Ma'naviyat
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 334–335-b. — ziyouz.com
Ma'naviyat — inson ruhiy va aqliy olamini ifodalovçi tuşunça. U kişilarning falsafiy, huquqiy, ilmiy, badiiy, axloqiy, diniy tasavvurlarini öz içiga oladi. M. atamasining asosida «ma'no» sözi yotadi. Ma'lumki, insonning taşqi va içki olami mavjud. Taşqi olamiga uning böybasti, körinişi, kiyinişi, xatti-harakati va b. kiradi. Içki olami esa uning yaşaşdan maqsadi, fikr yuritişi, orzu-istaklari, intilişlari, his-tuyğularini öz içiga oladi. Insonning ana şu içki olami M.dir. Oziq-ovqat odamga jismoniy quvvat bersa, M. unga ruhiy oziq va kudrat bağişlaydi. M. ma'rifat va madaniyat b-n boğliq. M. odamlarda taptayyor hodda vujudga kelmaydi. Unga muttasil öqiş, örganiş, tajriba orttiriş orqaligina erişiladi. M. qançalik boyib borsa, jamiyat va millat şunçalik ravnaq topadi. M.li odam yaşaşdan maqsad nimaligini aniq biladi, umrini mazmunli ötkaziş yölini izlab topadi, muomala qiliş madaniyatini egallaydi, har bir masalaga insof va adolat nuqtai nazaridan yondoşadi. Vijdon nima, yolğon va rost nima, or-nomus nima, halol va harom nima — bularning hammasini bir-biridan ajrata oladi, hayotda yomonlikka boşlovçi xatti-harakatlardan voz keçadi, yaxşilikka boşlovçi amallarni bajaradi. Qisqasi, M.da inson hayotining mazmuni aks etadi. Vatanni seviş, vatanpar-varlik inson M.ini belgilovçi asosiy omillardan biridir. M. kamol topgan jamiyatlarda qobiliyat, iste'dod egalari şu jamiyatning, millatning yuzi, ğururi, obrö-e'tibori hisoblanadi. M.li jamiyatda aql, soğlom fikr, adolat va yaxşi xulq ustuvordir. Bunday jamiyatda xalqning ertangi kunga işonçi kuçli böladi, odamga nomunosib turli illatlar barham topadi. Millatning asrlar davomida şakllangan ildizlari, uning tarixiy tajribalari va ijtimoiymadaniy rivojlanişisiz M.ni tasavvur qiliş qi-yin. «M. — insonning, xalqning, jamiyatning, davlatning kuç-qudratidir. U yöq joyda heç qaçon baxtsaodat bölmaydi», degan edi ÖzR Prezidenti I. A. Karimov. Şu sababli Özbekistonda M.ni yuksaltiriş, xalqni M.li qiliş davlat siyosati darajasiga kötarilgan. Mustaqillik tufayli özbek xalqining köp asrlik boy tarixiy, ilmiy, madaniy va diniy merosini örganiş, undan xalqning umumiy va bebaho mulki sifatida foydalanişga keng yöl oçildi. M.imiz «Avesto» va zarduştiylik ta'limotidan boşlab hoz. kungaça şakllanib, boyib, umuminsoniy qadriyatlar b-n yonma-yon rivojlanib bormoqda. Özbekistonda M. va ma'rifatni kötariş, tarğib qiliş, boyitiş, aholining keng doirasiga yoyiş maqsadida respublika «Ma'naviyat va ma'rifat» markazi taşkil etilgan. Respublika ta'lim tizimida «Ma'naviyat asoslari» fani öqitiladi. M. sohasida ilmiy tadqiqotlar olib borilyapti.
Ad.: Karimov I. A., Istiqlol va ma'naviyat, T., 1994; Karimov I. A., Ma'naviy yuksaliş yölida, T., 1998; Ma'naviyat va ma'rifat asoslari (tuzuvçilar: S. O. Ota-murodov va b.,) T., 1998; Imomnazarov M., Milliy ma'naviyatimiz nazariyasiga çizgilar, T., 1998.
