Manbaşunoslik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 162–168-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Manbaşunoslik - tarixiy manbalarni [q. Manbalar (tarixiy)] izlab topiş, qayd etiş, töplaş, örganiş va qöllaniş nazariyasi va amaliy usullari haqidagi fan. M. tarixşunoslikda yordamçi fan sohalari (arxeografiya, arxivşunoslik, genealogiya — nasabşunoslik, metrologiya — ölçovşunoslik, epigrafika, tekstologiya — matnşunoslik, xronologiya — davrşunoslik, geraldika — gerbşunoslik, numizmatika — tangaşunoslik va sfragistika — muhrşunoslik) qatorida yetakçi örinda turuvçi alohida ilmiy soha. M.ning bevosita tadqiqoti yozma manbalar ustida bölsada, ammo, uning asosiy ilmiy va amaliy uslubiyati tarixiy qadriyatlarning barça turlarini örganişda va tanqidiy tahlil etişda qöllaniladi.
M. ikkiga — amaliy va nazariy M.ka bölinadi. Amaliy M. tarixning ayrim soha va yönalişlari hamda davr va bosqiçlari b-n şuğullanib, izlab topilgan tarixiy manbalarni arxiv, muzey va kutubxonalarning maxsus xazinalarida töplaş, qayd etiş, saqlaş, ta'mirlaş va ta'riflaş kabi işlarni amalga oşiradi. Nazariy M. tarixiy manbalarning yaratilişi va ularda tarixiy voqeliklarning rivojlaniş jarayonlarini aks ettiriş tartibi, usullari, axborotlarning tarkibi va joylaşiş xususiyatlarini tadqiq etadi. Manbalarni tartibga soliş va turkumlarga ajratiş asoslarini işlab çiqadi, ularning umumiy va maxsus turlarini tarixiy nuqtai nazardan tadqiq qiliş uslubini belgilab beradi. M.ning nazariy masalalari, asosan, yozma manbalar zaminidagi tarixiy asar va hujjatlarga binoan hal etiladi.
Tarixiy manbalar tadqiqoti jarayonida quyidagi masalalar belgilab olinadi: qölyozma asarlar va hujjatlarni topiş va ajratib oliş; asosiy matnni va sönggi qöşimça yoki ilovalarini belgilaş; manbaning yuzaga kelişi, asliy yoki köçirma nusxaligini aniqlaş; M. jihatidan qölyozma matni qançalik töliqligi, unda berilgan ma'lumotlarning haqqoniyligi va anikligi hamda bitilgan davrini belgilaş. Çunki har qanday mavzu yoki tarixiy voqelik bayoni M. jihatdan keng qamrovlik va mukammallikni taqozo etadi. Şu boisdan tarixiy manbalarning yaratiliş davrining anikligi M.da muhim ahamiyatga molikdir. Çunki, yozilgan yoki köçirilgan vaqti qayd etilmagan asarlar tamaddun tarixi davomida uçraydi. Bunday holat ayniqsa qad. dunyo va örta asrlar yozma yodgorliklariga xosdir.
Yozma manbalarni yuzaga keliş tarixini örganiş borasida asarning yili, yoziliş uslubi, matnda uçraydigan davr va sanalar, oğirlik va uzunlik ölçamlari, pul birliklari, geografik nomlar hamda şaxsiy ismlarni belgilaş M.da ayniqsa muhimdir. Çunki tarixiy asarlarning aksariyati öz davrida muallifi tomonidan ma'lum darajada tuzatişlar yoki qisqartirişlar kiritilgan bölsa, keyinçalik esa uning muharrirtarjimonlari yoki tegişli nazoratçilari tomonidan qandaydir özgartirişlar amalga oşirilgan yoki boşka tilga tarjima etilgan bölişi mumkin. Natijada matn, mazmun va ğoyaviy yönaliş jihatidan aslidan özgaça nusxalari paydo bölgan. Şu boisdan tarixiy manba muallifi, tarjimoni va kotiblarini aniqlaş muhim ahamiyatga molikdir. Manbalarning asliy va köçirma nusxalarining yaratilişi b-n bevosita boğliq bölgan muarrixlarni belgilab oliş b-n manba nusxalari, ayniqsa tarjimalarining qançalik asliga monandligi hamda ularda keltirilgan tarixiy atama, nom va sanalarning haqqoniyligi aniqlab olinadi.
M. köp asrlik tarixga ega. Amaliy M. dastavval Şarqning Misr va Mesopotamiya kabi qad. madaniyat uçoklarida qad. podşoliklar (Misr, Şumer, Akkad va Ossuriya) va ularning boşq-aruv tizimlari şakllanayotgan davrlarda yuzaga keldi. M.ning ilk omillari dehqonçilik, çorvaçilik, hunarmandçilik va savdo-sotiq kabi xöjaliklarning kengayib rivojlanişi natijasida hayotiy extiyojlar yaratgan eng qad. yozuvlar (Misr iyerogliflari, Mesopotamiya mixxati) kaşf etilişi, ilmiy-amaliy bilimlarning vujudga kelişi b-n çambarças boğliq holda paydo böldi. M.ning asosi hisoblangan ilk yozuvlar mil. av. 4ming yillikda şakllandi. Eng qad. hujjatlar toş, sopol, pöstloq, xom gişt, yogoç, teri, papirus poyasiga bitilgan. Dastlab ularda eng muxim voqea va hodisalar, nasihatnoma va diniy şe'rlar yozilgan bölsa, keyinçalik podşoliklar taşkil topgaç, podşoh qonunlari (Xammurapi, mil. av. 1792—1750 y., Xett, mil. av. 2-ming yillik — qonunlari töplami), madhiya (gimn)lar, davlatlararo bitimlar (mil. av. 1280 y. Xattusili III va Ramzes II larning tinçlik şartnomasi) kabi tarixiy hujjatlar bitilgan hamda yillik taqvim va ölka xaritalar (Misr, Urartu, Bobil va ularning tevarak atroflari) çizilgan. Haqiqiy tarixiy hujjat tusini olgan bunday qad. lavhalar mil. av. 4ming yilliklarda kuçirilib, uziga xos kitoblar yaratilgan va ularni saklaş uçun kutubxona va ar-xivlar taşkil etilgan (Ur, Nippur, Nineviya, Bobil, Aşşur ş.lari). Mas, birgina Ossuriya podşohi Aşşurbanipalning Nineviyadagi kutubxonasida 30 mingdan ortiq xatli lavhalar saqlangan. Öşa davrlardayoq Şumer, Akkad va Ossuriya maktablarida hujjatli lavhalardan nusxalar kuçiruvçi va ularni jamlab saklovçi davlat kotib (mirzo)lari tayyorlanib, amaliy M.ka asos solingan. Mesopotamiya arxivi va kutubxonalaridan esa hatto mil. av. 3ming yillikka mansub mamlakat tarixi va geografiyasiga oid ma'lumotlar topilgan.
