Manjurlar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 172–173-b. — ziyouz.com
Manjurlar MANJURLAR, mançjurlar, (özlarini manzu deb ataşadi) — xalq, umumiy soni 10 mln. kişi (1990-y. lar örtalari). Asosiy qismi XXRning şim.-şarqiy qismi Dunbey (Manjuriya) da yaşaydi. Tili — Oltoy möğul-tungus tiliga mansub, 16-a.dan möğul yozuviga ega. Dindorlari — buddizm, daosizm va b. dinlarga e'tiqod qiladi. Hozirda M. orasida xitoy tilida sözlaşiş keng tarqalgan, manjur tili ayrim qişloqlarda, ayniqsa, Xeylun-gjyang ölkasida saqlanib qolgan. M. hayotida hunarmandçilik va dehqonçilik (galla, soya, yer yonğoq, tamaki, sabzavot) b-n şuğullaniş muhim örin tutadi. Mançjur (xitoyçamançjou) etnonimi 1635 y.dan joriy etilgan, ungaça M. «nyuyçjeng» («Şarq odamlari») deb atalgan.
M.ning etnogenezi mil. 4-a.dagi «moxe-vuji» qabilalar ittifoqiga borib taqaladi. Dastlab uşbu ittifoq tarkibiga Manjuriyadagi Sungxuajang va Xeylungjyang daryolari böyida ovçilik va dehqonçilik b-n şuğullanuvçi sumuo, buoduo, ançegu, funis, ben-xay xaoşi, xeyşuy, bayşan kabi 7 kabila kirgan, keyinçalik ularning soni 16 taga köpaygan. 7—8-a.larda xeyşuy va moxe kabilalari kuçayib Bo-xay davlatini tuzganlar. 926 y.bu davlat kidonlar tomonidan tugatilgan, 10-a.oxiri —11-a. da M. vanyan qabilasi asosida yana birlaşganlar, ularni umumiy holda nyuyjeng deb ataşgan. 12-a. boşida Aguda boşçiligida nyuyjen-glarning Jin (Szin — oltin) davlati taşkil etilgan (1115—1234). Bu davlat yemirilgaç, nyuyjenglar tarqab ketganlar. 1635 y. Nurxaçi (Nurxatsi) ularni qayta birlaştirib, Jin davlatini tiklagan. Şundan söng nyuyjenglar özlarini man (töla, tugal ma'nosini bildiradi), yaşagan joylarini esa Mançjou (Manlar vohasi) deb ataşgan. 1636 y. bu davlat nomi Çin (rus adabiyotida Sin — tiniq, toza ma'nosida)ga özgartirilgan. M. 17-a. örtalarida Koreya, Xitoyni bosib olib Sin imperiyasini tuzdi. Söngra Mon-goliyani, 18-a. da Tibet, Junğoriya, Torim vohasidagi davlatlarni tugatib, ular hududini ham egallab olgaç, u yerlarda mustamlakaçilik rejimini örnatişgan.
Çin (Sin) imperiyasi ağdarilgunga qadar (1911) M.ga keng imtiyozlar berilgan edi. M.ning köpçiligi ona tilini unutib, xitoy tili va madaniyatini özlaştirgan va xitoy madaniyatiga ham ta'sir körsatgan. Uruğçilik qoldiqdari bir qadar saqlanib qolgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАНЖУРЛАР, манчжурлар, (ўзларини манзу деб аташади) — халқ, умумий сони 10 млн. киши (1990-й. лар ўрталари). Асосий қисми ХХРнинг шим.-шарқий қисми Дунбэй (Манжурия) да яшайди. Тили — Олтой мўғул-тунгус тилига мансуб, 16-а.дан мўғул ёзувига эга. Диндорлари — буддизм, даосизм ва б. динларга эътиқод қилади. Ҳозирда М. орасида хитой тилида сўзлашиш кенг тарқалган, манжур тили айрим қишлоқларда, айниқса, Хэйлун-гжянг ўлкасида сақланиб қолган. М. ҳаётида ҳунармандчилик ва деҳқончилик (галла, соя, ер ёнғоқ, тамаки, сабзавот) б-н шуғулланиш муҳим ўрин тутади. Манчжур (хитойчаманчжоу) этноними 1635 й.дан жорий этилган, унгача М. «нюйчжэнг» («Шарқ одамлари») деб аталган.
М.нинг этногенези мил. 4-а.даги «мохэ-вужи» қабилалар иттифоқига бориб тақалади. Дастлаб ушбу иттифоқ таркибига Манжуриядаги Сунгхуажанг ва Хэйлунгжянг дарёлари бўйида овчилик ва деҳқончилик б-н шуғулланувчи сумуо, буодуо, анчэгу, фунис, бэн-хай хаоши, хэйшуй, байшан каби 7 кабила кирган, кейинчалик уларнинг сони 16 тага кўпайган. 7—8-а.ларда хэйшуй ва мохэ кабилалари кучайиб Бо-хай давлатини тузганлар. 926 й.бу давлат кидонлар томонидан тугатилган, 10-а.охири —11-а. да М. ванъян қабиласи асосида яна бирлашганлар, уларни умумий ҳолда нюйжэнг деб аташган. 12-а. бошида Агуда бошчилигида нюйжэн-гларнинг Жин (Цзинь — олтин) давлати ташкил этилган (1115—1234). Бу давлат емирилгач, нюйжэнглар тарқаб кетганлар. 1635 й. Нурхачи (Нурхаци) уларни қайта бирлаштириб, Жин давлатини тиклаган. Шундан сўнг нюйжэнглар ўзларини ман (тўла, тугал маъносини билдиради), яшаган жойларини эса Манчжоу (Манлар воҳаси) деб аташган. 1636 й. бу давлат номи Чин (рус адабиётида Цин — тиниқ, тоза маъносида)га ўзгартирилган. М. 17-а. ўрталарида Корея, Хитойни босиб олиб Цин империясини тузди. Сўнгра Мон-голияни, 18-а. да Тибет, Жунғория, Торим воҳасидаги давлатларни тугатиб, улар ҳудудини ҳам эгаллаб олгач, у ерларда мустамлакачилик режимини ўрнатишган.
Чин (Цин) империяси ағдарилгунга қадар (1911) М.га кенг имтиёзлар берилган эди. М.нинг кўпчилиги она тилини унутиб, хитой тили ва маданиятини ўзлаштирган ва хитой маданиятига ҳам таъсир кўрсатган. Уруғчилик қолдиқдари бир қадар сақланиб қолган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.