Sultonmurod Olim.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАЪНАВИЯТ — инсон руҳий ва ақлий оламини ифодаловчи тушунча. У кишиларнинг фалсафий, ҳуқуқий, илмий, бадиий, ахлоқий, диний тасаввурларини ўз ичига олади. М. атамасининг асосида «маъно» сўзи ётади. Маълумки, инсоннинг ташқи ва ички олами мавжуд. Ташқи оламига унинг бўйбасти, кўриниши, кийиниши, хатти-ҳаракати ва б. киради. Ички олами эса унинг яшашдан мақсади, фикр юритиши, орзу-истаклари, интилишлари, ҳис-туйғуларини ўз ичига олади. Инсоннинг ана шу ички олами М.дир. Озиқ-овқат одамга жисмоний қувват берса, М. унга руҳий озиқ ва кудрат бағишлайди. М. маърифат ва маданият б-н боғлиқ. М. одамларда таптайёр ҳодда вужудга келмайди. Унга муттасил ўқиш, ўрганиш, тажриба орттириш орқалигина эришилади. М. қанчалик бойиб борса, жамият ва миллат шунчалик равнақ топади. М.ли одам яшашдан мақсад нималигини аниқ билади, умрини мазмунли ўтказиш йўлини излаб топади, муомала қилиш маданиятини эгаллайди, ҳар бир масалага инсоф ва адолат нуқтаи назаридан ёндошади. Виждон нима, ёлғон ва рост нима, ор-номус нима, ҳалол ва ҳаром нима — буларнинг ҳаммасини бир-биридан ажрата олади, ҳаётда ёмонликка бошловчи хатти-ҳаракатлардан воз кечади, яхшиликка бошловчи амалларни бажаради. Қисқаси, М.да инсон ҳаётининг мазмуни акс этади. Ватанни севиш, ватанпар-варлик инсон М.ини белгиловчи асосий омиллардан биридир. М. камол топган жамиятларда қобилият, истеъдод эгалари шу жамиятнинг, миллатнинг юзи, ғурури, обрў-эътибори ҳисобланади. М.ли жамиятда ақл, соғлом фикр, адолат ва яхши хулқ устувордир. Бундай жамиятда халқнинг эртанги кунга ишончи кучли бўлади, одамга номуносиб турли иллатлар барҳам топади. Миллатнинг асрлар давомида шаклланган илдизлари, унинг тарихий тажрибалари ва ижтимоиймаданий ривожланишисиз М.ни тасаввур қилиш қи-йин. «М. — инсоннинг, халқнинг, жамиятнинг, давлатнинг куч-қудратидир. У йўқ жойда ҳеч қачон бахтсаодат бўлмайди», деган эди ЎзР Президенти И. А. Каримов. Шу сабабли Ўзбекистонда М.ни юксалтириш, халқни М.ли қилиш давлат сиёсати даражасига кўтарилган. Мустақиллик туфайли ўзбек халқининг кўп асрлик бой тарихий, илмий, маданий ва диний меросини ўрганиш, ундан халқнинг умумий ва бебаҳо мулки сифатида фойдаланишга кенг йўл очилди. М.имиз «Авесто» ва зардуштийлик таълимотидан бошлаб ҳоз. кунгача шаклланиб, бойиб, умуминсоний қадриятлар б-н ёнма-ён ривожланиб бормоқда. Ўзбекистонда М. ва маърифатни кўтариш, тарғиб қилиш, бойитиш, аҳолининг кенг доирасига ёйиш мақсадида республика «Маънавият ва маърифат» маркази ташкил этилган. Республика таълим тизимида «Маънавият асослари» фани ўқитилади. М. соҳасида илмий тадқиқотлар олиб бориляпти.
Ад.: Каримов И. А., Истиқлол ва маънавият, Т., 1994; Каримов И. А., Маънавий юксалиш йўлида, Т., 1998; Маънавият ва маърифат асослари (тузувчилар: С. О. Ота-муродов ва б.,) Т., 1998; Имомназаров М., Миллий маънавиятимиз назариясига чизгилар, Т., 1998.
Султонмурод Олим.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.