-а.да В. В. Жирмунский, М. Авезов, Р.З. Қодирбоева ва б. олимлар томонидан теран тадқиқ этилган. Қирғизистон ФА Тил ва адабиёт ин-тида ишлаб турган «М.» бўлими манасшуносликни илмий ўрганиш ва мувофикдаштириш маркази ҳисобланади.
«М.»нинг бошқа туркий халқлар достонлари б-н муштарак жиҳатлари борлиги тўғрисида гипотезалар мавжуд, аммо тасдиқланмаган; ўхшаш мотивлар эса генеалогик эмас, балки типологик асосга эга.
«М.» қирғиз халқининг миллий ифтихоридир, халқаро аэропорт, ин-т ва б.ларга «М.» номи берилган, 2 жилдли «М.» энциклопедияси нашр этилган. «М.» ўзбек тилига илк бор 1958 й.да «Қирғизистон ҳақиқати» газ. ходимлари томонидан қисман ўгирилган эди. 1964 й.да Миртемир таржимасида эпоснинг 1қисми босилиб чиқди. Бу таржима Ч. Айтматов ва б. қирғиз ҳамда ўзбек олимларининг юксак баҳосига сазовор бўлган. «М.»нинг 2қисми эса Султан Акбарий томонидан анча қисқартиришлар б-н 1982 й.да нашр этилди ва, ниҳоят, «М.»нинг болалар учун тайёрланган варианти таржимаси 1995 й. босилиб чиқди (унинг таржимони Т. Адашбоев Халқаро «М.» олтин медали б-н тақцирланди).
1995 й. барча туркий тилли давлатларда «М.» эпосининг 1000 йиллиги халқаро миқёсда умумхалқ байрами сифатида кенг нишонланди.
Зуҳриддин Исомиддинов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.