Manbalar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 161–162-b. — ziyouz.com
Manbalar MANBALAR, tarixiy manbalar — ötmişda odamzod qöli b-n bunyod etilgan tarixiy jarayon izlarini özida aks ettiruvçi va kişilik jamiyati tarixini örganiş imkonini beruvçi hoz. kungaça saqlangan har qanday osori atiqa, yozma manba, ma'naviy (til, e'tiqod, urf-odat) qadriyatlar. M. tarixiy tadqiqotlarning asosiy poydevori hisoblanadi. Ularni keng kölamda sinçiklab örganmasdan turib kişilik jamiyatining tadrijiy taraqqiyoti tarixini tahlil qilib bölmaydi. M.ning xili nihoyatda köp, ammo ma'lum darajada aniq va töla ma'lumotlarga ega M. majmuasi çeklangan. Yozuv hali yuzaga kelmagan ibtidoiy jamoa davridan faqat moddiy madaniyat qoldiqlari (turar joy, makon, manzil, mehnat qurollari) saqlangan xolos. Ulardan, asosan, ibtidoiy jamiyat davri hayotini, qisman qad. dunyo va örta ayerlar tarixini tadqiq etişda foydalaniladi.
Işlab çiqaruvçi xöjaliklar (dehqonçilik, çorvaçilik, hunarmandçilik), savdo-sotiq munosabatlari yuzaga kelib rivoj topgan sivilizatsiya davri tarixini örganişda esa yozma manbalar birinçi darajali ahamiyat kasb etadi. Bu davr M.ining soni va sifati kişilik jamiyatining ma'naviy kamoloti, xususan, yozuv va xatsavodning yuksakligiyu qançalik tarq-algani va yozma M.ning saqlaniş holatiga boğliq bölgan. Şu boisdan bizning davrimizgaça, ayniqsa, qad. yozma manbalar oz saqlangan bölsa, keyingi tarixiy davrlar uçun xos hisoblangan toş, sopol, qayin pöstloği, pergament va qoğozga bitilgan, şuningdek, bosma asarlar keng tarqalgan.
Yozma tarixiy M., şubhasiz, kişilik jamiyatining ijtimoiy va şaxsiy faoliyati natijasida yuzaga kelgan. M. şartli ravişda 8 turkumga bölinadi: yozma, aşyoviy, etnografik, lingvistik, toponimik, oğzaki (folklor), kino, fono va fotomateriallar. M.ni turkumlarga böliş, ularning yuzaga kelişi, tadqiqot qiliş, mu-alliflarini aniqlaş, haqqoniyligi va tölikligini belgilaş kabi masalalar b-n manbaşunoslik fan i şuğullanadi.
Ad.: Arsixovskiy A. V., Arxeologiya asoslari, T., 1970; Kabi rov J., Sagdullayev A., Örta Osiyo arxeologiyasi. T., 1990; Ahmedov B., Özbekiston xalqlari tarixi manbalari, T., 1991.
Abdulahad Muhammadjonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАНБАЛАР, тарихий манбалар — ўтмишда одамзод қўли б-н бунёд этилган тарихий жараён изларини ўзида акс эттирувчи ва кишилик жамияти тарихини ўрганиш имконини берувчи ҳоз. кунгача сақланган ҳар қандай осори атиқа, ёзма манба, маънавий (тил, эътиқод, урф-одат) қадриятлар. М. тарихий тадқиқотларнинг асосий пойдевори ҳисобланади. Уларни кенг кўламда синчиклаб ўрганмасдан туриб кишилик жамиятининг тадрижий тараққиёти тарихини таҳлил қилиб бўлмайди. М.нинг хили ниҳоятда кўп, аммо маълум даражада аниқ ва тўла маълумотларга эга М. мажмуаси чекланган. Ёзув ҳали юзага келмаган ибтидоий жамоа давридан фақат моддий маданият қолдиқлари (турар жой, макон, манзил, меҳнат қуроллари) сақланган холос. Улардан, асосан, ибтидоий жамият даври ҳаётини, қисман қад. дунё ва ўрта аерлар тарихини тадқиқ этишда фойдаланилади.
Ишлаб чиқарувчи хўжаликлар (деҳқончилик, чорвачилик, ҳунармандчилик), савдо-сотиқ муносабатлари юзага келиб ривож топган цивилизация даври тарихини ўрганишда эса ёзма манбалар биринчи даражали аҳамият касб этади. Бу давр М.ининг сони ва сифати кишилик жамиятининг маънавий камолоти, хусусан, ёзув ва хатсаводнинг юксаклигию қанчалик тарқ-алгани ва ёзма М.нинг сақланиш ҳолатига боғлиқ бўлган. Шу боисдан бизнинг давримизгача, айниқса, қад. ёзма манбалар оз сақланган бўлса, кейинги тарихий даврлар учун хос ҳисобланган тош, сопол, қайин пўстлоғи, пергамент ва қоғозга битилган, шунингдек, босма асарлар кенг тарқалган.
Ёзма тарихий М., шубҳасиз, кишилик жамиятининг ижтимоий ва шахсий фаолияти натижасида юзага келган. М. шартли равишда 8 туркумга бўлинади: ёзма, ашёвий, этнографик, лингвистик, топонимик, оғзаки (фольклор), кино, фоно ва фотоматериаллар. М.ни туркумларга бўлиш, уларнинг юзага келиши, тадқиқот қилиш, му-аллифларини аниқлаш, ҳаққонийлиги ва тўликлигини белгилаш каби масалалар б-н манбашунослик фан и шуғулланади.
Ад.: Арциховский А. В., Археология асослари, Т., 1970; Каби ров Ж., Сагдуллаев А., Ўрта Осиё археологияси. Т., 1990; Аҳмедов Б., Ўзбекистон халқлари тарихи манбалари, Т., 1991.
Абдулаҳад Муҳаммаджонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.