Tarixiy hujjatlar va yozma manbalarga tanqidiy yondaşiş, ularda keltirilgan ma'lumotlarni taxlil qiliş va asarlar yaratişda manbalardan foydalaniş yullari qad. dunyo tarixçilarining nomi va tarixnavislik ijodi b-n boğliqdir. Dastlab yunon muarrixi Gerodot ayrim yozma manbalarga şubha kuzi b-n boqqan bölsa, Polibiy, Livii, Tatsit, Iosif Flaviy kabi tarixçilar öz asarlarida manbalarni tanqidiy ajratiş, bir-biriga zid ma'lumotlarni soliştiriş b-n tarixiy manbalarni tekşirib köriş yölini qöllaganlar. Örta asrlarda manbalarga tanqidiy munosabatda böliş deyarlik barham topgan bölsada, ammo Uyğoniş davrida u qayta jonlandi. Uning rivojiga ma'lum darajada gumaiistlar öz hissalarini qöşdilar.
16— 17-a.larda M.ning rivojlanişi, asosan, diplomatiya ehtiyojlarini qondiriş b-n boğlangan bölsada, ammo bu davrda yozma manbalar, tarixiy hujjatlarni ilmiynazariy tadqiq qiliş uslubiyati va amaliy usullari (B. G. Nibur, L. Ranke, T. Mom-mzen) işlab çiqildi.
Özbekistonda amaliy M.ning yuzaga kelişi va rivoji, agarda arxeologik topilmalarga asoslanilsa, bir neça ming yillik tarix b-n uzviy boğlanadi. Zarduştiylik dinining muqaddas kitobi Avestonint çarmga bitilgan ilk nusxalari hamda qad. Niso vaTuproqqal'a şahar xarobalaridan topilgan çarm, yoğoç va sopol bölaklariga yozilgan xöjalik hujjatlarining guvohlik berişiça, qad. Turon hududlarida ilk qölyozma manbalar mil. av. 1ming yillikda yuzaga kelgan. Ular şahar ibodatxonalari va poytaxtlarda qad kötargan podşoh qarorgohlarida saqlangan. Mac, Köhna Niso xarobalarida ötkazilgan arxeologik qazişmalar vaqtida 2 mingdan ortiqroq sopol bölaklariga parfiya yozuvi b-n bitilgan xöjalik hujjatlari topilgan. Ularda Nisoning 17 boğdorçilik tumani va 10 ta qişloğidan qaysi yilda qança miqsorda musallas keltirilib topşirilgani qayd etiladi. Xorazmşoxlarning qad. poytaxti Tuttroqqal'a xarobalaridan qazib oçilgan podşolik arxividan esa teri va yoğoçga yozilgan 100 dan ortiq kirim hujjatlari topilgan. Ularda podşo xazinasiga tuşgan soliqlarning nomi, miqdori va qayerdan keltirilgani belgilangan. Yoğoçga bitilgan hujjatlarda esa, ozod, qul, xizmatkor, malika çörilari, şahzoda xizmatkorlari, qullari kabi qad. Xorazmda hukm surgan ijtimoiy hayot b-n boğliq tabaqalarni belgilovçi atama va iboralar tilga olingan.
Özbekiston hududida qayd etilgan bunday yozma yodgorliklar va ularning ibodatxona va podşo saroylarida saqlanişi, şubhasiz, bu hududda Baqtriya, Suğd va Xorazm kabi dehqonçilik vohalarida işlab çiqaruvçi xöjaliklar (ziroatkorlik, çorvaçilik, hunarmandçilik) va savdo-sotiq mu-nosabatlarining kengayişi oqibatida taşkil topgan qad. davlat birlaşmalarining va ularda boşqaruv tizimlarining şakllanişi b-n çambarças boğliq tarzda yuzaga kelganidan dalolat beradi.
Örta asrlarda Arab xalifaligi, somoniylar, qoraxoniylar, ğaznaviylar, saljuqiylar va xorazmşohlar boşqargan yirik davlatlarning taşkil to-pişi, poytaxt şaharlarda masjid, Madrasa va rasadxonalar qad kötarib «Bayt ul-hikmat» (Bağdod), Dor ul-ilm (Xorazm, Samarqand), Dor uşşifo (Hirot) va kitobxonalar kabi ilm-fan va amaliyot dargohlarida bilimdon olimu-fuzalolarning töplanişi b-n, şubhasiz, M.ka e'tibor kuçayadi. Bu davrda amaliy M. faoliyati birmunça kengayib qölyozma manbalarni ilmiy jihatdan tadqiq qilişga kirişiladi. Yozma asarlarni töplaş, saqlaş va nusxalar köçiriş, noyoblarini özga tillardan tarjima qiliş b-n bir qatorda asar matnlarini qisqartiriş, sönggi ma'lumotlar kiritilib, qisman bölsada, ularni töldiriş işlari kabi tahririyat işlari ham amalga oşiriladi. Birgina «Bayt ul hikmat»da 9—11-a.larda örtaosiyolik olimlardan Yahyo ibn Abu Mansur, Muso al-Xorazmiy, Xolid Marvarrudiy, Abul Abbos Javhariy, Ahmad Marvaziy, Abul Fazl ibn Turk Xuttaloniy, Ahmad Farğoniy, Bonu Muso, Ahmad Saraxsiy, Abu Homid Sağoniy, Abdulloh ibn at-Turk, Abu Bakr ar-Roziy, Abu Nasr Forobiy, Talxa Xuzoiy, Ali ibn Rabbon at-Tabariylar faoliyat körsatgan edilar. Bağdodda kutubxonalar oçilib Şarq va Ğarb antik dunyosining ilmiy va ma'naviy merosi örganiladi. Hind, yunon, suryoniy, paxlaviy, sankskrit tillaridan köpgina asarlar arab tiliga tarjima qilinadi.
10—12-a.larda Movarounnahrda tarix va geogr.ga qiziqiş va mahalliy aholi tilida yozilgan asarlarga bölgan ehti-yojning ortişi b-n tarixiy kitoblar arab tilidan fors tiliga tarjima qilina boşladi. Ayni şu davrda Gardiziynij «Zayn ul-axbor» («Xabarlar körki»), Bayhaqiyinng 30 jildli «Tarixi oli Mahmud» («Mahmud xonadoni tarixi») tarixiy asari, Maji-duddin Adnoning «Tarixi muluki Turkiston» («Turkiston mamlakati tarixi»), Abu Bakr Muhammad Narşaxiyning «Tarixi Buxoro» kabi asarlari arabçadan fors tiliga tarjima qilingan.
943—944 y.larda arab tilida yozilgan «Buxoro tarixi» kitobining tarjimoni va muxarriri Abu Nasr Axmad Kuboviy asarning arab tilidan fors tiliga tarjima qilinişi haqida quy-idagilarni yozgan edi: «...Köpçilik kişilar arab tilida yozilgan kitobni öqişga rağbat körgazmaganliklari sababli, döstlarim mendan u kitobni fors tiliga tarjima qilişni iltimos qşşilar... 522 y.ning jumad ul-avval oyida» (1128 y. may) kitobni fors tiliga tarjima qildim. Birok, arab tilidagi nusxada keraqsiz va buning ustiga öqiganda [kişi] tabiatiga malollik orttiradigan narsalar [haqida ham] sözlangan ekan. U narsalarning bayoni [tarjimaga] kiritilmadi». 1178 y.da esa «Tarixi Buxoro» kitobi Muhammad ibn Zufar tomonidan 2marta qisqartirildi va tahrir etilib qayta bayon etildi. Uşbu asarning 2 marta qisqartirilib qayta yozilgan nusxasi hoz. kungaça saqlanib qolgan.
