Manqa
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 191–192-b. — ziyouz.com
Manqa — odam va hayvonlarda uçraydigan infeksion kasallik. Teri, şilliq pardalar, muskullar va içki a'zolarning zararlanişi b-n keçadi. Kasallikni tayoqçasimon bakteriya — Pseudomonas mallei qözğatadi. M. zoonoz infeksiya bölib, aksari bir tuyokli hayvonlar (ot, eşak, xaçir, tuya va zebralar)da uçraydi.
Kasallik, köpinça, odamga M. b-n oğrigan otlardan yuqadi. Infeksiya qözğatuvçisi şikastlangan teri yoki şilliq qavatlar orqali organizmga tuşadi. Kasallikning kasbga aloqadorligi aniqlangan, köproq hayvonlarga qaraydigan kişilar (otboqarlar, yilqiçilar, çavandozlar, veterinariya xodimlari va b.) kasallanadi. M.ning yaşirin davri 1—5 kun. Ötkir va surunkali keçadi. Kasallikning ötkir şaklida qözğatuvçi kirgan joyda yalliğlaniş, söngra yaraga aylanuvçi gra-nulyomalar paydo böladi. Keyinçalik regionar limfa tugunlarida yalliğlaniş, teri va şilliq qavatlarda pus-tulyoz toşmalar, muskullar va teri ostida yiringli yaralar; içki a'zolar va muskullarda abssesslar, yiringli osteomiyelit va artritlar yuzaga keladi. Köpinça, qon va bronxlar orkali öpka şikastlanadi. Letallik juda yuqori. Kasallik bir neça oy davom etib surunkali şaklga aylanişi mumkin.
Hayvonlarda kasallik mikrob b-n ifloslangan ozuqa, göng, parvariş vositalari va ot anjomlari orkali soğlom hayvonga, asosan, ovqat hazm qiliş organlari, kam hollarda öpka orqali yuqadi. Kasallik mavsumiy bölmasada kuzqiş oylarida köproq uçraydi. M.ning yaşirin davri 3 kundan 2—3 haftagaça. Patologik jarayonning joylaşgan joyiga qarab kasallik şartli ravişda burun, öpka va teri M.siga bölinadi. Kasallik ötkir keçganda tana harorati 41—42° gaça kötariladi, qaltiraş, köz va burun şilliq qavatlarining qizarişi, holsizlaniş kuzatiladi. 2—3 kundan keyin hayvonning burun şilliq qavatida mayda sarğiş tugunçalar paydo böladi, bir neça soatdan söng ular özaro qöşilib, yoriladi. Ular örnida çeti egri, tubi yoğsimon, yiringli qobiği bor yaralar hosil böladi. Kasal hayvon, köpinça, öladi.
Kasallik surunkali keçganda tana haroratining vaqti-vaqti b-n kötarilişi, öpka emfizemasi kuzatiladi, ya'ni öpka alveolalarida köp miqsorda havo töplanib, uning hajmi kattalaşadi. Kasallik bir neça oydan bir neça yilgaça çözilişi mumkin.
Kasallikning oldini olişda uy hayvonlarining veterinarlar nazoratida bölişi muhim ahamiyatga ega. Teri-allergik sinama yordamida kasal hayvonlar aniqlanadi va ular yöqotiladi. Kasallik çiqqan molxonalar dezinfeksiya qilinadi. Soğlom hayvonlar maxsus vaksina b-n emlanadi. Kasal hayvonlar b-n muloqotda bölgan kişilarga 5 kun davomida maxsus dorilar beriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАНҚА — одам ва ҳайвонларда учрайдиган инфекцион касаллик. Тери, шиллиқ пардалар, мускуллар ва ички аъзоларнинг зарарланиши б-н кечади. Касалликни таёқчасимон бактерия — Pseudomonas mallei қўзғатади. М. зооноз инфекция бўлиб, аксари бир туёкли ҳайвонлар (от, эшак, хачир, туя ва зебралар)да учрайди.
Касаллик, кўпинча, одамга М. б-н оғриган отлардан юқади. Инфекция қўзғатувчиси шикастланган тери ёки шиллиқ қаватлар орқали организмга тушади. Касалликнинг касбга алоқадорлиги аниқланган, кўпроқ ҳайвонларга қарайдиган кишилар (отбоқарлар, йилқичилар, чавандозлар, ветеринария ходимлари ва б.) касалланади. М.нинг яширин даври 1—5 кун. Ўткир ва сурункали кечади. Касалликнинг ўткир шаклида қўзғатувчи кирган жойда яллиғланиш, сўнгра ярага айланувчи гра-нулёмалар пайдо бўлади. Кейинчалик регионар лимфа тугунларида яллиғланиш, тери ва шиллиқ қаватларда пус-тулёз тошмалар, мускуллар ва тери остида йирингли яралар; ички аъзолар ва мускулларда абсцесслар, йирингли остеомиелит ва артритлар юзага келади. Кўпинча, қон ва бронхлар оркали ўпка шикастланади. Леталлик жуда юқори. Касаллик бир неча ой давом этиб сурункали шаклга айланиши мумкин.
Ҳайвонларда касаллик микроб б-н ифлосланган озуқа, гўнг, парвариш воситалари ва от анжомлари opкали соғлом ҳайвонга, асосан, овқат ҳазм қилиш органлари, кам ҳолларда ўпка орқали юқади. Касаллик мавсумий бўлмасада кузқиш ойларида кўпроқ учрайди. М.нинг яширин даври 3 кундан 2—3 ҳафтагача. Патологик жараённинг жойлашган жойига қараб касаллик шартли равишда бурун, ўпка ва тери М.сига бўлинади. Касаллик ўткир кечганда тана ҳарорати 41—42° гача кўтарилади, қалтираш, кўз ва бурун шиллиқ қаватларининг қизариши, ҳолсизланиш кузатилади. 2—3 кундан кейин ҳайвоннинг бурун шиллиқ қаватида майда сарғиш тугунчалар пайдо бўлади, бир неча соатдан сўнг улар ўзаро қўшилиб, ёрилади. Улар ўрнида чети эгри, туби ёғсимон, йирингли қобиғи бор яралар ҳосил бўлади. Касал ҳайвон, кўпинча, ўлади.
Касаллик сурункали кечганда тана ҳароратининг вақти-вақти б-н кўтарилиши, ўпка эмфиземаси кузатилади, яъни ўпка альвеолаларида кўп миқцорда ҳаво тўпланиб, унинг ҳажми катталашади. Касаллик бир неча ойдан бир неча йилгача чўзилиши мумкин.
Касалликнинг олдини олишда уй ҳайвонларининг ветеринарлар назоратида бўлиши муҳим аҳамиятга эга. Тери-аллергик синама ёрдамида касал ҳайвонлар аниқланади ва улар йўқотилади. Касаллик чиққан молхоналар дезинфекция қилинади. Соғлом ҳайвонлар махсус вакцина б-н эмланади. Касал ҳайвонлар б-н мулоқотда бўлган кишиларга 5 кун давомида махсус дорилар берилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.