Manğit

Manğit MANĞIT, manğitlar — yirik qabilalardan biri. Özbekiston hududida, 1923—26 y. ma'lumotiga köra, M.larning umumiy soni 130 mingdan ortiq kişi. Şundan Buxoro xonligi hududida (100 ming kişi), Buxoro vohasi va Qarşi atrofida (44 ming kişi), Zarafşonning quyi oqimida (8 ming kişi) örta oqimida (10 ming kişi), Çorjöy tumanida (11 ming kişi), Jizzaxda (2600 kişi), Xorazmda (10 ming kişi) yaşagan. M.lar qoraqalpoklar va Şim. Kavkazdagi nöğaylar tarkibida ham bölgan, bir qismi esa Şim. Afğonistonda yaşagan. Özbekistonda yaşovçi M.lar bir qança yirik va mayda uruğlarga bölingan. Eng yiriklari: oq M., oç M., qora M., çala M., boygundi M. Bulardan taşqari temirxöja, isoboy, gaulak, kösa, toz, qorabayir, baqirçi, kula, tamğali, manğit qozoq, ön ikki çöqay, gala botir, beşkal, çobakçak, uz, uvolay va b. M.lar Buxoro xonliginnt si-yosiy hayotida faol qatnaşganlar. 1753—1920 y.largaça Buxoroni idora qilib kelgan xonlar M.larning töq uruğidan bölgan, şu sababli xonlikda katta imtiyozlarga ega edilar. M.lar 13-a. da Daşti Qipçoqda, katta bir qismi esa Volga va Ural daryolari oraliğida yaşaşgan. Qipçoklar ta'siri ostida öz tillarini unutib, turkqipçoq tilini qabul qilganlar. 14-a.ning oxirida alohida örda (M. ördasini) taşkil etganlar. 15-a.ning örtalarida M.lar «noğay» (nöğay) deb atalgan, ularning ördasi esa, «Nöğay örda» nomini olgan. 16-a.ning örtalarida Nöğay Örda Katta Nöğay va Kiçik Nöğayga bölingan. Keyinçalik Katta Nöğay tarkibidagi M.lar özbeklar, qoraqalpoqlar, qisman qozoqlarning etnik tarkibiga kirganlar. 16-a.da hoz. Özbekiston qududiga köçib kelganlar. Qadimdan dehqonçilik b-n şuğullanib kelgan özbeklarning ta'siri ostida M.larning bir qismi asta-sekin ötroqlaşib borgan, bir qismi esa 19-a. oxiri va 20-a.ning boşlariga qadar yarim ötroq holda yaşab, çorvaçilik b-n şu-ğullanib kelgan. Ular qoraköl va jaydari qöylarni boqişgan. M.lar dehq-onçilik, hunarmandçilik [gilam (uzun patli gilam — julxirs maşhur bölgan), matolar, böz, alaça, qalami va b.], b-n şuğullangan.

Oçil Böriyev.