Örta asrlarda M.da tarixiy asardan nusxa köçiriş b-n bir qatorda ularning tarjimasi muhim örin tutgan. Asar matnlarini köçirib, tarjima qilişda, ayniqsa, joy nomlari (toponim), suvlar (gidronim), toğlar (oronim)lar hamda şaxs ismlarini aniq va töğri yozilişi, buziliş hollari hamda özga tillarga ağdariş oqibatida yuzaga kelgan özgarişlar kabi masalalarga jiddiy ahamiyat berilgan. Abu Rayhon Beruniy «Hindiston» asarida bu haqda quyidagilarni ta'kidlaydi: «Boşqa xalq mahalliy nomlarni buzib talaffuz etadi... tili boşqa bölgan qabilalar biron joyni egallaganlarida nomlar tez-tez özgarib turadi... nomlarning ma'nosini boşqa tilga tarjima qilganda yoki talaffuzini osonlaştiradigan tovuşlar b-n yozganda nomlar özgarib ketadi. Köpinça, arablar çet el nomlarini, arabçalaştirib, şunday özgartiradilar va buzib aytadilar» («Hindiston»). Mac, Xasart (Sirdaryo) böyidagi şaharni turkiy aholi Yangikent va Janikent, arablar «Qariyat ulhadisa» (Yangi qişloq) va «Madinat ul-Jadida» (Yangi şahar), tojiklar Dehinav deb ataşgan.
Şy boisdan örta asr M.da kutubxonalarda faoliyat körsatadigan tarjimon, musannif va kotiblar tanlovida ularning tub joyligiga alohida e'tibor b-n qaralgan. Çunki qölyozma matnlarining bexato köçirilişi, joy nomlarining buzilmasdan töğri yozilişi va tarixiy asar tarjimalarining benuqsonligi köp jihatdan kotibu musanniflarning lingvistik salohiyatiga boğliq bölgan.
Abulğoziy Bahodirxon «Şajarayi turk» nomli asarini yozişga kirişganida Raşiduddin Fazlullohning «Jome attavorix» va «Çingiznoma» kabi kitoblar va ularning nusxalaridan istifoda etgani haqida yozar ekan kitob nusxalarining qaytaqayta köçirilişi oqibatida matnlarining de-yarlik yarmi ğaliz bölib qolganini ta'kidlaydi.
M. tarix fanining maxsus sohasi va alohida tadqiqot predmeti sifatida 19-a.ning 2-yarmi — 20-a. boşlarida şakllandi. M.ning rivojida Ğarbiy Yevropa va Rossiya olimlaridan G. Droyzen, E. Berngeym, E.Frimen, Ş. V. Langlua, Ş. Senobos, N. M. Karamzin, V. N. Tatişçev, S. M. Solovyev, N. I. Kostomarov, V. O. Klyuçevskiy, A. A. Şaxmatov, A. S. Lappo — Danilevskiy va b. olimlarning tadqiqotlari va asarlari muhim ahami-yat kasb etdi.
Bu davrda Şarq qölyozma asarlarini töplaş, tadqiq etiş, boşqa tillarga tarjima qiliş va naşrdan çiqariş b-n boğliq ilmiy-amaliy işlar yölga solinib, M.ning ilmiynazariy uslub iyati işlab çiqildi. Bu borada Sankt-Peterburg kabi qator i. t. markazlarida faoliyat körsatgan şarq-şunos olimlar — V. V. Bartol'd, V. V.Velyaminov-Zernov, N. I. Veselovskiy, V. V. Grigoryev, V. A. Jukovskiy, K. G. Zaleman, N. I. Ilminskiy, P. M. Melioranskiy, V. V. Radlov, V. R. Rozen, A. N. Samoyloviç va b.ning xizmatlari katta böldi.
Turkistonda bu davrda, boşlanğiç tusda bölsada, arxeologiya, etn. va numizmatikaga oid topilma va ma'lumotlarni töplaş, tadqiq etiş, körgazma va muzey fondlarini taşkil qiliş boşlanadi. Toşkent, Samarqand va Buxoroda (V. V. Bartold, V. L. Vyatkin, V. V. Grigoryev, V. A. Jukovskiy, L. A. Zimin) dastlabki arxeologik qazişlar ötkaziladi. Bu izlanişlar va mahalliy havaskor ölkaşunoslar (Akram Askarov, Mirzo Abdulloh Buxoriy, Muhammad Vafo) jalb etiladi.
Özbekistonda şörolar davrida, garçi fanga ma'lum darajada ahamiyat berilib, yetuk mutaxassis olimlar voyaga yetib, M. fani ilmiy-amaliy jihatda yölga qöyilgan bölsada, ammo şörolarning tuzumi xudbinlik va mahsudlik mafkurasi tufayli butun bir tarixiy davrlar (Amir Temur va temuriylar), özbekona Şarq ma'naviyati, serqirra davlatçilik va xöjalik yuritiş hamda xalqning ijtimoiy va siyosiy hayoti b-n uzviy boğlangan sulolalar şajarasi va ma'rifat maktablari tarixiga doir noyob yozma manbalar va hujjatlar tadqiqot rejalaridan çetda qoldi.
Örta Osiyoda oliy ta'lim tizimi va ilmiy tadqiqot in-tlari taşkil to-pib keng kölamda rivojlanişi b-n tarixiy tadqiqot işlari yölga qöyildi. Özbekistonda, xususan, FA tizimida Abu Rayhon Beruniy nomidagi Şarqşunoslik, Tarix va Arxeologiya in-tlarida olib borilgan i. t.lar natijasida M. alohida fan sifatida şakllandi va taraqqiy topdi. Örta asr Şarq qölyozmalarini örganiş, tarjima qiliş va ularni töla şarhlar b-n naşr qiliş işi keng rivojlandi.
Özbekiston Respublikasi FA Şarqşunoslik in-tining Şarq qölyozmalar fondida 150 mingdan ortiq, şu jumladan, 26 ming jild qölyozma, 28 ming jild bosma asarlar saqlanadi (2003). 1952—2000 y.lar mobaynida «Şarq qölyozmalari töplami»ning 11 jildi naşr etildi. Mazkur töplamlarda fanning turli sohalari böyiça 8 mingdan ortiq arab, fors, özbek va b. tillarda yozilgan qölyozmalar şarhlab berilgan.
Şular b-n bir qatorda bu davrda örta asrlarning maşhur mutafakkirlari Abu Ali ibn Sinoning «Tib qonunlari»; Abu Rayhon Beruniyning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar», «Hindiston», «Geodeziya», «Mas'ud qonuni», «Ma'danşunoslik», «Farmakognoziya», «Munajjimlik san'ati boşlanğiç tuşunçalar»; Abu Bakr Roziyning «Sirlar siri kitobi»; Ali Quşçining «Astronomiyaga oid risola»; Mirzo Uluğbekning «Köragoniyning yangi jadvali», «Tört ulus tari-xi»; Abu Bakr Narşaxiyning «Buxoro tarixi»; Abul Fazl Bayhaqiyning «Mas'ud tarixi»; Ibn Arabşohning «Amir Temur tarixi»; Şarafiddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma», Nizomiddin Şomiyning «Zafarnoma»; Mirzo Muhammad Haydarning «Tarixi Raşidiy»; Hofiz Taniş al-Buxoriyning «Abdullanoma»; Muhammad Yusuf Munşiyning «Muqimxon tarixi»; Mir Muxammad Amin Buxoriyning «Ubaydullanoma»; Mirzo Bade' Devonning «Raqamlar yiğindisi»; Mirzo Abdulazim Somiyning «Manğ-it xonlari tarixi» va b. köpgina qölyozma manbalar özbek va rus tillarida naşr etildi. Şuningdek, Örta Osiyo, jumladan, Özbekiston tarixiga doir muhim rasmiy hujjatlar (vaqfnoma, vasiqa, garovnoma, tilxat va b.)ni kataloglaştiriş va tadqiq qiliş borasida muhim işlar amalga oşirildi. 14— 16-a.lar va 20-a. rasmiy hujjatlari (P. P. Ivanov, O. D. Çexoviç, R. G. Mukminova) çop qilindi. Xiva, Köqon xonliklari va Buxoro amirligi arxiv materiallarini tadqiq etişga kirişildi. A. L. Troitskaya tomonidan «Qöqon xonligi arxiv hujjatlari» katalogi, A. R. Muhammadjonov tahriri ostida «Buxoro amirligi joy nomlari» (hujjatlar foto faksimili b-n) kitobi naşr etildi.
Mustaqillik yillarida Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti qölyozma asarlar fondida saqlanayotgan manbalarni soha fanlari böyiça şarxlaş va kataloglaştiriş ustida jiddiy tadqiqot işlari olib borildi. 1997— 2001 y.lar mobaynida «tarix», «tabiiy va aniq fanlar», «tabobat», YUNESKO hamkorligida «Şarq mini-atyuralari», Yaponiyaning Kioto unti b-n birgalikda «Xivaning qozilik hujjatlari» (19-a. oxiri — 20-a. boşlari) kabi töplamkataloglar naşrdan çiqarildi. Bu maxsus töplamlarda arab, fors, özbek tillarida yozilgan 4300 dan ziyodroq qölyozma manbalar qisqaça şarhlangan. Bulardan taşqari, bu davrda «kabrtoşlar epigrafikasi» b-n şuğullaniladi. 1997 y.da Visbaden ş.da doktor Lyudvig Rayxert naşriyotida «Şayboniylar qabr toşlaridagi bitiklar» (B. Bobojonov, A. Möminov, Yu. Paul) özbek, nemis va rus tillarida çop etildi. Bu uziga xos bitiklar töplamida 16-a.ga mansub 84 ta qabrtoş yozuvlari şarhlangan. Qab-rtoş epigrafikasi M.da alohida soha bölib, örta asrlarda butun islom du-nyosida, şu jumladan, Örta Osiyoda keng tarqalgan yozuv san'ati hisoblanadi.
Özbekistonda M.ning taraqqiyotiga S. A. Azimjonova, M. A. Salye, A. A. Semyonov, A. K. Arende, P. G. Bulgakov, I. Abdullayev, B. Ahmedov, B. Valixöjayev, B. Vahobova, A. B. Vildanova, L. M. Yepifanova, R. Jalilova, N. I. Ibrohimov, A. Irisov, U. I. Karimov, S. Mirzayev, Q. Munirov, S. Mutalibov, G. Ostanova, A. P. Qayumov, A. Rasulov, A. Rustamov, H. Sulaymonov, U. Uvatov, T. Fayziyev, A. Xöjayev, X. Hikmatullayev, Ş. M. Şoislomov, Olim Şarafuddinov, P. Şamsiyev, D. Yusupova, A. Örinboyev kabi olimlar katta hissa qöşdilar. Ularning sa'yharakatlari va betinim tadqiqotlari tufayli Özbekistonda milliy M. maktabi taşkil topdi. Hoz. kunda bu maktabda B. Abduhalimov. A. Aytboyev, B. Bobojo-nov, O. Böriyev, Ğ. Jörayeva, H. Karomatov, S. Karimova, A. Madraimov, X. Törayev, M. Hasaniy kabi manbaşunos tadqiqotçilar ijod qilmoqdalar.
Ad.: Muhammadjonov A. R., Ne'matov T., Buxoro va Xivaning Rossiya b-n munosabatlari tarixiga doyr ba'zi manbalar, T., 1957; Istoçnikovedeniye istorii XIX — naçala XX v (uçebnoye posobiye), M., 1970; Azimdjanova S. A., Vostokovedeniye (v Uzbekistane) v knige «Nauka v Uzbekistane», t. 2, T., 1974; Lunin B. V., Istoriografiya obşestvennix nauk v Uzbekistane, biobibl. oçerki, T., 1974; Fas ix Axmad al-X a v a f i , Mudjmal-i Fasixi (Fasixov svod), per. s persid, prim. i ukazateli Yusupovoy D. Yu., T., 1980; Mirza Badi'Di-v a n , Madjma'alarkam («Predpisaniya fiska»), (Priyemi dokumentatsii v Buxare XVIII v.) Faksimile rukopisi. Vvedeniye, per., prim. i priloj. Vildanovoy A. B., 1981; Hofiz Taniş al-Buxoriy, Abdullanoma, «Şaraf-nomaiy şohiy», 1—2-kitob, Fors tilidan S. Mirzayev tarjimasi, sözboşi va izohlar Ahmedov B., T., 1999—2000; Naselenniye punkti Buxarskogo emirata, Materiali k istoriçeskoy geografii Sredniy Azii. Pod. red. Muxammedjanova A. R., Sostaviteli: Yuldaşev I., Ubaydullayev K., Çexoviç OD., Xakimova K. 3., T., 2001; Şayboniylar qabrtoşlaridagi bitiklar. Katalog. Naşrga tayyo'rlovçilar: Bobojonov B., Möminov A., Paul Yu., Visbaden, 1997; Katalog Xivinskix kaziyskix dokumentov XIX — naç. XX vv., sost. Urinbayev A., Xorikava T., Fayziyev T., Djurayeva G., Isogay K., Taşkent - Kioto, 2001.
Abdulahad Muhammadjonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАНБАШУНОСЛИК - тарихий манбаларни [қ. Манбалар (тарихий)] излаб топиш, қайд этиш, тўплаш, ўрганиш ва қўлланиш назарияси ва амалий усуллари ҳақидаги фан. М. тарихшуносликда ёрдамчи фан соҳалари (археография, архившунослик, генеалогия — насабшунослик, метрология — ўлчовшунослик, эпиграфика, текстология — матншунослик, хронология — давршунослик, геральдика — гербшунослик, нумизматика — тангашунослик ва сфрагистика — муҳршунослик) қаторида етакчи ўринда турувчи алоҳида илмий соҳа. М.нинг бевосита тадқиқоти ёзма манбалар устида бўлсада, аммо, унинг асосий илмий ва амалий услубияти тарихий қадриятларнинг барча турларини ўрганишда ва танқидий таҳлил этишда қўлланилади.
М. иккига — амалий ва назарий М.ка бўлинади. Амалий М. тарихнинг айрим соҳа ва йўналишлари ҳамда давр ва босқичлари б-н шуғулланиб, излаб топилган тарихий манбаларни архив, музей ва кутубхоналарнинг махсус хазиналарида тўплаш, қайд этиш, сақлаш, таъмирлаш ва таърифлаш каби ишларни амалга оширади. Назарий М. тарихий манбаларнинг яратилиши ва уларда тарихий воқеликларнинг ривожланиш жараёнларини акс эттириш тартиби, усуллари, ахборотларнинг таркиби ва жойлашиш хусусиятларини тадқиқ этади. Манбаларни тартибга солиш ва туркумларга ажратиш асосларини ишлаб чиқади, уларнинг умумий ва махсус турларини тарихий нуқтаи назардан тадқиқ қилиш услубини белгилаб беради. М.нинг назарий масалалари, асосан, ёзма манбалар заминидаги тарихий асар ва ҳужжатларга биноан ҳал этилади.
Тарихий манбалар тадқиқоти жараёнида қуйидаги масалалар белгилаб олинади: қўлёзма асарлар ва ҳужжатларни топиш ва ажратиб олиш; асосий матнни ва сўнгги қўшимча ёки иловаларини белгилаш; манбанинг юзага келиши, аслий ёки кўчирма нусхалигини аниқлаш; М. жиҳатидан қўлёзма матни қанчалик тўлиқлиги, унда берилган маълумотларнинг ҳаққонийлиги ва аниклиги ҳамда битилган даврини белгилаш. Чунки ҳар қандай мавзу ёки тарихий воқелик баёни М. жиҳатдан кенг қамровлик ва мукаммалликни тақозо этади. Шу боисдан тарихий манбаларнинг яратилиш даврининг аниклиги М.да муҳим аҳамиятга моликдир. Чунки, ёзилган ёки кўчирилган вақти қайд этилмаган асарлар тамаддун тарихи давомида учрайди. Бундай ҳолат айниқса қад. дунё ва ўрта асрлар ёзма ёдгорликларига хосдир.
Ёзма манбаларни юзага келиш тарихини ўрганиш борасида асарнинг йили, ёзилиш услуби, матнда учрайдиган давр ва саналар, оғирлик ва узунлик ўлчамлари, пул бирликлари, географик номлар ҳамда шахсий исмларни белгилаш М.да айниқса муҳимдир. Чунки тарихий асарларнинг аксарияти ўз даврида муаллифи томонидан маълум даражада тузатишлар ёки қисқартиришлар киритилган бўлса, кейинчалик эса унинг муҳарриртаржимонлари ёки тегишли назоратчилари томонидан қандайдир ўзгартиришлар амалга оширилган ёки бошка тилга таржима этилган бўлиши мумкин. Натижада матн, мазмун ва ғоявий йўналиш жиҳатидан аслидан ўзгача нусхалари пайдо бўлган. Шу боисдан тарихий манба муаллифи, таржимони ва котибларини аниқлаш муҳим аҳамиятга моликдир. Манбаларнинг аслий ва кўчирма нусхаларининг яратилиши б-н бевосита боғлиқ бўлган муаррихларни белгилаб олиш б-н манба нусхалари, айниқса таржималарининг қанчалик аслига монандлиги ҳамда уларда келтирилган тарихий атама, ном ва саналарнинг ҳаққонийлиги аниқлаб олинади.
М. кўп асрлик тарихга эга. Амалий М. даставвал Шарқнинг Миср ва Месопотамия каби қад. маданият учокларида қад. подшоликлар (Миср, Шумер, Аккад ва Оссурия) ва уларнинг бошқ-арув тизимлари шаклланаётган даврларда юзага келди. М.нинг илк омиллари деҳқончилик, чорвачилик, ҳунармандчилик ва савдо-сотиқ каби хўжаликларнинг кенгайиб ривожланиши натижасида ҳаётий эхтиёжлар яратган энг қад. ёзувлар (Миср иероглифлари, Месопотамия миххати) кашф этилиши, илмий-амалий билимларнинг вужудга келиши б-н чамбарчас боғлиқ ҳолда пайдо бўлди. М.нинг асоси ҳисобланган илк ёзувлар мил. ав. 4минг йилликда шаклланди. Энг қад. ҳужжатлар тош, сопол, пўстлоқ, хом гишт, ёгоч, тери, папирус поясига битилган. Дастлаб уларда энг мухим воқеа ва ҳодисалар, насиҳатнома ва диний шеърлар ёзилган бўлса, кейинчалик подшоликлар ташкил топгач, подшоҳ қонунлари (Хаммурапи, мил. ав. 1792—1750 й., Хетт, мил. ав. 2-минг йиллик — қонунлари тўплами), мадҳия (гимн)лар, давлатлараро битимлар (мил. ав. 1280 й. Хаттусили III ва Рамзес II ларнинг тинчлик шартномаси) каби тарихий ҳужжатлар битилган ҳамда йиллик тақвим ва ўлка хариталар (Миср, Урарту, Бобил ва уларнинг теварак атрофлари) чизилган. Ҳақиқий тарихий ҳужжат тусини олган бундай қад. лавҳалар мил. ав. 4минг йилликларда кучирилиб, узига хос китоблар яратилган ва уларни саклаш учун кутубхона ва ар-хивлар ташкил этилган (Ур, Ниппур, Ниневия, Бобил, Ашшур ш.лари). Мас, биргина Оссурия подшоҳи Ашшурбанипалнинг Ниневиядаги кутубхонасида 30 мингдан ортиқ хатли лавҳалар сақланган. Ўша даврлардаёқ Шумер, Аккад ва Оссурия мактабларида ҳужжатли лавҳалардан нусхалар кучирувчи ва уларни жамлаб сакловчи давлат котиб (мирзо)лари тайёрланиб, амалий М.ка асос солинган. Месопотамия архиви ва кутубхоналаридан эса ҳатто мил. ав. 3минг йилликка мансуб мамлакат тарихи ва географиясига оид маълумотлар топилган.
Тарихий ҳужжатлар ва ёзма манбаларга танқидий ёндашиш, уларда келтирилган маълумотларни тахлил қилиш ва асарлар яратишда манбалардан фойдаланиш йуллари қад. дунё тарихчиларининг номи ва тарихнавислик ижоди б-н боғлиқдир. Дастлаб юнон муаррихи Геродот айрим ёзма манбаларга шубҳа кузи б-н боққан бўлса, Полибий, Ливии, Тацит, Иосиф Флавий каби тарихчилар ўз асарларида манбаларни танқидий ажратиш, бир-бирига зид маълумотларни солиштириш б-н тарихий манбаларни текшириб кўриш йўлини қўллаганлар. Ўрта асрларда манбаларга танқидий муносабатда бўлиш деярлик барҳам топган бўлсада, аммо Уйғониш даврида у қайта жонланди. Унинг ривожига маълум даражада гумаиистлар ўз ҳиссаларини қўшдилар.
16— 17-а.ларда М.нинг ривожланиши, асосан, дипломатия эҳтиёжларини қондириш б-н боғланган бўлсада, аммо бу даврда ёзма манбалар, тарихий ҳужжатларни илмийназарий тадқиқ қилиш услубияти ва амалий усуллари (Б. Г. Нибур, Л. Ранке, Т. Мом-мзен) ишлаб чиқилди.
Ўзбекистонда амалий М.нинг юзага келиши ва ривожи, агарда археологик топилмаларга асосланилса, бир неча минг йиллик тарих б-н узвий боғланади. Зардуштийлик динининг муқаддас китоби Авестонинт чармга битилган илк нусхалари ҳамда қад. Нисо ваТупроққалъа шаҳар харобаларидан топилган чарм, ёғоч ва сопол бўлакларига ёзилган хўжалик ҳужжатларининг гувоҳлик беришича, қад. Турон ҳудудларида илк қўлёзма манбалар мил. ав. 1минг йилликда юзага келган. Улар шаҳар ибодатхоналари ва пойтахтларда қад кўтарган подшоҳ қароргоҳларида сақланган. Mac, Кўҳна Нисо харобаларида ўтказилган археологик қазишмалар вақтида 2 мингдан ортиқроқ сопол бўлакларига парфия ёзуви б-н битилган хўжалик ҳужжатлари топилган. Уларда Нисонинг 17 боғдорчилик тумани ва 10 та қишлоғидан қайси йилда қанча миқцорда мусаллас келтирилиб топширилгани қайд этилади. Хоразмшохларнинг қад. пойтахти Туттроққалъа харобаларидан қазиб очилган подшолик архивидан эса тери ва ёғочга ёзилган 100 дан ортиқ кирим ҳужжатлари топилган. Уларда подшо хазинасига тушган солиқларнинг номи, миқдори ва қаердан келтирилгани белгиланган. Ёғочга битилган ҳужжатларда эса, озод, қул, хизматкор, малика чўрилари, шаҳзода хизматкорлари, қуллари каби қад. Хоразмда ҳукм сурган ижтимоий ҳаёт б-н боғлиқ табақаларни белгиловчи атама ва иборалар тилга олинган.
Ўзбекистон ҳудудида қайд этилган бундай ёзма ёдгорликлар ва уларнинг ибодатхона ва подшо саройларида сақланиши, шубҳасиз, бу ҳудудда Бақтрия, Суғд ва Хоразм каби деҳқончилик воҳаларида ишлаб чиқарувчи хўжаликлар (зироаткорлик, чорвачилик, ҳунармандчилик) ва савдо-сотиқ му-носабатларининг кенгайиши оқибатида ташкил топган қад. давлат бирлашмаларининг ва уларда бошқарув тизимларининг шаклланиши б-н чамбарчас боғлиқ тарзда юзага келганидан далолат беради.
Ўрта асрларда Араб халифалиги, сомонийлар, қорахонийлар, ғазнавийлар, салжуқийлар ва хоразмшоҳлар бошқарган йирик давлатларнинг ташкил то-пиши, пойтахт шаҳарларда масжид, Мадраса ва расадхоналар қад кўтариб «Байт ул-ҳикмат» (Бағдод), Дор ул-илм (Хоразм, Самарқанд), Дор ушшифо (Ҳирот) ва китобхоналар каби илм-фан ва амалиёт даргоҳларида билимдон олиму-фузалоларнинг тўпланиши б-н, шубҳасиз, М.ка эътибор кучаяди. Бу даврда амалий М. фаолияти бирмунча кенгайиб қўлёзма манбаларни илмий жиҳатдан тадқиқ қилишга киришилади. Ёзма асарларни тўплаш, сақлаш ва нусхалар кўчириш, ноёбларини ўзга тиллардан таржима қилиш б-н бир қаторда асар матнларини қисқартириш, сўнгги маълумотлар киритилиб, қисман бўлсада, уларни тўлдириш ишлари каби таҳририят ишлари ҳам амалга оширилади. Биргина «Байт ул ҳикмат»да 9—11-а.ларда ўртаосиёлик олимлардан Яҳё ибн Абу Мансур, Мусо ал-Хоразмий, Холид Марваррудий, Абул Аббос Жавҳарий, Аҳмад Марвазий, Абул Фазл ибн Турк Хутталоний, Аҳмад Фарғоний, Бону Мусо, Аҳмад Сарахсий, Абу Ҳомид Сағоний, Абдуллоҳ ибн ат-Турк, Абу Бакр ар-Розий, Абу Наср Форобий, Талха Хузоий, Али ибн Раббон ат-Табарийлар фаолият кўрсатган эдилар. Бағдодда кутубхоналар очилиб Шарқ ва Ғарб антик дунёсининг илмий ва маънавий мероси ўрганилади. Ҳинд, юнон, сурёний, пахлавий, санкскрит тилларидан кўпгина асарлар араб тилига таржима қилинади.
10—12-а.ларда Мовароуннаҳрда тарих ва геогр.га қизиқиш ва маҳаллий аҳоли тилида ёзилган асарларга бўлган эҳти-ёжнинг ортиши б-н тарихий китоблар араб тилидан форс тилига таржима қилина бошлади. Айни шу даврда Гардизийниж «Зайн ул-ахбор» («Хабарлар кўрки»), Байҳақийиннг 30 жилдли «Тарихи оли Маҳмуд» («Маҳмуд хонадони тарихи») тарихий асари, Мажи-дуддин Аднонинг «Тарихи мулуки Туркистон» («Туркистон мамлакати тарихи»), Абу Бакр Муҳаммад Наршахийнинг «Тарихи Бухоро» каби асарлари арабчадан форс тилига таржима қилинган.
943—944 й.ларда араб тилида ёзилган «Бухоро тарихи» китобининг таржимони ва мухаррири Абу Наср Ахмад Кубовий асарнинг араб тилидан форс тилига таржима қилиниши ҳақида қуй-идагиларни ёзган эди: «...Кўпчилик кишилар араб тилида ёзилган китобни ўқишга рағбат кўргазмаганликлари сабабли, дўстларим мендан у китобни форс тилига таржима қилишни илтимос қшшилар... 522 й.нинг жумад ул-аввал ойида» (1128 й. май) китобни форс тилига таржима қилдим. Бирок, араб тилидаги нусхада керақсиз ва бунинг устига ўқиганда [киши] табиатига малоллик орттирадиган нарсалар [ҳақида ҳам] сўзланган экан. У нарсаларнинг баёни [таржимага] киритилмади». 1178 й.да эса «Тарихи Бухоро» китоби Муҳаммад ибн Зуфар томонидан 2марта қисқартирилди ва таҳрир этилиб қайта баён этилди. Ушбу асарнинг 2 марта қисқартирилиб қайта ёзилган нусхаси ҳоз. кунгача сақланиб қолган.
Ўрта асрларда М.да тарихий асардан нусха кўчириш б-н бир қаторда уларнинг таржимаси муҳим ўрин тутган. Асар матнларини кўчириб, таржима қилишда, айниқса, жой номлари (топоним), сувлар (гидроним), тоғлар (ороним)лар ҳамда шахс исмларини аниқ ва тўғри ёзилиши, бузилиш ҳоллари ҳамда ўзга тилларга ағдариш оқибатида юзага келган ўзгаришлар каби масалаларга жиддий аҳамият берилган. Абу Райҳон Беруний «Ҳиндистон» асарида бу ҳақда қуйидагиларни таъкидлайди: «Бошқа халқ маҳаллий номларни бузиб талаффуз этади... тили бошқа бўлган қабилалар бирон жойни эгаллаганларида номлар тез-тез ўзгариб туради... номларнинг маъносини бошқа тилга таржима қилганда ёки талаффузини осонлаштирадиган товушлар б-н ёзганда номлар ўзгариб кетади. Кўпинча, араблар чет эл номларини, арабчалаштириб, шундай ўзгартирадилар ва бузиб айтадилар» («Ҳиндистон»). Mac, Хасарт (Сирдарё) бўйидаги шаҳарни туркий аҳоли Янгикент ва Жаникент, араблар «Қарият улҳадиса» (Янги қишлоқ) ва «Мадинат ул-Жадида» (Янги шаҳар), тожиклар Деҳинав деб аташган.
Шy боисдан ўрта аср М.да кутубхоналарда фаолият кўрсатадиган таржимон, мусанниф ва котиблар танловида уларнинг туб жойлигига алоҳида эътибор б-н қаралган. Чунки қўлёзма матнларининг бехато кўчирилиши, жой номларининг бузилмасдан тўғри ёзилиши ва тарихий асар таржималарининг бенуқсонлиги кўп жиҳатдан котибу мусаннифларнинг лингвистик салоҳиятига боғлиқ бўлган.
Абулғозий Баҳодирхон «Шажарайи турк» номли асарини ёзишга киришганида Рашидуддин Фазлуллоҳнинг «Жоме аттаворих» ва «Чингизнома» каби китоблар ва уларнинг нусхаларидан истифода этгани ҳақида ёзар экан китоб нусхаларининг қайтақайта кўчирилиши оқибатида матнларининг де-ярлик ярми ғализ бўлиб қолганини таъкидлайди.
М. тарих фанининг махсус соҳаси ва алоҳида тадқиқот предмети сифатида 19-а.нинг 2-ярми — 20-а. бошларида шаклланди. М.нинг ривожида Ғарбий Европа ва Россия олимларидан Г. Дройзен, Э. Бернгейм, Э.Фримен, Ш. В. Ланглуа, Ш. Сеньобос, Н. М. Карамзин, В. Н. Татишчев, С. М. Соловьев, Н. И. Костомаров, В. О. Ключевский, А. А. Шахматов, А. С. Лаппо — Данилевский ва б. олимларнинг тадқиқотлари ва асарлари муҳим аҳами-ят касб этди.
Бу даврда Шарқ қўлёзма асарларини тўплаш, тадқиқ этиш, бошқа тилларга таржима қилиш ва нашрдан чиқариш б-н боғлиқ илмий-амалий ишлар йўлга солиниб, М.нинг илмийназарий услуб ияти ишлаб чиқилди. Бу борада Санкт-Петербург каби қатор и. т. марказларида фаолият кўрсатган шарқ-шунос олимлар — В. В. Бартолъд, В. В.Вельяминов-Зернов, Н. И. Веселовский, В. В. Григорьев, В. А. Жуковский, К. Г. Залеман, Н. И. Ильминский, П. М. Мелиоранский, В. В. Радлов, В. Р. Розен, А. Н. Самойлович ва б.нинг хизматлари катта бўлди.
Туркистонда бу даврда, бошланғич тусда бўлсада, археология, этн. ва нумизматикага оид топилма ва маълумотларни тўплаш, тадқиқ этиш, кўргазма ва музей фондларини ташкил қилиш бошланади. Тошкент, Самарқанд ва Бухорода (В. В. Бартольд, В. Л. Вяткин, В. В. Григорьев, В. А. Жуковский, Л. А. Зимин) дастлабки археологик қазишлар ўтказилади. Бу изланишлар ва маҳаллий ҳаваскор ўлкашунослар (Акрам Аскаров, Мирзо Абдуллоҳ Бухорий, Муҳаммад Вафо) жалб этилади.
Ўзбекистонда шўролар даврида, гарчи фанга маълум даражада аҳамият берилиб, етук мутахассис олимлар вояга етиб, М. фани илмий-амалий жиҳатда йўлга қўйилган бўлсада, аммо шўроларнинг тузуми худбинлик ва маҳцудлик мафкураси туфайли бутун бир тарихий даврлар (Амир Темур ва темурийлар), ўзбекона Шарқ маънавияти, серқирра давлатчилик ва хўжалик юритиш ҳамда халқнинг ижтимоий ва сиёсий ҳаёти б-н узвий боғланган сулолалар шажараси ва маърифат мактаблари тарихига доир ноёб ёзма манбалар ва ҳужжатлар тадқиқот режаларидан четда қолди.
Ўрта Осиёда олий таълим тизими ва илмий тадқиқот ин-тлари ташкил то-пиб кенг кўламда ривожланиши б-н тарихий тадқиқот ишлари йўлга қўйилди. Ўзбекистонда, хусусан, ФА тизимида Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик, Тарих ва Археология ин-тларида олиб борилган и. т.лар натижасида М. алоҳида фан сифатида шаклланди ва тараққий топди. Ўрта аср Шарқ қўлёзмаларини ўрганиш, таржима қилиш ва уларни тўла шарҳлар б-н нашр қилиш иши кенг ривожланди.
Ўзбекистон Республикаси ФА Шарқшунослик ин-тининг Шарқ қўлёзмалар фондида 150 мингдан ортиқ, шу жумладан, 26 минг жилд қўлёзма, 28 минг жилд босма асарлар сақланади (2003). 1952—2000 й.лар мобайнида «Шарқ қўлёзмалари тўплами»нинг 11 жилди нашр этилди. Мазкур тўпламларда фаннинг турли соҳалари бўйича 8 мингдан ортиқ араб, форс, ўзбек ва б. тилларда ёзилган қўлёзмалар шарҳлаб берилган.
Шулар б-н бир қаторда бу даврда ўрта асрларнинг машҳур мутафаккирлари Абу Али ибн Синонинг «Тиб қонунлари»; Абу Райҳон Берунийнинг «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар», «Ҳиндистон», «Геодезия», «Масъуд қонуни», «Маъданшунослик», «Фармакогнозия», «Мунажжимлик санъати бошланғич тушунчалар»; Абу Бакр Розийнинг «Сирлар сири китоби»; Али Қушчининг «Астрономияга оид рисола»; Мирзо Улуғбекнинг «Кўрагонийнинг янги жадвали», «Тўрт улус тари-хи»; Абу Бакр Наршахийнинг «Бухоро тарихи»; Абул Фазл Байҳақийнинг «Масъуд тарихи»; Ибн Арабшоҳнинг «Амир Темур тарихи»; Шарафиддин Али Яздийнинг «Зафарнома», Низомиддин Шомийнинг «Зафарнома»; Мирзо Муҳаммад Ҳайдарнинг «Тарихи Рашидий»; Ҳофиз Таниш ал-Бухорийнинг «Абдулланома»; Муҳаммад Юсуф Муншийнинг «Муқимхон тарихи»; Мир Мухаммад Амин Бухорийнинг «Убайдулланома»; Мирзо Бадеъ Девоннинг «Рақамлар йиғиндиси»; Мирзо Абдулазим Сомийнинг «Манғ-ит хонлари тарихи» ва б. кўпгина қўлёзма манбалар ўзбек ва рус тилларида нашр этилди. Шунингдек, Ўрта Осиё, жумладан, Ўзбекистон тарихига доир муҳим расмий ҳужжатлар (вақфнома, васиқа, гаровнома, тилхат ва б.)ни каталоглаштириш ва тадқиқ қилиш борасида муҳим ишлар амалга оширилди. 14— 16-а.лар ва 20-а. расмий ҳужжатлари (П. П. Иванов, О. Д. Чехович, Р. Г. Мукминова) чоп қилинди. Хива, Кўқон хонликлари ва Бухоро амирлиги архив материалларини тадқиқ этишга киришилди. А. Л. Троицкая томонидан «Қўқон хонлиги архив ҳужжатлари» каталоги, А. Р. Муҳаммаджонов таҳрири остида «Бухоро амирлиги жой номлари» (ҳужжатлар фото факсимили б-н) китоби нашр этилди.
Мустақиллик йилларида Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти қўлёзма асарлар фондида сақланаётган манбаларни соҳа фанлари бўйича шархлаш ва каталоглаштириш устида жиддий тадқиқот ишлари олиб борилди. 1997— 2001 й.лар мобайнида «тарих», «табиий ва аниқ фанлар», «табобат», ЮНЕСКО ҳамкорлигида «Шарқ мини-атюралари», Япониянинг Киото унти б-н биргаликда «Хиванинг қозилик ҳужжатлари» (19-а. охири — 20-а. бошлари) каби тўпламкаталоглар нашрдан чиқарилди. Бу махсус тўпламларда араб, форс, ўзбек тилларида ёзилган 4300 дан зиёдроқ қўлёзма манбалар қисқача шарҳланган. Булардан ташқари, бу даврда «кабртошлар эпиграфикаси» б-н шуғулланилади. 1997 й.да Висбаден ш.да доктор Людвиг Райхерт нашриётида «Шайбонийлар қабр тошларидаги битиклар» (Б. Бобожонов, А. Мўминов, Ю. Пауль) ўзбек, немис ва рус тилларида чоп этилди. Бу узига хос битиклар тўпламида 16-а.га мансуб 84 та қабртош ёзувлари шарҳланган. Қаб-ртош эпиграфикаси М.да алоҳида соҳа бўлиб, ўрта асрларда бутун ислом ду-нёсида, шу жумладан, Ўрта Осиёда кенг тарқалган ёзув санъати ҳисобланади.
Ўзбекистонда М.нинг тараққиётига С. А. Азимжонова, М. А. Салье, А. А. Семёнов, А. К. Аренде, П. Г. Булгаков, И. Абдуллаев, Б. Аҳмедов, Б. Валихўжаев, Б. Ваҳобова, А. Б. Вильданова, Л. М. Епифанова, Р. Жалилова, Н. И. Иброҳимов, А. Ирисов, У. И. Каримов, С. Мирзаев, Қ. Муниров, С. Муталибов, Г. Останова, А. П. Қаюмов, А. Расулов, А. Рустамов, Ҳ. Сулаймонов, У. Уватов, Т. Файзиев, А. Хўжаев, X. Ҳикматуллаев, Ш. М. Шоисломов, Олим Шарафуддинов, П. Шамсиев, Д. Юсупова, А. Ўринбоев каби олимлар катта ҳисса қўшдилар. Уларнинг саъйҳаракатлари ва бетиним тадқиқотлари туфайли Ўзбекистонда миллий М. мактаби ташкил топди. Ҳоз. кунда бу мактабда Б. Абдуҳалимов. А. Айтбоев, Б. Бобожо-нов, О. Бўриев, Ғ. Жўраева, Ҳ. Кароматов, С. Каримова, А. Мадраимов, X. Тўраев, М. Ҳасаний каби манбашунос тадқиқотчилар ижод қилмоқдалар.
Ад.: Муҳаммаджонов А. Р., Неъматов Т., Бухоро ва Хиванинг Россия б-н муносабатлари тарихига дойр баъзи манбалар, Т., 1957; Источниковедение истории XIX — начала XX в (учебное пособие), М., 1970; Азимджанова С. А., Востоковедение (в Узбекистане) в книге «Наука в Узбекистане», т. 2, Т., 1974; Лунин Б. В., Историография общественных наук в Узбекистане, биобибл. очерки, Т., 1974; Фас их Ахмад ал-X а в а ф и , Муджмал-и Фасихи (Фасихов свод), пер. с персид, прим. и указатели Юсуповой Д. Ю., Т., 1980; Мирза Бади’Ди-в а н , Маджма’аларкам («Предписания фиска»), (Приемы документации в Бухаре XVIII в.) Факсимиле рукописи. Введение, пер., прим. и прилож. Вильдановой А. Б., 1981; Ҳофиз Таниш ал-Бухорий, Абдулланома, «Шараф-номаий шоҳий», 1—2-китоб, Форс тилидан С. Мирзаев таржимаси, сўзбоши ва изоҳлар Аҳмедов Б., Т., 1999—2000; Населенные пункты Бухарского эмирата, Материалы к исторической географии Средний Азии. Под. ред. Мухаммеджанова А. Р., Составители: Юлдашев И., Убайдуллаев К., Чехович ОД., Хакимова К. 3., Т., 2001; Шайбонийлар қабртошларидаги битиклар. Каталог. Нашрга тайё’рловчилар: Бобожонов Б., Мўминов А., Пауль Ю., Висбаден, 1997; Каталог Хивинских казийских документов XIX — нач. XX вв., сост. Уринбаев А., Хорикава Т., Файзиев Т., Джураева Г., Исогай К., Ташкент - Киото, 2001.
Абдулаҳад Муҳаммаджонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.